ex_pert
12.08.04, 09:02
znalazłem w sieci na stronie studentów Wydziału Dziennikarstwa i Nauk
Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Myślę, że warto to przeczytać i
obejrzeć.
wklejam linki, ale wkleję też cały tekst, bo nigdy nic nie wiadomo:
http://www.konkret.uw.edu.pl/histNDM.html
http://www.konkret.uw.edu.pl/fotorep.html
Nowy Dwór Mazowiecki i Żydzi na tle dziejów ziem polskich
Zobaczcie również wstrząsający
fotoreportaż z Nowego Dworu!
Miasta w Europie Środkowej i Wschodniej były w przeciągu całej swojej
historii zamieszkiwane przez ludność żydowską, która tworzyła te miasta. Bez
tej ludności w większości miasta by upadły i spadły do poziomu wsi. W
Rzeczpospolitej Obojga Narodów to szlachta odgrywała decydującą rolę.
Wszelkie zajęcia poza „pracą na ziemi” były zajęciami uwłaczającymi ich
godności. Do takich zajęć należał handel, rzemiosło, którym zajmowały się
jednostki najbardziej operatywne. Ludność żydowska, która miała trudności w
nabywaniu ziemią mogła w zasadzie tylko osiedlać w miastach (oczywiście za
zgodą właściciela tegoż miasta). Żydzi dopiero po upadku I Rzeczypospolitej
mogli kupować majątki ziemskie (oczywiście najpóźniej to nastąpiło na
ziemiach zaboru rosyjskiego, wiązało się to z wrogim stosunkiem do tej
ludności ze strony elit).
Nowy Dwór Mazowiecki, który otrzymał prawa miejskie dopiero w 1782 roku był
zamieszkiwany przez ludność żydowską już wcześniej. Na początku wieku XVIII w
tej miejscowości istniała już synagoga i cmentarz, czyli istniała już gmina.
Przypuszcza się jednak, że była to gmina filialna, która dysponowała tylko
częściową samodzielnością. Miała prawo pobierać podatki, co było podstawowym
uprawnieniem na tle prawa polskiego. Prawdopodobnie już od początków wieku
XVII w Nowym Dworze osiedlali się Żydzi. Musiały istnieć w tym rejonie
dogodne warunki osadnictwa, nie tylko pod względem klimatu, ale przede
wszystkim życzliwość okolicznych mieszkańców, gdyż tu akurat uchodzili Żydzi
ze wschodu polskiego. Są udokumentowane przypadki, że po „hajdamaczyźnie”
(1734-1736) i „koliszczyźnie” (1768-1769) (w roku 1768 miała miejsce
tragiczna „rzeż humańska”) ludność uciekała przed pogromami kozackimi, które
towarzyszyły tym „rozruchom” na południowo-wschodnich kresach. Wydaję się
prawdopodobne, że działo się tak po każdym większym „buncie” kozackim ( np.
po „powstaniu Chmielnickiego”), którzy będąc prawosławni byli wrogo
ustosunkowani do Żydów.
Mieszkańcy Nowego Dworu Mazowieckiego musieli być wykształceni skoro
rozwijała się tutaj myśl żydowska, a szczególnie myśl chasydzka. Tutaj
również powstała bardzo duża drukarnia prowadzona przez Niemca Johana Antona
Kriegera. Jej „wielkość” nie polegała tylko na rozmiarach (chociaż i to
budzi szacunek nawet aktualnie, gdyż zatrudniała 100 pracowników), ale na
rozmachu pracy wydawniczej. W roku 1784 w tej drukarni zostały wydrukowane
dwa tomy Talmudu. Ma to znaczenie o tyle ważne, że wymagało to pozwolenia ze
strony władz religijnych. O rozmachu świadczy również dane z jednego roku
jarmarku w Łęcznie, gdzie wystawiono 2641 ksiąg hebrajskich i 2000 żydowskich
kalendarzy. Reasumując w ciągu 15 lat istnienia drukarni wydrukowano 58
tysięcy książek (oficjalnie, gdyż w rzeczywistości ta liczba przekracza 100
tysięcy, a wiążę się to z drukowaniem na nieostęplowanym papierze). To
przedsiębiorstwo istniało do roku 1818.
