Czy porównania historyczne mają sens?

11.04.03, 13:56
Proponuję - Drodzy Forumowicze - zająć się dla relaksu poszukiwaniem
prawidłowości historycznych. Poniżej przedstawiam dwa ciągi wydarzeń
odnoszące się do historii Europy. Spróbujmy odpowiedzieć na pytania: czy
dzięki szukaniu tego rodzaju podobieństw między epokami odkrywamy coś
rzeczywiście nowego, czy może w ten sposób uprawiamy raczej swobodną
żonglerkę faktami?

Ciąg pierwszy:

1. Od połowy XVI do XV w. p.n.e.: Powstanie kultury mykeńskiej po opanowaniu
Peloponezu przez Achajów. Jednocześnie ostatni okres rozkwitu przeżywała
kultura minojska na Krecie (odbudowa pałaców, m.in. w Knossos, po
wcześniejszych zniszczeniach), jednak wkrótce Achajowie podbili również Kretę
(prawdopodobnie przełom XV i XIV w.).

2. XIV - XIII w. p.n.e.: Największy rozkwit kultury mykeńskiej; rozbudowa
Myken.

3. XII - poł. XI w. p.n.e.: Kryzys cywilizacji w basenie Morza Śródziemnego
(wędrówki "Ludów Morskich"); upadek kultury mykeńskiej w wyniku kryzysu
wewnętrznego lub obcego najazdu (wędrówki Dorów). W XI w. kolonizacja
zachodnich wybrzeży Azji Mniejszej.

4. Poł. XI - X w. p.n.e.: "Ciemny okres" w historii Grecji; czasy względnej
stabilizacji na niskim poziomie gospodarczym, społecznym, politycznym i
kulturalnym po wcześniejszym kryzysie i obcych najazdach. Częste wojny między
drobnymi państewkami plemiennymi, zanik znajomości pisma, ale jednocześnie
początki stosowania żelaza; początek handlu z Fenicjanami. Elementy starej
kultury przetrwały m.in. w Attyce.

5. IX - VIII w. p.n.e.: Kształtowanie się w Grecji miast-państw rządzonych
przez arystokrację oraz swoistej "kultury rycerskiej" (Homer, igrzyska
olimpijskie). W drugiej połowie VIII w. początki wielkiej kolonizacji
greckiej o charakterze rolniczym.

6. VII - poł. VI w. p.n.e.: Apogeum wielkiej kolonizacji greckiej i rozwój
handlu. Kryzys gospodarczy i rozkład kultury arystokratycznej. Zaczątki nowej
kultury greckiej (prawo pisane; porządki architektoniczne; rzeźba
monumentalna; przemiany w poezji - Hezjod z Askry, Safona z Mityleny i
religii - orficy; początki filozofii - Tales z Miletu). Kształtowanie się
niewolnictwa klasycznego.

7. Poł VI - V w. p.n.e.: Ukształtowanie się demokracji greckiej (przede
wszystkim w Atenach); początki masowego wydawania książek za Pizystrata w
poł. VI w.; rozkwit kultury greckiej we wszystkich dziedzinach (demokratyczne
Ateny szkołą Hellady).

8. IV - III w. p.n.e.: Kryzys gospodarczy i polityczny po wojnie
peloponeskiej; opanowanie Grecji przez Macedonię i podbój imperium perskiego
przez Aleksandra Wielkiego. Migracja ludności z Grecji i Macedonii na nowo
zdobyte tereny, ukształtowanie się państw hellenistycznych i nowych ośrodków
kultury (Aleksandria, Pergamon, Antiochia). Dalszy rozwój różnych dziedzin
kultury greckiej, a szczególnie nauki, która oddzieliła się od filozofii.

9. II - poł. I w. p.n.e.: Apogeum ekspansji rzymskiej po drugiej wojnie
punickiej; kryzys państw hellenistycznych. Podbojom rzymskim towarzyszyły
gwałtowne przemiany społeczne (wzrost liczby niewolników, ubożenie znacznej
części ludności i bogacenie się nielicznych), zamieszki, wojny domowe i
powstania niewolników.

