Dodaj do ulubionych

Czy prawo do zachowku ulega przedawnieniu?

29.11.05, 12:37
Mama zmarła w marcu br. Jej dzieci to ja i brat. Na mocy testamentu brat
odziedziczył mieszkanie. Mam zamiar starać się o zachowek, ale nie wiem jak
to zrobić i w jakim terminie.
Barta.
Edytor zaawansowany
  • avionetka82 15.12.05, 21:32
    ZACHOWEK

    Podstawa prawna
    Instytucję zachowku reguluje Kodeks cywilny w art. 991 – 1011.

    Czym jest zachowek ?
    Prawo spadkowe przewiduje instytucję tzw. zachowku, który ma zabezpieczyć
    interesy majątkowe najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Spadkodawca może w
    testamencie pominąć członków najbliższej rodziny lub dokonać za życia darowizn,
    które uszczuplą masę spadkową, pozbawiając w ten sposób potencjalnych
    spadkobierców korzyści ze spadku. Majątek spadkowy przypadnie wtedy bądź tylko
    niektórym z najbliższych krewnych bądź dalszym krewnym lub osobom zupełnie
    obcym. Wówczas jednak określone osoby należące do kręgu spadkobierców ustawowych
    (tzn. osób, które dziedziczą w przypadku braku testamentu) mają w stosunku do
    osoby, która otrzymała korzyść majątkową od spadkodawcy (poprzez testament lub
    darowiznę) roszczenie o zachowek. Zachowek jest określoną korzyścią majątkową
    odpowiadającą części udziału, jaki otrzymałaby w spadku osoba uprawniona, gdyby
    nie został sporządzony testament (lub gdyby nie została uczyniona darowizna).
    Uprawniony do zachowku nie może domagać się od spadkobiercy określonego
    przedmiotu majątkowego należącego do spadku, tylko zapłaty sumy pieniężnej.
    W żadnym razie nie należy utożsamiać zachowku ze spadkiem.

    Kiedy można żądać zachowku od spadkobiercy ?
    Roszczenie do spadkobiercy o zapłatę sumy pieniężnej przysługuje jedynie ściśle
    określonym osobom, jeżeli nie otrzymały one równowartości należnego im zachowku
    bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny bądź w postaci powołania
    do spadku bądź też w postaci zapisu. W sytuacji, gdy uprawniony nic nie otrzymał
    od spadkodawcy w drodze darowizny, powołania do spadku albo zapisu, roszczenie
    jego opiewa na pełną wysokość zachowku. Natomiast w sytuacji, gdy wartość
    darowizny, udziału spadkowego albo zapisu jest mniejsza od wysokości zachowku,
    uprawniony może żądać sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

    Kto jest uprawniony do zachowku ?
    Przepis art. 991 Kodeksu cywilnego określa krąg osób uprawnionych do zachowku
    oraz jego wysokość. Uprawnionymi do zachowku są zstępni (dzieci, wnuki,
    prawnuki), małżonek i rodzice spadkodawcy, przy czym uprawnienie to przysługuje
    im o tyle, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Uprawnienie do zachowku
    przysługuje zatem przede wszystkim dzieciom i małżonkowi spadkodawcy. Jeżeli
    dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku (zmarło przed spadkodawcą), do
    zachowku są uprawnione jego dzieci (wnuki spadkodawcy). Należy równocześnie
    zaznaczyć, że na równi ze zstępnymi spadkodawcy traktuje się osoby przez niego
    przysposobione i ich zstępnych. W przypadku braku zstępnych spadkodawcy, do
    zachowku są uprawnieni jego rodzice. Podobnie w sytuacji, gdy np. zstępni żyją,
    ale są traktowani jakby nie dożyli otwarcia spadku.

