moczymorda i gryzipiórek

14.02.12, 19:34
Zwykle w rzeczownikach zlozonych, okreslajacych kogos lub cos, kto lub co robi cos z czyms, drugi czlon (podstawowy) okresla sprawce czynnosci, a pierwszy precyzuje tylko na czym czynnosc jest wykonywana. I to jest logiczne:

glebogryzarka - gryzarka, ktora gryzie glebe
lodołamacz - lamacz, ktory lamie lod
wodolej - ten, kto leje wode
pracodawca - kto daje prace
itp., itd.

Jest jednak grupa rzeczownikow zlozonych, ktore zbudowane sa odwrotnie! I wlasciwie rownie dobrze mozna je zrozumiec na opak. Np.:

moczymorda - morderca moczu czy ten, kto moczy morde (mordomocz)?
gryzipiórek - ten, kto piorkuje gryzienie, czy kto gryzie piorka (piorkogryz)?

Czy w innych jezykach wystepuje podobne zjawisko? Czy znacie wiecej takich przykladow? (niektore inne: paliwoda, palikot, moczygęba).

    • stefan4 wydrwigrosz, łamistrajk, włóczykij, ... 14.02.12, 21:05
      andrzej256:
      > Zwykle w rzeczownikach zlozonych, okreslajacych kogos lub cos, kto lub co robi
      > cos z czyms, drugi czlon (podstawowy) okresla sprawce czynnosci, a pierwszy
      > precyzuje tylko na czym czynnosc jest wykonywana.

      Bywa różnie... Oprócz Twoich przykładów jeszcze wydrwigrosz (a nie groszowydrwijca), łamistrajk (a nie strajkołamacz), włóczykij (a nie kijowłóczyciel), męczydusza (a nie duszomęczyciel). Ogólnie:
      • temat czasownika bez końcówki    +
      • wrostek ,,i'' lub ,,y''    +
      • rzeczownik w roli dopełnienia, ale w mianowniku.
      Twoje ,,mocz-y-morda'' czy ,,pal-i-woda'' też są tej postaci. Albo dawne nazwiska czy herby, np. ,,Podb-i-pięta'' herbu ,,Zerw-i-kaptur''. Jest tego pewnie nie mniej niż tych, które uznałeś za ,,logiczne''.

      One są zbudowane trochę inaczej, z innym łączącym wrostkiem:
      • temat rzeczownika (w roli dopełnienia) bez końcówki    +
      • wrostek ,,o''    +
      • rzeczownik w roli podmiotu.
      Np. ,,lod-o-łamacz''.

      andrzej256:
      > Czy w innych jezykach wystepuje podobne zjawisko?

      ,,Ortopeda'' czyli prościstopa.
      ,,Kastet'' (casse-tête) czyli rozbigłowa.

      - Stefan
      • andrzej256 Re: wydrwigrosz, łamistrajk, włóczykij, ... 14.02.12, 22:01
        stefan4 napisał:

        > andrzej256:
        > > Zwykle w rzeczownikach zlozonych, okreslajacych kogos lub cos, kto lub co
        > robi
        > > cos z czyms, drugi czlon (podstawowy) okresla sprawce czynnosci, a pierws
        > zy
        > > precyzuje tylko na czym czynnosc jest wykonywana.
        >
        > Bywa różnie... Oprócz Twoich przykładów jeszcze wydrwigrosz (a nie gros
        > zowydrwijca), łamistrajk (a nie strajkołamacz), włóczykij (a nie kijowłó
        > czyciel), męczydusza (a nie duszomęczyciel). Ogólnie:
        >
        • temat czasownika bez końcówki    +
          >
        • wrostek ,,i'' lub ,,y''    +
          >
        • rzeczownik w roli dopełnienia, ale w mianowniku.
          >
        Twoje ,,mocz-y-morda'' czy ,,pal-i-woda'' też są tej postaci. Albo dawn
        > e nazwiska czy herby, np. ,,Podb-i-pięta'' herbu ,,Zerw-i-kaptur''.
        > Jest tego
        > pewnie nie mniej niż tych, które uznałeś za ,,logiczne''.

        Jest tego o wiele mniej. To sa przeciez wylacznie okreslenia osob.

        > One są zbudowane trochę inaczej, z innym łączącym wrostkiem:
        >
        • temat rzeczownika (w roli dopełnienia) bez końcówki    +
          >
        • wrostek ,,o''    +
          >
        • rzeczownik w roli podmiotu.
          >
        Np. ,,lod-o-łamacz''.

        Tak, zlozenia te rzeczywiscie roznia sie spójką - "i" lub "y" zamiast "o".

        > andrzej256:
        > > Czy w innych jezykach wystepuje podobne zjawisko?
        >
        > ,,Ortopeda'' czyli prościstopa.

        To niewlasciwy przyklad, "orto-" nie jest czasownikowe lecz przymiotnikowe. "Ortopeda" znaczy doslownie "proste dziecko" lub "prosta stopa", a nie "prostowanie dziecka" czy "prostowanie stopy".

        > ,,Kastet'' (casse-tête) czyli rozbigłowa.
        >

        Tak, we francuskim moze byc wiecej takich przykladow, francuski tworzy bardzo oryginalne zlozenia.

        > - Stefan
        • stefan4 Re: wydrwigrosz, łamistrajk, włóczykij, ... 15.02.12, 09:50
          andrzej256:
          > Jest tego o wiele mniej. To sa przeciez wylacznie okreslenia osob.

          Ludzkie języki mają w ogóle hopla na temat osób, jakby osoby były najważniejszymi elementami Wszechświata. Ale np. przebiśnieg nie jest osobą, więc już nie ,,wyłącznie''. Pewnie w biologii znalazłoby się więcej przykładów.

          andrzej256:
          > To niewlasciwy przyklad, "orto-" nie jest czasownikowe lecz przymiotnikowe.
          > "Ortopeda" znaczy doslownie "proste dziecko" lub "prosta stopa", a nie
          > "prostowanie dziecka" czy "prostowanie stopy".

          Racja. Zawsze byłem z greką na pieniek, czyli miałem z nią na bakierze...

          - Stefan
Pełna wersja