10. Poł. I w. p.n.e. - I w. n.e.: Apogeum rozwoju państwa rzymskiego w
początkach cesarstwa (epoka augustowska) i powstanie chrześcijaństwa.

11. II - III w.: Zastój w różnych dziedzinach gospodarki, polityki i kultury,
a następnie kryzys cesarstwa rzymskiego. Wzrost absolutnej władzy cesarzy,
zanik racjonalizmu i rozwój mistycyzmu.

12. IV - poł. V w.: Wykorzystanie chrześcijaństwa do wzmocnienia władzy
cesarzy rzymskich. Zwalczanie ostatnich pozostałości samorządu i wolności
ludzkiej jednostki. Upowszechnienie w całym cesarstwie etatystycznych zasad
zarządzania gospodarką, charakteryzujących dotychczas Egipt. Kształtowanie
się nowej kultury bizantyjskiej z ośrodkiem w Konstantynopolu. Początki
wielkiej wędrówki ludów i przekroczenie przez barbarzyńców rzymskiego limesu.
Podział cesarstwa na część wschodnią i zachodnią i szybki upadek tej
ostatniej.

Ciąg drugi:

1. Poł. V - VI w.: Powstanie państw germańskich na gruzach cesarstwa
zachodniorzymskiego. Rozkwit cesarstwa bizantyjskiego za Justyniana
Wielkiego, jednak już w drugiej połowie VI w. doszło tam do głębokiego
kryzysu we wszystkich dziedzinach i w połowie VII w. znaczna część tego
państwa dostała się w ręce Arabów.

2. VII - VIII w.: Rozwój Państwa Franków, które okres rozkwitu przeżyło w
czasach Karola Wielkiego.

3. IX - poł. X w.: Rozpad Państwa Franków, najazdy Normanów i Węgrów na
Europę i kształtowanie się systemu feudalnego.

4. Poł. X - XI w.: Okres względnej stabilizacji politycznej po wcześniejszych
najazdach. Częste wojny między feudałami w okresie postępującego rozbicia
dzielnicowego państw europejskich.

5. XII - XIII w.: Stopniowy rozwój gospodarczy i kulturalny Europy. Renesans
intelektualny XII w. Rozwój kultury rycerskiej (turnieje rycerskie, "Pieśń o
Nibelungach") i filozofii kościelnej (Bernard z Clairvaux, Tomasz z Akwinu).

6. XIV - poł. XV w.: Kryzys gospodarczy i upadek kultury rycerskiej. Okres
wojen (wojna stuletnia), powstań ludowych (żakeria) i kryzysu Kościoła
(niewola awiniońska papieży, wielka schizma zachodnia). Początki kultury
renesansowej we Włoszech (Petrarca, Giotto, Brunelleschi).

7. Poł. XV - XVI w.: Rozkwit kultury renesansowej we Włoszech a następnie w
całej Europie. Początki indywidualizmu. Wynalazek prasy drukarskiej.
Reformacja. Nowe, ważne także dla fizyki, odkrycia w astronomii - Mikołaj
Kopernik. Pierwsze podboje kolonialne Hiszpanii i Portugalii.

8. XVII - XVIII w.: Kryzys gospodarczy, społeczny i polityczny w XVII w.
Wojna trzydziestoletnia. Wzrost migracji do nowych kolonii (przede wszystkim
angielskich w Ameryce Północnej, które wkrótce się uniezależnią). Dalszy
rozwój różnych dziedzin kultury, a przede wszystkim powstanie nowej nauki
(Galileusz, Newton).

9. XIX - poł. XX w.: Apogeum kolonialnej ekspansji europejskiej,
niepodległość państw Ameryki Łacińskiej, następnie gwałtowny rozwój Stanów
Zjednoczonych Ameryki. Ekspansji i początkom kapitalizmu towarzyszyła znaczna
destabilizacja wewnętrzna (wojny, rewolucje, powstania, strajki) od początku
Wielkiej Rewolucji Francuskiej do końca Drugiej Wojny Światowej.
Ukształtowanie się systemów totalitarnych.