    Kto nie ma prawa do zachowku ?
    Uprawnienie do zachowku nie przysługuje jednak:
    1. małżonkowi, który został wyłączony od dziedziczenia ustawowego na mocy
    orzeczenia sądu (gdy spadkodawca zmarł w toku wszczętego przezeń procesu o
    rozwód lub separację z winy tego małżonka, postępowanie w tym przedmiocie ulega
    umorzeniu; o wyłączeniu małżonka od dziedziczenia sąd orzeka w odrębnym procesie
    wszczętym na skutek powództwa współspadkobiercy),
    2. małżonkowi, w stosunku do którego orzeczono separację,
    3. osobom, które z mocy przepisów prawa spadkowego traktowane są tak, jakby nie
    dożyły otwarcia spadku (tj. śmierci spadkodawcy), to znaczy:
    - osobie, która została uznana za niegodną (na mocy orzeczenia sądowego),
    - osobie, która zrzekła się dziedziczenia ustawowego (w drodze umowy zawartej ze
    spadkodawcą w formie aktu notarialnego) lub na którą rozciągają się skutki
    zrzeczenia (zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje potomstwo zrzekającego się,
    chyba że umowa przewiduje inaczej),
    - osobie, która odrzuciła spadek z ustawy (czyli nie chciała dziedziczyć i
    dostać spadku)
    4. osobie, która została wydziedziczona (gdy spadkobierca w testamencie pozbawił
    osobę uprawnioną prawa do zachowku). Samo pominięcie spadkobiercy w testamencie
    nie jest wydziedziczeniem. Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści
    testamentu. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku osobę uprawnioną,
    jeśli osoba ta :
    - wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami
    współżycia społecznego (tego rodzaju postępowaniem jest na przykład alkoholizm,
    narkomania, czerpanie środków utrzymania z nielegalnych źródeł, zaniedbywanie
    własnej rodziny i obarczanie spadkodawcy ciężarem jej utrzymania),
    - dopuściła się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób
    umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy
    czci;
    - uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

    Pomimo wydziedziczenia, odrzucenia spadku, uznania za niegodnego, dzieci i wnuki
    tych osób są uprawnione do zachowku. Podobnie prawo to przysługuje zstępnym
    zrzekającym się dziedziczenia, z wyjątkiem sytuacji, gdy nastąpiło zrzeczenie
    się dziedziczenia obejmującego zstępnych zrzekającego się. Jeżeli zaś nie ma
    innych zstępnych spadkodawcy, do zachowku są uprawnieni jego rodzice.
    Rodzeństwo i zstępni rodzeństwa spadkodawcy, pomimo iż należą do kręgu
    spadkobierców ustawowych, nie mają prawa do zachowku.

    Kto jest zobowiązany ?
    Roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do
    jego uzupełnienia skierowane jest przeciwko spadkobiercy. Jednakże zobowiązanym
    do zapłaty zachowku może być nie tylko spadkobierca testamentowy, którego
    spadkodawca powołał pomijając swych spadkobierców ustawowych uprawnionych do
    zachowku. W wypadku, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu i gdy następuje
    dziedziczenie ustawowe co do całości spadku, po doliczeniu darowizn może się
    okazać, że spadkobiercom ustawowym uprawnionym do zachowku przypada ze spadku
    mniej niż wynosi ich zachowek. Do zapłaty zachowku może być wtedy zobowiązany
    współspadkobierca ustawowy, który otrzymał darowiznę doliczoną do spadku. Z
    kolei współspadkobierca, który sam nie jest uprawniony do zachowku, może być
    zobowiązany nawet wtedy, gdy takiej darowizny nie otrzymał.

    Przykład I: Spadek po spadkodawcy S o czystej wartości 500.000 zł dziedziczą z
    ustawy w częściach równych jego małżonek M i ojciec O, przy czym ten ostatni
    jest trwale niezdolny do pracy. Do spadku dolicza się darowiznę o wartości
    400.000 zł, którą otrzymał M. Zachowek O wynosi: 1 x 2/3 x 900.000 zł = 300.000
    zł. Ponieważ O otrzymuje ze spadku tylko 250.000 zł, może on żądać od M zapłaty
    50.000 zł.

    Przykład II: Spadek po spadkodawcy S o czystej wartości 64.000 zł dziedziczą z
    ustawy: jego małżonek M w 1, ojciec O w 3/16 i brat B w 5/16, przy czym M i O są
    zdolni do pracy. Do spadku dolicza się darowiznę o wartości 80.000 zł dokonaną
    na rzecz osoby trzeciej. Zachowek M wynosi 36.000 zł, zachowek O – 13.500 zł.
    Ponieważ ze spadku otrzymają oni mniej (M – 32.000 zł, O – 12.000 zł) mogą żądać
    od B sum potrzebnych do uzupełnienia ich zachowków. Spadkobierca jest zatem
    dłużnikiem uprawnionego do zachowku. W razie prostego przyjęcia spadku,
    spadkobierca odpowiada za zachowek bez ograniczenia, z kolei odpowiedzialność
    spadkobiercy jest ograniczona, jeżeli przyjął spadek z dobrodziejstwem
    inwentarza. Współspadkobiercy odpowiadają wobec uprawnionego do chwili działu
    spadku solidarnie, natomiast od chwili działu spadku każdy spadkobierca
    odpowiada w stosunku do wielkości swojego udziału.

