Uzasadnienie projektu ustawy o ob.PL
Nieopublikowany tekst uzasadnienia do projektu rządowego ustawy o obywatelstwie polskim.
Źródło: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa
Tekst ustawy, którego dotyczy uzasadnienie, został opublikowany na stronach
polonia.premier.gov.pl/ pod adresem
polonia.premier.gov.pl/download/ustawa.pdf
UZASADNIENIE
Potrzeba przyjęcia nowej regulacji nie budzi wątpliwości. Obowiązująca ustawa o obywatelstwie
polskim, uchwalona została ponad 40 lat temu w odmiennych warunkach ustrojowych i mimo, iż była
kilkakrotnie nowelizowana w ostatnich latach, nie odpowiada aktualnym standardom. Ustawa z 1962 r.
nie dopuszcza również możliwości przywrócenia obywatelstwa polskiego, co postulują środowiska
polonijne od 1990 r. Dlatego w roku 1999 Rząd wystąpił z inicjatywą legislacyjną przedstawiając nowy
projekt ustawy o obywatelstwie polskim. Jednak, mimo, iż w dniu 29 czerwca 2000 r. ustawa została
uchwalona przez Sejm, a następnie przeszła przez Senat - procedura legislacyjna nie została
zakończona i ostatecznie ustawa nie weszła w życie. Koniecznym w tej sytuacji stało się opracowanie
kolejnego projektu ustawy o obywatelstwie polskim, uwzględniającej zarówno zmiany ustrojowe
państwa wyrażone w Konstytucji RP, jak i rozwój podstawowych zasad prawnych dotyczących
obywatelstwa, w szczególności zasad zawartych w przyjętej przez Radę Europy Europejskiej Konwencji
o Obywatelstwie z 1997 r.
Przystąpienie Polski, z dniem 1 maja 2004 r., do Unii Europejskiej w znikomym tylko stopniu ma wpływ
na regulację problematyki obywatelstwa polskiego - prawo wspólnotowe nie reguluje kwestii
obywatelstwa, bowiem Państwa członkowskie posiadają pełną autonomię w sprawach określania zasad
nabycia i utraty obywatelstwa krajowego. Deklaracja w sprawie obywatelstwa państwa członkowskiego
dołączona do Traktatu z Maastricht wyjaśniała, że kwestia posiadania przez daną osobę obywatelstwa
państwa członkowskiego rozstrzygana jest wyłącznie w oparciu o prawo krajowe tego państwa.
Również prawo międzynarodowe tylko w ograniczonym stopniu reguluje problematykę obywatelstwa.
Polska - po wypowiedzeniu zawartych swego czasu z b. państwami socjalistycznymi dwustronnych
umów w sprawie uregulowania podwójnego obywatelstwa - związana jest obecnie tylko Konwencją
Haską z 1930 r. w sprawie pewnych zagadnień dotyczących kolizji ustaw o obywatelstwie oraz
Konwencją Nowojorską o obywatelstwie kobiet zamężnych z 1957 r. W 1999 r. Polska podpisała
również Europejską Konwencję o Obywatelstwie Rady Europy, przygotowaną przy znaczącym udziale
przedstawicieli władz polskich, która jest pierwszą umową międzynarodową całościowo regulującą
problematykę obywatelstwa. Jej ratyfikowanie przez Polskę zasadne będzie po uchwaleniu nowej
ustawy o obywatelstwie polskim (obecnie wymagałoby zgłoszenia licznych zastrzeżeń), gdyż konwencja
nakłada na państwa strony obowiązek wprowadzenia ułatwień w nabywaniu obywatelstwa dla pewnych
kategorii cudzoziemców.
Przedstawiony projekt zawiera zasady ogólne oraz reguluje tryb i warunki nabywania, utraty i
potwierdzania posiadania lub utraty obywatelstwa polskiego, właściwość organów w tych sprawach oraz
prowadzenie rejestrów. Jest on zgodny zarówno z normami Konstytucji RP dotyczącymi obywatelstwa
(art. 34 art. 137), jak i zasadami wyrażonymi w Europejskiej Konwencji o Obywatelstwie.
Przedmiotowa regulacja wprowadza dwie zasady ogólne dotyczące obywatelstwa polskiego, tj. zasadę
ciągłości obywatelstwa wyrażoną w art. 2 projektu, oraz zasadę wyłączności obywatelstwa polskiego
wyrażoną w art. 3 projektu. Rozwija również zasady wyrażone w uchwalonej 2 kwietnia 1997 r.