10. Poł. XX - XXI w.: Okres największego rozkwitu Europy Zachodniej i Ameryki
Północnej. Upadek systemów totalitarnych i początki ekspansji kosmicznej.

11. XXII - XXIII w.: ?

12. XXIV - poł. XXV w.: ?
    • alex.4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 12.04.03, 20:39
      Ciagu sa dosyc dlugie. Do tego niektrore opinie zasluguja na polemike. Obraz historii caly czas ulega przemianie. Chyba jest to zbyt ogolne, aby bylo przekonywujace. Im dane sa bardziej ogolne tym wieksze niebezpieczenstwo wyciagniecia wnioskow zbyt daleko idacych, choc zestawienie jest oczywiscie bardzo ciekawe.
      Pozdr
      • rycho7 Czy porównania historyczne mają sens? 13.04.03, 17:14
        alex.4 napisał:

        > Im dane sa bardziej ogolne tym wieksze niebezpieczenstwo wyciagniecia w
        > nioskow zbyt daleko idacych

        Jakies wnioski autor opisal? Prosze o link?

        > choc zestawienie jest oczywiscie bardzo ciekawe.

        Spis tresci historii powszechnej.
        • alex.4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 13.04.03, 17:40
          jak rozumiem zestawienie dwóch ciągów, maja byc iedzy nimi analogie, wedle
          autora pewnie ciąg drógi ma się kończyć jak pierwszy. To akurat wydaje się mnie
          mało podobne. Ale ja rozumiem też post jako próbe wprowdzenia dyskusji o
          historii na forum.....
          Pozdr
          • mrb4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 14.04.03, 11:37
            To prawda. Chodziło mi o pokazanie analogii między dwoma fragmentami procesu
            historycznego. Rozumiem jednak, że jeśli mamy dany zbiór elementów, to możemy
            je łączyć w najrozmaitszy sposób, tak, aby uzyskać pewną regularność
            pojawiania się ich cech. Może ona być jednak tylko tworem naszego umysłu i
            niewiele mieć wspólnego z rzeczywistym przebiegiem historii. Zauważmy tylko,
            że w naszym otoczeniu faktycznie możemy wskazać pewne prawidłowości
            historyczne o mniejszej skali, tzn. będące fragmentami procesu historycznego.
            Ich przykładem niech będą cykle koniunkturalne występujące w gospodarce
            rynkowej lub centralnie zarządzanej.

            Bliski jest mi pogląd Karla Poppera, iż nie ma czegoś takiego jak prawa
            historii. Jesteśmy wolni i powinniśmy raczej starać się kształtować przyszłość
            niż ją przewidywać. Z drugiej strony jednak nasza wolność jest do pewnego
            stopnia ograniczona: bezwładność tradycji, przemożny wpływ potężnych
            instytucji oraz naszych popędów (np. konieczność zaspokojenia głodu) mogą
            znacznie utrudnić racjonalne przekształcanie rzeczywistości. Ponadto należy
            dodać, że wszelkie nasze czyny obok skutków zamierzonych znacznie częściej
            przynoszą skutki niezamierzone, a wśród nich takie, których zajścia nigdy
            byśmy nie chcieli.

            Cykle koniunkturalne w gospodarce istnieją, ale możemy do pewnego stopnia
            wpływać na ich przebieg, np. poprzez odpowiednią politykę monetarną lub
            fiskalną. Na przebieg procesu historycznego także możemy wpływać i powinniśmy
            świadomie to robić. Nigdzie, w żadnej Kosmicznej Księdze Przeznaczenia, nie
            jest zapisane, że nasza cywilizacja musi upaść. Jeżeli jednak będziemy myśleć,
            że "jakoś to będzie" i zrezygnujemy z prawa do podejmowania decyzji, to
            wówczas może okazać się, że decyzje zostały i tak podjęte, tyle że bez nas.
            Starożytni Rzymianie także myśleli, że "jakoś to będzie" i w efekcie wspaniały
            rozkwit z czasów Oktawiana Augusta przeszedł w zastój za panowania Antonina
            Piusa, a ten w rozkład za rządów Maksymina Traka.

