Sex i gender w islamie
Monika J. Nawracka
W Arabii Saudyjskiej oddziela się kobiety i mężczyzn w każdej sytuacji, także
na weselach, przyjęciach. W Jemenie kobiety nie mogą prowadzić samochodów, nie
wspominając już o prawie do nauki czy samotnym spacerze. W Sudanie obowiązuje
przepis, by oddzielać kobiety i mężczyzn w miejscach publicznych – zarządzenie,
powołując się na prawo kanoniczne, nakazuje utworzenie stosownych barier na
bankietach, weselach, piknikach.
Nie można siedzieć w autobusie naprzeciwko przedstawiciela płci odmiennej
(wywieszano nawet wers z Koranu, który nawołuje do niepatrzenia na osoby płci
przeciwnej), kobietom nie wolno siadać koło kierowcy. Kobietom pracującym w
restauracjach zakazuje się używania perfum i noszenia ozdób, a kobiety robiące
zakupy po zmroku muszą być w towarzystwie mężczyzny. Z kolei mężczyźni muszą
szczelnie się okrywać, aby nie kusić kobiet, zakazane są też imprezy z
przedstawicielami płci obojga. A pośród wszystkich tych zakazów zabrakło nakazu
zasłaniania przez kobiety twarzy[1].
F. Mernissi[2] porównuje teksty kultury: chrześcijaństwa i islamu. Stara się w
ten sposób ustalić sposoby patrzenia, podchodzenia do spraw płci (chodzi tu
raczej o seks niż gender, przy czym jasne jest, że są one w ten czy inny sposób
powiązane). Takie porównanie jest dość istotne, jednak z pewnym zastrzeżeniem,
że „teoretyzujące” teksty, wytwory kultur w różny sposób odnoszą się do
praktyki, tego co rzeczywiście rozgrywa się między ludźmi.
Swój wykład Mernissi zaczyna od rozważenia roli instynktów w chrześcijaństwie i
islamie. W kręgu kultury chrześcijańskiej zauważa ona brzemienne w skutki
rozdarcie między ciałem a duszą. W muzułmańskich tekstach znajduje bardziej
wyrafinowaną teorię, którą uznaje za bardzo podobną do Freudowskiej teorii
libido. Według powyższego instynkty są energią, która jest w swej istocie
czysta i nie ma żadnych związków/ punktów stycznych z relacją <zło>/ <dobro>.
Terminy <dobry>, <zły> pojawiają się w rozważaniach na temat społecznej roli,
przeznaczenia mężczyzny. I tak w islamie porządek nie opiera się na eliminacji
instynktu czy próbie samokontroli, a więc potrzebie opanowywania i
kontrolowania samego siebie. Instynkty należy po prostu, zgodnie z wymogami
bożego prawa, zaspakajać i wykorzystywać je w zbożnych celach (prokreacji). A
to wynika z podporządkowania instynktów godnym, prawym to znaczy boskim celom,
wymaganiom. Agresja, pożądanie seksualne, są zatem niejako wprzęgnięte do
realizacji prawych celów, służą porządkowi społecznemu. Natomiast ich
eliminacja, brak a także złe (to jest niezgodne z prawem boskim) użycie może
ten porządek zniszczyć. I jak pisał jeden z historyków przywoływanych przez
Mernissi, pozbawienie człowieka uczucia gniewu oznaczałoby brak możliwości
zwyciężenia prawdy. Święta wojna w imieniu Boga i zwycięstwo na chwałę bożą
byłyby niemożliwe. Podobnie człowiek pozbawiony pożądania stałby się istotą
podrzędną i ułomną. Tak więc gniew i pożądliwość winny być wykorzystywane
zgodnie z prawami boskimi dla dobra publicznego, społecznego.
Niewątpliwie w interpretacji Mernissi, w islamie potępione przez
chrześcijaństwo instynkty służą realizacji praw boskich w budowaniu porządku
społecznego i dla dobra publicznego. Wobec tego zrozumiałe jest, że pożądanie
jako przymiot cielesności może okazać się niebezpieczne, jeśli zdominuje
jednostkę. Nadto gdy nie jest kontrolowane poprzez strach przed Bogiem –może
prowadzić do destrukcji, popełniania uczynków wbrew boskiemu prawu oraz ładowi.
Prawidłowe (zgodne z prawem boskim) spełnienie pożądania zapisuje się na
korzyść zarówno w doczesnym życiu, jak i tym niebieskim. Arabski historyk z XI
wieku przywoływany przez Mernissi (s. 297) pisze o mężczyźnie jako dawcy
nasienia a o kobiecie, jako tej, która ma je rozwijać (ang. cultivate), a
realizacja powyższego celu następuje poprzez współżycie fizyczne.