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej tj. w art. 34, który stanowi, że ?Obywatelstwo polskie nabywa się
przez urodzenie z rodziców będących obywatelami polskimi. Inne przypadki nabycia obywatelstwa
polskiego określa ustawa" (ust. 1) oraz, że ?obywatel polski nie może utracić obywatelstwa polskiego,
chyba, że sam się go zrzeknie." (ust. 2).
Wyrażona w art. 2 projekt zasada ciągłości obywatelstwa polskiego gwarantuje trwałość obywatelstwa w
czasie, począwszy od momentu jego nabycia, zgodnie z obowiązującymi w tym czasie przepisami,
niezależnie od zmian, jakim podlega ustawodawstwo dotyczące obywatelstwa. Inaczej mówiąc, osoby,
które nabyły obywatelstwo polskie na podstawie dawnych przepisów -następnie uchylonych, lub
zmienionych - jeśli obywatelstwa polskiego nie utraciły, zachowują je zgodnie z przepisami
obowiązującymi w dacie nabycia. Zasada ta jest równocześnie dyrektywą dla właściwych organów
administracji publicznej w postępowaniu o potwierdzenie posiadania lub utraty obywatelstwa
polskiego.
Wyrażona w art. 3 projektu zasada wyłączności obywatelstwa polskiego wiąże się ściśle z problemem
podwójnego (lub wielokrotnego) obywatelstwa, tworzy, bowiem jasną dyrektywę kolizyjną w przypadku
jego zaistnienia i pozwala na usuwanie jego niekorzystnych skutków. Tym samym projekt ustawy zrywa
z dotychczasowym stanem prawnym, zgodnie, z którym przyjmuje się wyłączność obywatelstwa
polskiego przy milczącym tolerowaniu wielości obywatelstw. Projekt przyjmuje realistyczną zasadę
dopuszczalności wielości obywatelstw przy utrzymaniu bezwzględnego priorytetu obywatelstwa
polskiego. Innymi słowy obywatel polski może posiadać równocześnie obywatelstwo obcego państwa,
ale nawet wówczas posiada wobec Rzeczypospolitej Polskiej takie same prawa i obowiązki, jak osoba
posiadająca wyłącznie obywatelstwo polskie. Nie może wobec władz polskich powoływać się ze
skutkiem prawnym na posiadane równocześnie obywatelstwo obce lub na wynikające z niego prawa i
obowiązki. Konsekwentnie przy nadaniu obywatelstwa polskiego rezygnuje się z wymogu zwolnienia z
posiadanego dotychczas obywatelstwa obcego. W szczególności Prezydent RP - nadając obywatelstwo
polskie nie będzie uzależniony od woli organów innych państw.Nie spełniono postulatów środowisk
polonijnych, które sprzeciwiają się stosowaniu prawa krwi w odniesieniu do dzieci z małżeństw
mieszanych, urodzonych za granicą. Rezygnacja z tej zasady dotknęłaby ?milczącą" większość
obywateli polskich, których miejscem stałego pobytu są obce państwa i uniemożliwiałaby objęcie ich
dzieci opieką konsularną polskich placówek.
Jednym ze sposobów nabycia obywatelstwa polskiego z mocy prawa (art. 15) jest nabycie przez
przysposobienie pełne - w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - małoletniego
cudzoziemca, który nie ukończył 16 lat (po ukończeniu 16 lat musiałby wyrazić zgodę, a można
założyć, że w wielu przypadkach nie wie o tym, iż jest dzieckiem przysposobionym i że nie posiada
polskiego obywatelstwa) przez osobę lub osoby posiadające obywatelstwo polskie. W tym przypadku
przysposobienie takie powodowało będzie nabycie obywatelstwa polskiego przez małoletniego z dniem
jego urodzenia, bez względu na datę przysposobienia, jeśli nastąpi przed ukończeniem 16 roku życia
przez przysposobionego. Jest to nowe uregulowanie, zgodne z wymogami Europejskiej Konwencji o
Obywatelstwie.
Podstawowym sposobem nabycia przez cudzoziemca obywatelstwa polskiego (art. 15) będzie jego
nadanie prze Prezydenta RP. Zważywszy, że Prezydent nie jest ograniczony w swoich konstytucyjnych
kompetencjach żadnymi warunkami - może nadać obywatelstwo polskie każdemu cudzoziemcowi - na
jego wniosek. Postanowienia Prezydenta w sprawach o nadanie obywatelstwa są ostateczne. W
postępowaniu tym KPA nie ma zastosowania i nie służą od tych postanowień środki odwoławcze ani
skarga do sądu administracyjnego (art. 10 ust. 2 projektu).
Tryb postępowania w tych sprawach zaproponowany został w Rozdziale 3 projektu, a zgodnie z art. 28
projektu Prezydenta RP w drodze rozporządzenia określi wzór formularza wnios