    Odpowiedzialność spadkobiercy uprawnionego do zachowku
    Jeżeli osoba uprawniona do zachowku jest powołana do spadku z ustawy lub z
    testamentu, została jednak zobowiązana do zaspokojenia roszczeń o zachowek
    innych uprawnionych, może zachodzić niebezpieczeństwo, że po zaspokojeniu
    roszczeń innych uprawnionych do zachowku przypadnie jej ze spadku mniej niż
    wynosi jej własny zachowek. Spadkobierca, który sam jest uprawniony do zachowku,
    odpowiada tylko do wysokości nadwyżki pr
  • avionetka82 15.12.05, 21:35
    [...]natomiast od chwili działu spadku każdy spadkobierca odpowiada w stosunku
    do wielkości swojego udziału.

    Odpowiedzialność spadkobiercy uprawnionego do zachowku
    Jeżeli osoba uprawniona do zachowku jest powołana do spadku z ustawy lub z
    testamentu, została jednak zobowiązana do zaspokojenia roszczeń o zachowek
    innych uprawnionych, może zachodzić niebezpieczeństwo, że po zaspokojeniu
    roszczeń innych uprawnionych do zachowku przypadnie jej ze spadku mniej niż
    wynosi jej własny zachowek. Spadkobierca, który sam jest uprawniony do zachowku,
    odpowiada tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. Nie
    ma on zatem obowiązku wyzbyć się swego zachowku, aby zaspokoić roszczenie innych
    uprawnionych do zachowku.

    Sytuacja prawna obdarowanego
    Zachowek w pewnym stopniu chroni uprawnionego nie tylko przed skutkami
    niekorzystnych dla niego rozrządzeń testamentowych spadkodawcy, ale także przed
    pozbawieniem go korzyści ze spadku w drodze dokonanych przez spadkodawcę
    darowizn. Dlatego też określone darowizny dolicza się do wartości spadku. Dalszą
    konsekwencją jest to, że uprawnionemu do zachowku może przysługiwać roszczenie
    przeciwko osobie, która otrzymała darowiznę doliczoną do spadku, o zapłatę sumy
    pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Roszczenie to ma charakter
    pomocniczy, jest bowiem aktualne tylko wtedy, gdy uprawniony nie może otrzymać
    od spadkobiercy należnego mu zachowku. Obdarowany, który otrzymał darowiznę
    doliczoną do spadku odpowiada wobec uprawnionego do zachowku całym swoim
    majątkiem. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty sumy pieniężnej
    potrzebnej do uzupełnienia zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego
    skutkiem darowizny. Obdarowany wolny jest od tego obowiązku, jeżeli otrzymaną
    darowiznę zużył lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że
    wyzbywając się lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu.

    Przykład: po spadkodawcy, który nie pozostawił testamentu dziedziczą w częściach
    równych jego małżonek M, zdolny do pracy oraz dzieci A i B, pełnoletnie i zdolne
    do pracy. Czysta wartość spadku wynosi 45.000 zł, do czego dolicza się darowiznę
    o wartości 75.000 zł dokonaną na rzecz brata spadkodawcy. Zachowek M, A i B
    wynosi zatem po 20.000 zł dla każdego, ze spadku przypada im jednak tylko po
    15.000 zł. Każdy z nich może żądać od brata spadkodawcy wypłacenia kwoty 5.000
    zł potrzebnej do uzupełnienia zachowku.

    Wysokość zachowku
    Zachowek określa się w oznaczonej kwocie pieniężnej. Wysokość tej kwoty zależy
    od szeregu okoliczności, przede wszystkim od wielkości udziału spadkowego, który
    by danemu uprawnionemu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, a następnie od
    wartości spadku, do którego dolicza się określone darowizny uczynione przez
    spadkodawcę. Ponadto wysokość należnego zachowku kształtuje się w zależności od
    sytuacji osobistej uprawnionego:

    1. 2/3 wartości udziału (tj. tego, co przypadłoby uprawnionemu, gdyby
    dziedziczył z ustawy) gdy osoba uprawniona w chwili otwarcia spadku jest :
    - trwale niezdolna do pracy,
    - małoletnia.
    2. 1 udziału – w pozostałych przypadkach.