Bóg stworzył dwie płci (sexes) zróżnicowane pod względem anatomii. W boskim
zamyśle dzięki nim możliwe jest uzupełnianie się obu płci. Takie przesłanie
zostało dane nam w słowach Mahometa: Pobierajcie się i rozmnażajcie. W ten
sposób Bóg odkrył swe intencje, tajemnicę stworzenia człowieka. Ale oznacza to
także, że osoba odmawiająca wstąpienia w związek małżeński marnuje nasienie,
narzędzie stworzone przez Boga. W swej mądrości Bóg również stworzył inny
instrument dla realizacji swych celów – pożądanie, jako pomoc dla ludzi
pobożnych, by mogli, przestrzegając porządku boskiego a zarazem ziemskiego,
zasłużyć na niebo.
Czym wobec powyższego jest kobiecość? Jaką ma wartość? Odpowiedź możemy
wybierać spomiędzy dwóch epitetów: <pasywna>, <aktywna>. Według G. Murdocka
społeczeństwa na dwa sposoby radzą sobie z instynktami natury seksualnej: część
z nich zasady porządku seksualnego wpaja poprzez silną internalizację,
socjalizację zakazów odnoszących się do tej sfery życia, a część wprowadza
zewnętrzne środki ostrożności – jak zasada unikania. Ostatnia grupa
społeczeństw nie zdołała wpoić swoim członkom tych nakazów, zakazów[3].
Społeczności zachodnie miałyby według tego podziału należeć do pierwszej grupy,
a odgradzające – stosujące veiling do drugiej.
Pierwsza grupa społeczności (w podziale Murdocka) miałaby się czuć bezpieczna
(chodzi rzecz jasna o przestrzeganie norm zachowania seksualnego, stosunków
między płciami) ze względu na świadomość ich członków, naznaczoną zasadami,
regułami porządku seksualnego. I dlatego kobiety mają w nich maksimum wolności
osobistej, wiedzą, że właśnie dzięki internalizacji zachowują przedmałżeńską
dziewiczość, poślubną wierność.[4] Społeczności drugiej grupy mając chronić
przedślubną czystość, stosują odosobnienie i oddzielanie niezamężnych kobiet
(haremy, chusty etc.).
Jednak według Mernissi jest to w większym stopniu uzależnione od koncepcji
kobiecej seksualności niż od procesów internalizacji. Zgodnie z jej pomysłem
społeczności mają różnorakie taktyki chroniące (to moje słówko, Mernissi pewnie
napisałaby oddzielające) kobiety i kobiecość. Przy czym za istotny uznaje fakt,
że w chrześcijaństwie (społeczeństwach zachodnich) kobiecość uważa się za
bierną, zaś w islamie za aktywną.
Dla poparcia tezy Mernissi przywołuje opinię muzułmańskiego feministy (sic!)
Qasima Amina, który doszedł do wniosku, że kobiety lepiej kontrolują swoje
seksualne popędy (s. 298) niż mężczyźni. Dlatego też segregacja seksualna to
sprytny sposób na ochronę mężczyzn a nie kobiet! To według Amina miałoby
tłumaczyć logikę, zasadność zasłaniania (się) kobiet, ich oddzielenia.
Autor badając powyższe praktyki, przytaczając np. fakt, że dziesiątki kobiet
chcą używać chust – przykładem mogą być muzułmanki w Europie, zastanawia się,
kto i czego obawia się w takich społecznościach. Dochodzi do wniosku, że to
czego muzułmanie obawiają się to fitna (chaos, nieporządek). A to właśnie
kobieta ma sprawiać, że mężczyźni tracą kontrolę nad sobą. I tu Amin zadaje
następujące pytanie: skoro to mężczyźni tak bardzo obawiają się kobiety
aktywnej, to dlaczego sami siebie nie zakrywają. Wydaje się, że odpowiedzi
udzielił już wcześniej, gdy stwierdził, że kobiety w większym stopniu
kontrolują siebie i swą chuć.
Według autorki społeczność muzułmańska (tu pojawiają się wątpliwości: przecież
świat islamu to dziesiątki kultur, różne typy społeczności, miliony ludzi, to
raczej konstrukt myślowy, idea) da się opisać poprzez dwie teorie kobiecej
seksualności i dynamiki zachowań seksualnych: eksplicytną i implicytną.
W ujęciu eksplicytnym mężczyźni są agresywni wobec pasywnych kobiet. Zaś teoria
implicytna traktuje cywilizację jako walkę z destruktywną, wszechpanującą siłą
kobiet, dlatego zgodnie z nią kobiety powinny być kontrolowane,
