Strategia Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałt

www.osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2012-01-10/strategia-unii-europejskiej-dla-regionu-morza-baltyckiego-w-perSława!
Strategia Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego w perspektywie Niemiec
2012-01-10 | Marta Zawilska-Florczuk
RFN jest jednym z ośmiu państw członkowskich UE uczestniczących w strategii Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego obok Danii, Estonii, Finlandii, Litwy, Łotwy, Polski i Szwecji. Niemcy pozytywnie odniosły się do strategii EUSBSR, (zob. Aneks 1) już na etapie jej planowania. Projekt ten sprzyjał dalszej współpracy RFN z państwami regionu, prowadzonej od połowy lat 80. przede wszystkim przez niemieckie kraje związkowe. RFN jako koordynator trzech obszarów priorytetowych odgrywa w strategii istotną rolę. Federalny rząd Niemiec postrzega jednak EUSBSR jako projekt landowy. Świadczy o tym duża aktywność uczestniczących w strategii trzech niemieckich krajów związkowych (Hamburga, Meklemburgii-Pomorza Przedniego i Szlezwika-Holsztynu), przy jednoczesnym małym zainteresowaniu Bundestagu, rządu federalnego, a także środowisk eksperckich. Ponadto landy częściej formułują oceny dotychczasowych efektów współpracy w ramach EUSBSR. Relatywnie niewielkie zaangażowanie Berlina nie oznacza jednak braku zainteresowania współpracą w regionie Bałtyku jako taką. RFN aktywnie uczestniczy m.in. w pracy Rady Państw Morza Bałtyckiego czy Komisji Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku (HELCOM). Wszystkie niemieckie podmioty włączone w strategię uzależniają jej przyszłą atrakcyjność i powodzenie poszczególnych projektów od ściślejszego włączenia Rosji w EUSBSR. Dopóki Niemcy będą miały możliwość regionalnej kooperacji z Rosją na innych forach (np. Rada Państw Morza Bałtyckiego), nie należy oczekiwać wzrostu zaangażowania Berlina w rozwijanie strategii i zacieśnianie współpracy w ramach tego projektu.


Znaczenie regionu Bałtyku dla Niemiec

Region Morza Bałtyckiego nie należy do priorytetowych z punktu widzenia Berlina obszarów UE. Prekursorami niemieckiego zaangażowania w tym regionie były północne kraje związkowe Szlezwik-Holsztyn, Hamburg i Meklemburgia-Pomorze Przednie, dla których współpraca nadbałtycka oznaczała szansę na rozwój gospodarczy, nawiązanie partnerstw handlowych i wreszcie gwarancję bezpieczeństwa w regionie. Rząd federalny we współpracę zaangażował się znacznie później, widząc w niej przede wszystkim szansę na rozwiązanie problemów ekologicznych.

