r Konstytucja RP (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.):
n zakazuje istnienia partii politycznych i innych organizacji odwołujących się
w swych programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu
i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub
dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, (art. 13);
n wprowadza zakaz dyskryminacji rasowej stanowiąc, że wszyscy są wobec prawa
równi, wszyscy mają prawo do jednakowego traktowania przez władze publiczne
oraz że nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub
gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (art. 32);
n zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych
wolność zachowania i rozwoju własnego języka, zachowania obyczajów i tradycji
oraz rozwoju własnej kultury, a także gwarantuje im prawo do tworzenia własnych
instytucji edukacyjnych, kulturalnych i instytucji służących ochronie
tożsamości religijnej oraz do uczestnictwa w rozstrzyganiu spraw dotyczących
ich tożsamości kulturowej (art. 35);
n stanowi, że przepisy umów ratyfikowanych przez Polskę i ogłoszonych w
Dzienniku Ustaw, co do zasady stosowane są bezpośrednio w krajowym porządku
prawnym. Ofiara dyskryminacji może się więc, przy spełnieniu określonych
warunków, bezpośrednio przed sądem powoływać na naruszenia postanowień umów
międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę w drodze ustawy, które zakazują
dyskryminacji (patrz. pkt. 1.2 Programu);
n przyznaje każdemu, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone,
prawo wniesienia skargi do Trybunału Konstytucyjnego (art. 79) w sprawie
zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie
którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego
wolnościach, prawach bądĽ obowiązkach określonych w Konstytucji. Skarga
przysługuje po całkowitym wcześniejszym wyczerpaniu dostępnych środków ochrony
prawnej, w ramach procedury sądowej lub administracyjnej. Procedura ta, choć
dostępna, wykorzystywana jest przez ofiary dyskryminacji rasowej w znikomym
stopniu;
n przyznaje każdemu prawo wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich (art. 80)
z wnioskiem o pomoc w ochronie wolności lub praw naruszonych przez organy
władzy publicznej. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi bowiem na straży praw i
wolności człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach
normatywnych (art. 208).
r Kodeks karny (Dz. U. z 1997, Nr 88, poz. 553 z póĽn. zm.), w
rozdziale „Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa
wojenne” wprowadził dwa przepisy dotyczące ludobójstwa (art. 118) i
dyskryminacji rasowej (art. 119). Zwalczania i propagowania rasizmu dotyczą
art. 256 i 257 kk. Ofiary dyskryminacji mogą dochodzić odszkodowania m.in. na
drodze postępowania karnego oraz roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio
z popełnienia przestępstwa, wytaczając przeciwko oskarżonemu powództwo cywilne
(tzw. powództwo adhezyjne).
r Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964, Nr 16, poz. 93 z póĽn. zm.), przewiduje
możliwość dochodzenia roszczeń przez ofiary dyskryminacji. Istnieje kilka
sposobów dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia za poniesioną krzywdę.
Ochronę dóbr osobistych, w szczególności: zdrowia, wolności, czci, swobody
sumienia i innych przewiduje w art. 23-24, stanowiąc: „Ten, czyje dobro
osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego
działania (...), może żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia,
dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków (...), może on
również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy
pieniężnej na wskazany cel społeczny. Jeżeli wskutek naruszenia dobra
osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej
naprawienia na zasadach ogólnych”. Kodeks cywilny dopuszcza również w kilku
wypadkach rekompensatę pieniężną za doznaną krzywdę, tak jest np. przy
uszkodzeniu ciała, wywołaniu rozstroju zdrowia czy pozbawieniu człowieka
wolności.
r Kodeks pracy (Dz. U. z 1998, Nr 21, poz. 94 z póĽn. zm.), zakazuje
jakiejkolwiek dyskryminacji bezpośredniej lub pośredniej - w zatrudnieniu, w
szczególności ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość,
przekonania, zwłaszcza polityczne lub religijne, oraz przynależność związkową
oraz zawiera gwarancje ich przestrzegania. Środki dochodzenia praw w razie
naruszenia zakazu dyskryminacji są takie same, jak przy innych uprawnieniach
pracowniczych - pozew do sądu pracy, skarga do Państwowej Inspekcji Pracy i
żądanie wszczęcia postępowania pojednawczego przed komisją pojednawczą. W
przypadku zgłoszenia Państwowej Inspekcji Pracy informacji o dyskryminacji
pracownika, przeprowadzona zostanie kontrola pozwalająca na weryfikację
zasadności złożonej skargi, z zapewnieniem ubiegającemu się o interwencję
całkowitej anonimowości. Sprawy z zakresu naruszenia zakazu dyskryminacji są
rozpatrywane przez sąd pracy, w postępowaniu odrębnym, zgodnie z przepisami z
tytułu VII, działu III Kodeksu postępowania cywilnego. W razie ujawnienia
zaistnienia przypadku dyskryminacji, inspektor pracy może skierować do
pracodawcy wystąpienie o usunięcie stwierdzonych nieprawidłowości. Za
naruszenie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn Kodeks pracy uznaje
różnicowanie przez pracodawcę sytuacji pracowników, którego skutkiem jest w
szczególności: odmowa nawiązania lub rozwiązania stosunku pracy, niekorzystne
ukształtowanie wynagrodzenia za pracę lub innych warunków zatrudnienia albo
pominięcie przy awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z
pracą, a także pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących
kwalifikacje zawodowe, chyba że pracodawca udowodni, że kierował się
obiektywnymi powodami. Ciężar udowodnienia, że zróżnicowanie sytuacji nie miało
charakteru dyskryminującego spoczywa na pracodawcy. Sankcją za naruszenie
przepisów anty-dyskryminacyjnych jest odszkodowanie pieniężne nie niższe niż
minimalne wynagrodzenie za pracę.