            Nie mamy żadnych przesłanek, aby twierdzić, że nasza cywilizacja przestanie
            się niedługo rozwijać, nie możemy jednak także twierdzić, że dotychczasowy
            rozwój będzie trwał w nieskończoność. Jeżeli nie chcemy, żeby spotkał nas los
            cesarstwa rzymskiego (co mogłoby się zdarzyć nawet wcześniej niż w XXV wieku),
            to powinniśmy się już teraz zastanowić, jakie obecnie występują bariery
            rozwoju i jak je zlikwidować lub przynajmniej ograniczyć.
    • mrb4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 14.04.03, 14:16
      Do powyższego dodać można jeszcze spostrzeżenie, że co pięćset lat dochodziło
      w Europie do szczególnego natężenia zjawisk kryzysowych. Oczywiście rozmaitego
      rodzaju kryzysy występują permanentnie, ale niektóre odcinki czasu wydają się
      szczególnie pod tym względem wyróżnione. Oto lista przełomów, które zmieniały
      oblicze Europy:

      1. XXII - poł. XXI w. p.n.e.: Przełom hipotetyczny. W tym czasie na Bliskim
      Wschodzie rozpadło się Stare Państwo Egipskie (rozpoczął się tzw. Pierwszy
      Okres Przejściowy), a państwo akadyjskie załamało się pod naporem Kutów
      (Gutejów). W Europie ok. roku 2000 (może pod koniec II tys.) zniszczeniu
      uległo wiele osad, co przypisuje się najazdowi Indoeuropejczyków. Może w tym
      właśnie czasie plemiona protogreckie pojawiły się w Helladzie?

      1 poł. II tys. p.n.e.: Czasy kultury minojskiej na Krecie.

      2. XVII - poł. XVI w. p.n.e.: Zburzenie pierwszych pałaców kreteńskich (obcy
      najazd czy wybuch wulkanu na Therze?). W tym czasie w Grecji pojawili się
      Achajowie. (Na Bliskim Wschodzie doszło do upadku Średniego Państwa
      Egipskiego - zaczął się Drugi Okres Przejściowy oraz upadku państwa
      starobabilońskiego najechanego przez Hetytów).

      2 poł II tys. p.n.e.: Czasy kultury mykeńskiej w Grecji.

      3. XII - poł. XI w. p.n.e.: Załamanie dawnych systemów gospodarczych,
      społecznych i politycznych na Bliskim Wschodzie w wyniku kryzysu wewnętrznego
      lub tzw. wędrówek "Ludów Morskich" (ich częścią mogły być wędrówki Dorów,
      którzy opanowali Grecję). Upadek Nowego Państwa Egipskiego (Trzeci Okres
      Przejściowy) i Myken.

      1 poł. I tys. p.n.e.: Grecja archaiczna (pozwoliłem sobie rozszerzyć to
      pojęcie poza stulecia VII i VI p.n.e., "archaiczny" należy rozumieć
      jako "przedklasyczny").

      4. VII - poł. VI w. p.n.e.: Kryzys gospodarczy, załamanie społeczeństwa
      plemiennego i kultury arystokratycznej w Grecji. Wielka kolonizacja otworzyła
      Helladę na świat, zaczęła kształtować się nowa kultura, ale jednocześnie
      doszło do upowszechnienia się niewolnictwa.

      2 poł. I tys. p.n.e.: Okres wzmożonego rozwoju cywilizacji greckiej (w tym
      hellenistycznej).

      5. II - poł. I w. p.n.e.: Kryzys świata hellenistycznego. Ekspansja Rzymu,
      który jednak także ulegał głębokim przemianom wewnętrznym.