Polityczne zaangażowanie niemieckich krajów związkowych we współpracę z państwami regionu Morza Bałtyckiego sięga lat osiemdziesiątych. Z inicjatywy Björna Engholma, byłego premiera Szlezwika-Holsztynu powstała w 1987 roku idea „nowej hanzy”, czyli stworzenia sieci powiązań gospodarczych, kulturalnych i instytucjonalnych między państwami i regionami nadbałtyckimi, zrzeszonymi kiedyś w ramach hanzy. Celem tej współpracy miał być dynamiczny rozwój kraju związkowego należącego do najmniej zamożnych landów RFN i zwiększenie wymiany handlowej z państwami skandynawskimi. Była to również odpowiedź na niewielką rolę, jaką Bałtyk odgrywał w ówczesnej polityce zagranicznej Niemiec[1]. Szlezwik-Holsztyn zapoczątkował szereg transgranicznych inicjatyw w dziedzinie gospodarki, nauki, kultury i wymiany młodzieży. W latach dziewięćdziesiątych był to najbardziej aktywny niemiecki kraj związkowy pod względem współpracy w regionie Morza Bałtyckiego.
Pozostałe nadbałtyckie kraje związkowe (Hamburg i Meklemburgia-Pomorze Przednie) dołączyły do współpracy w latach dziewięćdziesiątych i później[2], kiedy po upadku komunizmu rozszerzyło się spektrum potencjalnych kooperantów w regionie[3] i tym samym pojawiła się możliwość skorzystania z funduszy europejskich w ramach polityki sąsiedztwa. Obok współpracy gospodarczej celem wspólnych działań w regionie Morza Bałtyckiego było w tym czasie zapewnienie bezpieczeństwa w regionie, a także wsparcie krajów Europy Wschodniej w ich transformacji ustrojowej i dążeniach do integracji ze strukturami UE i NATO. W początkowym okresie polityka bałtycka prowadzona była przez landy (zwłaszcza Szlezwik-Holsztyn) niezależnie od polityki zagranicznej RFN, a nawet w opozycji do niej[4]. Sukcesem konsekwentnych działań krajów związkowych i lobbowania na rzecz zainteresowania regionem nadbałtyckim polityków federalnych było wstąpienie Niemiec do Rady Państw Morza Bałtyckiego w 1992 roku i z czasem do kolejnych organizacji powstających w celu usprawnienia współpracy państw regionu (m.in. Konferencja Parlamentarna Morza Bałtyckiego, Związek Miast Bałtyckich). Berlin przypisuje bardzo duże znaczenie kwestiom ochrony środowiska, w tym walce z zanieczyszczeniem Morza Bałtyckiego i utrzymaniem jego różnorodności biologicznej. Stąd aktywność RFN w Komisji Ochrony Środowiska Morskiego Bałtyku (HELCOM). Efektem dostrzeżenia znaczenia regionu nadbałtyckiego przez władze federalne było też powołanie w latach 2000–2005 pełnomocnika ds. Morza Bałtyckiego w Urzędzie Kanclerskim. Obecnie stanowisko to zostało zastąpione przez pełnomocnika ds. gospodarki morskiej w Ministerstwie Gospodarki, którego funkcja sprowadza się wyłącznie do koordynacji i nadzoru nad działaniami RFN wspierającymi rozwój gospodarki morskiej (przede wszystkim przemysłu stoczniowego i portowego).
Mimo oficjalnego przystąpienia Niemiec także na poziomie federalnym do szeregu organizacji regionalnych, kraje związkowe wykazują nadal dużo większą aktywność niż rząd federalny. Wprawdzie Hamburg, Meklemburgia-Pomorze Przednie i Szlezwik-Holsztyn mają różne priorytety we współpracy bałtyckiej, jednak koordynują swoje działania, m.in. wyznaczając rotacyjnie przedstawiciela w Radzie Państw Morza Bałtyckiego. Przed rozszerzeniem UE o państwa Europy Środkowo-Wschodniej w 2004 roku organizacje regionalne były jedynymi gremiami współpracy państw regionu. Zachodnioniemieckie kraje związkowe (Hamburg i Szlezwik-Holsztyn) korzystały w latach 2000–2006 z unijnych funduszy strukturalnych INTERREG w znacznie większym stopniu niż w następnym okresie ich przyznawania. Do czasu rozszerzenia UE o m.in. Polskę, Litwę, Łotwę i Estonię powstała ponadto sieć dobrze funkcjonujących organizacji, a także partnerstw na poziomach lokalnych i pozarządowych, dzięki którym udało się zrealizować większość celów, jakie stawiały sobie landy (m.in. zapewnienie bezpieczeństwa w regionie, nawiązanie współpracy gospodarczej). Przed 2004 rokiem działania krajów związkowych były ściśle związane z polityką prowadzoną na poziomie federalnym, mającą na celu jak najściślejsze powiązanie państw Europy Środkowo-Wschodniej z Unią Europejską. Po rozszerzeniu UE zmieniły się priorytety warunkujące zainteresowanie landów niemieckich kooperacją z innymi regionami i państwami nadbałtyckimi. Punkt ciężkości zainteresowania przesunął się na kwestie ekologiczne, energetyczne i jak najściślejszą kooperację z Rosją. Współpraca z Rosją uznawana jest za warunek powodzenia projektów podejmowanych w regionie, przede wszystkim w kontekście ochrony środowiska i energetyki.


Niewielkie zaangażowanie w planowanie i realizację strategii na poziomie federalnym

Plany stworzenia strategii makroregionalnej w regionie spotkały się w Niemczech z dwojakim odzewem. Landy aktywnie zaangażowały się w jej planowanie, natomiast władze federalne wykazywały znacznie mniejsze zainteresowanie. Było to spowodowane relatywnie małą atrakcyjnością niedysponującej własnym budżetem strategii w porównaniu z innymi forami współpracy w regionie. Zdystansowane podejście Berlina wynikało również z faktu, że EUSBSR jest wewnętrzną strategią UE, co nie gwarantuje możliwości pełnoprawnego uczestnictwa Rosji.

Instytucje federalne włączyły się w przygotowanie niemieckiego stanowiska wobec planowanej pierwszej makroregionalnej strategii UE na bardzo późnym etapie. Kwestia zacieśni