Większość ludzi wyedukowanych w polskich (i zapewne nie tylko) szkołach
średnich nie zdaje sobie sprawy, jak mało w gruncie rzeczy wiemy o początkach
państwa polskiego. Sporne jest prawie wszystko.

Jedna z nielicznych w miarę pewnych dat to data chrztu Polski: 966 rok, zapewne
w Wielką Sobotę, bo to był wówczas praktycznie jedyny dzień przeznaczony na
chrzest dorosłych (mogła to być też sobota przed świętem Zesłania Ducha
Świętego, ale rzadziej i raczej później; ciekawostka: dokładnie w tym samym
czasie nastąpił chrzest Danii). Ale gdzie się to dokonało, tego już nie wiemy.

W artykule pada teza, że Mieszko mógł dać się ochrzcić w Ratyzbonie, a któryś z
PT Dyskutantów zareagował na to dość ostro. Jest to stara hipoteza Jerzego
Dowiata ("Chrzest Polski") z lat sześćdziesiątych. Opiera się na przesłance, że
chrzest osoby dorosłej, a zwłaszcza tak ważnej, jak książę całkiem sporego
państwa, był zwykle połączony z bierzmowaniem. A bierzmowania mógł dokonać w
zasadzie tylko biskup. Czechy nie miały jeszcze swojego biskupa (Praga
otrzymała go w roku 973, a więc później niż my: polskie biskupstwo wiązane
przez większość autorytetów z Poznaniem założono w 968 roku) i podlegały
biskupstwu w Ratyzbonie (niem. Regensburg), stąd Dowiat tam umieszcza chrzest
Mieszka.

Gdy przed laty rozmawiałem na ten temat z nieżyjącą już panią prof. Brygidą
Kuerbis, zareagowała ona bardzo gwałtownym sprzeciwem. Według niej tak ważny
akt polityczny i ideowy musiał odbyć się na oczach poddanych, a więc na terenie
jądra państwa Polan. Ale gdzie?

Gdy po zniszczeniach wojennych można było przeprowadzić badania archeologiczne
w katedrze poznańskiej, pod posadzką najstarszego kościoła odkryto resztki
kolistych fundamentów jakichś konstrukcji, z pewnością dwóch, być może także
bardzo zniszczonej trzeciej. Najlepiej zachowany fragment można obejrzeć w
podziemiach katedry. Postawiono hipotezę, że były to dna basenów chrzcielnych
być może ocembrowanych deskami. Chrzest odbywał się wewnątrz takiego basenu,
nago. Jak to mogło wyglądać, pewne wyobrażenie daje jedna z płycin Drzwi
Gnieźnieńskich z czasów Mieszka Starego, przedstawiająca chrzest Prusa
dokonywany przez św. Wojciecha, tyle że ze względu na brak miejsca na płycinie
basen skurczył się do rozmiarów beczki.

Na początku lat pięćdziesiątych, pod wrażeniem tego odkrycia, popularna była
teza, że chrzest Mieszka i jego dworu odbył się w Poznaniu. Gdy w latach
osiemdziesiątych odkryto, że w rotundzie przylegającej do palatium na Ostrowie
Lednickim pod późniejszą posadzką, ale jeszcze z X wieku, znajduje się dno
dwóch basenów chrzcielnych, część archeologów i historyków lansowała pogląd, że
chrzest ten odbył się raczej tam. Nawiasem mówiąć, Długosz, piszący jakieś 500
lat później, twierdzi, że istniała tem katedra (w co raczej nie wierzy nikt ze
znanych historyków).

Ale tak naprawdę - nie wiemy, gdzie odbył się chrzest dworu Mieszka.

Gdzie powstał pierwszy kościół na ziemiach polskich? Istnieją hipotezy, że w
Małopolsce mogło dojść do wprowadzenia chrześcijaństwa w obrządku słowiańskim
pod koniec IX wieku. Opiera się to na krótkiej wzmiance w żywocie św. Metodego,
ilustrującej jego dar proroczy. Gdy książę potężny "siedzący w Wiślech" urągał
chrześcijanom, Metody przepowiedział mu, że jeśli dobrowolnie nie przyjmie
nowej wiary, zostanie przemocą ochrzcony na ziemi cudzej. "Tak się też stało" -
dopowiada autor żywota.

Jednakże nie znaleziono dotychczas bezspornych śladów kościołów z tego czasu.
Pewne poszlaki wskazują, że można by wiązać z tym okresem fundament misy
chrzcielnej podobnej do poznańskiej, odkryty w Wiśle pod koniec lat
pięćdziesiątych. Inną poszlaką są imiona dwóch biskupów otwierających listę
biskupów krakowskich przed biskupem z czasów Chrobrego. Być może rotunda św.
św. Feliksa i Adaukta na Wawelu pochodzi sprzed okresu rządów Piastów. Zwykle
uważa się, że Kraków włączono do państwa Polan ok. r. 990 (zdaje się go
obejmować obszar państwa gnieźnieńskiego znany z dokumentu zwanego w
historiografii "Dagome iudex" datowany na ten okres), choć niektórzy uczeni
cofają ten fakt na czasy po rozpadzie Państwa Wielkomorawskiego w latach
906/907. Ale to są wszystko hipotezy oparte na bardzo kruchych przesłankach.

Warto wspomnieć, że pod posadzką najstarszego kościoła - poprzednika
archikatedry gnieźnieńskiej - znaleziono fundamenty niewielkiej kamiennej
konstrukcji. Istnieje hipoteza, że mógł to być mały koścółek związany z misją
mnichów iryjskich w IX wieku. Wsparciem tej wątłej hipotezy może być
ewangeliarz z roku 800 przechowywany w bibliotece katedralnej w Gnieźnie.
Zapiski na jego marginesach interpretuje się jako charakterystyczne dla
irlandzkich misjonarzy z tego okresu. Prowadzili oni rzeczywiście rozległe
prace misyjne w barbarzyńskiej Europie.

Odnośnie ewentualnych prac pod kościołem Najświętszej Marii Panny na Ostrowie
Tumskim w Poznaniu. Jest to bardzo piękny zabytek z czasów Jagiełły i
Władysława Warneńczyka, niestety mocno nadgryziony zębem czasu. W latach
pięćdziesiątych XIX wieku Prusacy chcieli go rozebrać. Z ledwością zebrano
wówczas fundusze na jego uratowanie - głównie przez zastosowanie kotew i
odciągów stalowych wewnątrz kościoła. Jest on dziś praktycznie nieczynny, na
wszelki wypadek. Nie dziwię się więc władzom Kościoła poznańskiego, że boją się
ryzykować wykopaliska w jego wnętrzu.