      1 poł. I tys. n.e.: Czasy cesarstwa rzymskiego.

      6. IV - poł V w.: Załamanie się antycznych wzorców społecznych, politycznych i
      kulturowych oraz kształtowanie się wzorców nowych, które można określić
      jako "bizantyjskie". Początek wielkiej wędrówki ludów, plemiona germańskie
      zaczęły opanowywać ziemie cesarstwa zachodniego.

      2 poł. I tys.: Wczesne średniowiecze w Europie. Na zachodzie istniały państwa
      ukształtowane w czasach wędrówek ludów (przede wszystkim Państwo Franków), na
      wschodzie dominowało cesarstwo bizantyjskie. Początki kształtowania się
      cywilizacji europejskiej na ziemiach odizolowanych przez imperium muzułmańskie.

      7. IX - poł. X w.: Rozpad Państwa Franków i najazdy Normanów oraz Węgrów na
      Europę. W wyniku tworzenia nowych państw na terenach "barbarzyńskich" oraz
      ekspansji chrześcijaństwa ukształtowały się dwa kręgi kulturowe: zachodni
      (łaciński) oraz wschodni (grecki).

      1 poł. II tys.: Późne średniowiecze. Czasy rozkwitu feudalizmu, kultury
      rycerskiej oraz potęgi Kościoła katolickiego.

      8. XIV - poł. XV w.: "Jesień średniowiecza" i początki Odrodzenia.

      2 poł. II tys.: Okres gwałtownego rozwoju i ekspansji Europy.

      9. XIX - poł XX w.: Czasy apogeum ekspansji kolonialnej oraz destabilizacji
      między początkiem rewolucji we Francji (1789, może już nawet 1788 r.) a
      upadkiem nazistowskich Niemiec (rok 1945).

      1 poł. III tys.: ? (Postępujące zjednoczenie świata i ekspansja kosmiczna?)
      • alex.4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 14.04.03, 20:04
        Trochę się zagalopałeś....
        Trzeba pamiętać, że Grecja była małym wyjatkiem w Europie. O jej historii wiemy
        więcej, pod pewnymi względami jest ona istotniejsza, ale dla innych częsci
        Europy (celtowie, Germanowie) punkty krytyczne dla Greków nie odpowiadaja
        punktom krytycznym dla nich.
        Pozdr
    • mrb4 Re: Czy porównania historyczne mają sens? 16.04.03, 15:19
      Historię cywilizacji europejskich można także ująć w nieco inny, choć
      komplementarny w stosunku do powyższego, schemat.

      Początek: W III tys. p.n.e. nastąpiło zróżnicowanie upraw w rejonie Morza
      Śródziemnego (uprawiano zboża, oliwki i winorośl), powstało wyspecjalizowane
      rzemiosło i rozwinął się handel. W Europie Południowo-Wschodniej rozpoczęto
      wytwarzanie brązu (później niż na Bliskim Wschodzie). W tym czasie na Krecie
      ukształtowała się kultura minojska, a w basenie Morza Egejskiego powstały
      kultury jej pokrewne.

      I. Poł. XXI - XX w. p.n.e.

      Zasięg: 1 (lokalny; mniej więcej dzisiejsza Grecja, w tym zachodnie
      wybrzeża Azji Mniejszej).

      Poziom: A (apogeum; rozkwit kultury minojskiej: budowa pierwszych pałaców,
      rozwój handlu morskiego).

      II. Poł. XVI - XV w. p.n.e.

      Zasięg: 1.

      Poziom: S (schyłkowy; odbudowa pałaców kreteńskich po wcześniejszych
      zniszczeniach oraz opanowanie Peloponezu przez Achajów, którzy następnie
      podbili Kretę).

      III. Poł. XI - X w. p.n.e.

      Zasięg: 1.

      Poziom: P (perigeum; Ciemny Okres w historii Grecji).