    Należy zaznaczyć, że wartość zachowku zmniejsza się o dokonane przez spadkodawcę
    na rzecz uprawnionego darowizny, zapisy, to co przypadło mu w wyniku
    dziedziczenia (tzw. czysta wartość udziału w spadku), a ponadto jeżeli
    uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy (tj. dziecko, wnuk) na należny
    mu zachowek zalicza się koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i
    zawodowego, jeżeli przekraczają one przeciętną miarę w danym środowisku.
    Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo
    w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty,
    licząc wstecz od otwarcia spadku, jeżeli były to darowizny na rzecz osób nie
    będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny dokonane na
    rzecz spadkobierców bądź osób uprawnionych do zachowku wlicza się do spadku
    niezależnie od czasu, kiedy zostały dokonane. Przy obliczaniu zachowku należnego
    zstępnemu (czyli dziecku, wnukowi, prawnukowi) nie dolicza się do spadku
    darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, gdy nie miał zstępnych.
    Wyjątkiem są darowizny uczynione na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się
    zstępnego. Przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi nie dolicza się do
    spadku darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa.
    Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a
    według cen z chwili ustalania zachowku.

    Właściwość sądu
    Dochodzenie roszczeń z tytułu zachowku następuje w drodze sądowej w trybie
    postępowania procesowego. Pozew o zachowek wytacza się wyłącznie przed sąd
    ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania
    w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek
    spadkowy lub jego część.
    Właściwość rzeczowa sądu zależy od wartości zachowku. W przypadku dochodzenia
    zachowku do wartości 30 tysięcy złotych właściwym będzie Sąd Rejonowy. W
    sytuacji, gdy wartość zachowku przewyższa 30 tysięcy złotych, właściwym będzie
    Sąd Okręgowy. Wartość przedmiotu sporu stanowi wartość dochodzonego roszczenia.

    Opłaty
    Pozew powinien być należycie opłacony. Brak opłaty (wpisu sądowego) jest brakiem
    formalnym, którego nieuzupełnienie w wyznaczonym przez przewodniczącego terminie
    (tygodniowym) skutkuje zwrotem pozwu. Wysokość opłaty jest uzależniona od
    wartości dochodzonego roszczenia. W przypadku dochodzenia zachowku o wartości do
    10.000 zł wpis wynosi 8 %, nie mniej jednak niż 30 zł.

    Podatek
    Zachowek opodatkowany jest podobnie jak spadek, a więc według stawek 3 %, 7 % i
    12 %. (Podstawa prawna: ustawa z dnia 28.07.1983 r. o podatku od spadków i
    darowizn, Dziennik Ustaw z 1997 r. Nr 16 poz. 89 z późniejszymi zmianami, a
    zwłaszcza zmiana dokonana ustawą z dnia 28.10.2002 r., Dziennik Ustaw z 2002 r.,
    Nr 200, poz. 1681).

    Przedawnienie
    Roszczeń z tytułu zachowku nie można dochodzić po upływie 3 lat od ogłoszenia
    testamentu. Z chwilą ogłoszenia testamentu spadkobiercy, którym przypadłby
    spadek z ustawy, dowiadują się o pominięciu ich albo o zmniejszeniu ich
    udziałów, a ponadto także o osobach, od których mogą domagać się spełnienia
    należnego im z tytułu zachowku świadczenia pieniężnego. Termin ten liczy się od
    ogłoszenia testamentu, gdy chodzi o roszczenia przeciwko spadkobiercy. W
    przypadku dochodzenia roszczeń o uzupełnienie zachowku, skierowanych przeciwko
    obdarowanemu, powyższy termin liczy się od otwarcia spadku (czyli od chwili
    śmierci spadkodawcy), podobnie w sytuacji, kiedy spadkobierca nie pozostawił
    testamentu.
    Przerwanie biegu przedawnienia następuje m.in. przez zgłoszenie zarzutu
    nieważności testamentu w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku (orzeczenie Sądu
    Najwyższego z dnia 22 października 1992 r., III CZP 130/92, opublikowane w OSNCP
    1993 nr 4 poz. 60). Sprawy o stwierdzenie nabycia spadku trwają nieraz latami, a
    testament ogłaszany jest najczęściej w trakcie tego postępowania (art. 670 § 1
    Kodeksu postępowania cywilnego). Dopiero prawomocne orzeczenie stwierdzające
    nabycie spadku wskazuje, wobec kogo kierować roszczenia o zachowek (kto jest
    spadkobiercą).


    Opracowanie: Joanna Żurek – Sekcja Prawa Cywilnego Uniwersyteckiej Poradni
    Prawnej UJ, w ramach Umowy o współpracy w dziedzinie ochrony praw człowieka i
    obywatela zawartej między Poradnią Prawną UJ a Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich.

    Kraków, 2003-01-01 źródło: www.brpo.gov.pl/index.php?poz=220&id=41

Popularne wątki

Nie pamiętasz hasła

lub ?

 

Nie masz jeszcze konta? Zarejestruj się

Nakarm Pajacyka