      IV. Poł. VI - V w. p.n.e.

      Zasięg: 1-2 (głównym ośrodkiem cywilizacji europejskich pozostaje nadal
      Grecja, jednak powstają także nowe ośrodki w wyniku wielkiej kolonizacji
      greckiej oraz przejęcia przez inne ludy - np. Etrusków - elementów kultury
      helleńskiej).

      Poziom: O (odrodzenie; gwałtowny rozwój wszystkich dziedzin kultury
      greckiej, szczególnie w demokratycznych Atenach).

      V. Poł. I w. p.n.e. - I w. n.e.

      Zasięg: 2 (kontynentalny; cesarstwo rzymskie zamknęło w swoich granicach
      wielkie obszary wokół Morza Śródziemnego, a szczególnie w Europie Południowej
      i Zachodniej).

      Poziom: A (rozkwit gospodarczy, militarny i kulturalny cesarstwa
      rzymskiego)).

      VI. Poł. V - VI w.

      Zasięg 2 (na zachodzie państwa germańskie powstałe w wyniku wędrówki
      ludów, na wschodzie cesarstwo bizantyjskie).

      Poziom: S (zanik kultury antycznej i kształtowanie się kultury
      bizantyjskiej).

      VII. Poł. X - XI w.

      Zasięg: 2.

      Poziom: P (czasy średniowiecza; dopiero w XI w. sytuacja w Europie na
      tyle się ustabilizowała, że mogło rozpocząć się powolne ożywienie gospodarcze
      i kulturalne).

      VIII. Poł. XV - XVI w.

      Zasięg: 2-3 (początki ekspansji kolonialnej europejczyków, przede
      wszystkim Hiszpanii i Portugalii).

      Poziom: O (czasy renesansu).

      IX. Poł. XX - XXI w.

      Zasięg 3 (światowy; cywilizacje pochodzenia europejskiego rozwijają się w
      Ameryce Północnej, Australii i Nowej Zelandii; połączenie całej ludzkości
      siecią powiązań politycznych, ekonomicznych, informacyjnych i kulturowych).

      Poziom A (jak na razie możemy mówić o rozkwicie gospodarczym i
      kulturalnym, szczególnie w Stanach Zjednoczonych Ameryki i Europie Zachodniej).

      Podsumowanie:

      I. Ok. 2000 r. p.n.e. A 1
      II. Ok. 1500 r. p.n.e. S 1
      III. Ok. 1000 r. p.n.e. P 1
      IV. Ok. 500 r. p.n.e. O 1-2
      V. Ok. 1 r. n.e. A 2
      VI. Ok. 501 r. S 2
      VII. Ok. 1001 r. P 2
      VIII. Ok. 1501 r. O 2-3
      IX. Ok. 2001 r. A 3

      (Znacznie ładniej wychodzi to wszystko na wykresie, ale chyba nie da się go
      tutaj zrobić).

      W przedstawionym powyżej schemacie rozwoju cywilizacji europejskiej
      dostrzegłem analogię do cykli koniunkturalnych występujących w gospodarce
      rynkowej. W procesie rozwoju gospodarczego zachodzi następstwo faz ożywienia,
      rozkwitu, recesji i stagnacji. Porównanie analogicznych faz kolejnych cykli
      pokazuje, że wskaźniki makroekonomiczne (np. produkt krajowy brutto) stopniowo
      wzrastają i są wyższe w cyklu późniejszym. Coś takiego możemy także dostrzec w
      cyklach historycznych: na przykład terytorium cesarstwa rzymskiego, jego siła
      militarna i poziom kultury były znacznie wyższe w porównaniu z Kretą minojską.
      Podobnie możemy porównywać obecne cywilizacje euro-amerykańskie z cesarstwem
      rzymskim.

      Oczywiście to wszystko, o czym wyżej napisałem, może być tylko złudzeniem. Ale
      zanim wyciągnie się taki wniosek, warto chyba to zagadnienie przedyskutować.
Pełna wersja