Po upadku państwa polskiego tereny Mazowsza najpierw znalazły się pod
panowaniem Prus (jednak ten okres trwał zaledwie 11 lat), później przyszła
dekada rządów Napoleona I (era Księstwa Warszawskiego) i od roku 1815
nadeszła zwycięska Rosja Aleksandra I. Największe znaczenie dla sytuacji
Żydów na terenie nas interesującym były lata rządów cesarza Francuzów. W tym
okresie dokonano równouprawnienia ludności żydowskiej na ziemiach Księstwa
Warszawskiego. Nie zmieniła tej sytuacji klęska Napoleona I, gdyż na
kongresie wiedeńskim (1814-1815), nowo powstałe Królestwo Polskie (połączone
unią personalną z Rosją) zachowało autonomię prawną i nie zostały cofnięte
reformy „francuskie”. Oczywiście gmina żydowska straciła uprawnienia
pobierania podatków („Sejm Czterech Ziem” przestał się już zbierać po roku
1764, a to on rozdzielał kwoty jakie miały zostać zebrane w podatkach na
rzecz Korony), podstawową funkcją stało się dbanie o sytuację religijną wśród
wyznawców, i działalność dobroczynna. Sytuacja ludności żydowskiej pogorszyła
się po klęskach powstań : listopadowego (1830-1831) i styczniowego (1863-
1864), kiedy to stopniowo zlikwidowano odrębności między Rosją a Królestwem.
Wymieniono urzędników polskich na sprowadzonych z terenów Imperium.
Przejawiali oni stosunek negatywny do Żydów. To właśnie oni podburzali
ludność polską przeciwko tej ludności (spowodowało to pogromy pod koniec
wieku XIX). Ostatni panujący Romanowowie również nie byli pozytywnie
nastawieni do ludności żydowskiej, co nie pomagało poprawie nastawienia
przedstawicieli władz terenowych.
W Nowym Dworze Mazowieckim w przeciągu wieku XIX zwiększała się liczba
ludności żydowskiej w stosunku do pozostałych narodowości zamieszkujących to
miasteczko (według spisu z roku 1897 na 7286 mieszkańców Żydzi stanowili 65%
mieszkańców, czyli 4735 członków liczyła tamtejsza gmina). To miasto było
przykładem harmonijnego życia Żydów, Polaków, Niemców i Rosjan. Ludność
żydowska zajmowała się głównie rzemiosłem. Takie zawody jak krawiectwo,
szewstwo, czapnictwo, ślusarstwo były często spotykane wśród tej ludności.
Dużym ciosem dla dalszego rozwoju miasteczka była I wojna światowa. Działania
wojenne spowodowały w zasadzie całkowite zniszczenie Nowego Dworu. Wynikało
to, że w tym czasie tylko 3,9% zabudowań było murowanych, a reszta była
drewniana.
Lata II Rzeczypospolitej przyniosły dla sytuacji Żydów na całym terenie
państwa uregulowanie, które zunifikowało prawa tej mniejszości. Na przykład
odniesieniu do gmin został wydany dekret z roku 1927 o ich ustroju. W tym
akcie prawnym mówi się m.in., że utrzymanie rabinatu, budynków i urządzeń
służących potrzebom religijnym, cmentarzy, czuwanie nad wychowaniem
religijnym młodzieży, troska o zaopatrywanie wiernych w mięso koszerne,
zarządzanie majątkiem gminnym i fundacjami, dobroczynność. Reasumując można
powiedzieć, że głównym zadaniem gminy jest wychowywanie oraz praktyki
religijne. Lata 1929- 1932 to okres „wielkiego kryzysu” gospodarczego świata
kapitalistycznego (który również mocno doświadczył się na ziemiach polskich),
w tym czasie działalność filantropijna była ważną dziedziną działalności
gmin.
W roku 1931 przeprowadzony był ostatni spis ludności w Polsce, który wykazał,
że ludności żydowskiej mieszka w kraju ponad 3 miliony. Według szacunkowych
danych w roku 1939 liczba ta zbliżyła się do 3,5 miliona (z czego w Nowym
Dworze do września roku 1939 oscylowała około 8 tysięcy).zabudowa dalej
pozostała drewniana. W czasie września 1939 znów miała się powtórzyć sytuacja
sprzed 20 lat. Powstały zniszczenia normalne w czasie działań wojennych, ale
spotęgowane drewnianą zabudową (75% zabudowań legło w gruzach).
Lata okupacji niemieckiej trwały 6 lata. Te czasy symbolizuje „Pomiechówek”
i getto które mieściło się w najbiedniejszej części Nowego Dworu na Piaskach.
Pomiechówek w rzeczywistości był to III fort twierdzy Modlin. Był to obszar
wielkości 5 ha, który wypełniał funkcję aresztu. Według ankiet sporządzonych
przez sądy grodzkie w roku 1945 na zlecenie Instytutu Pamięci Narodowej przez
ten areszt przeszło 50 tysięcy więźniów, z czego 15 tysięcy zostało
zamordowanych. Załogę tego więzienia byli volksdeutsche. Wodę dowożono
beczkowozami z rzeczki Pomiechówka. Początkowo pomagali okoliczni Polacy, ale
wkrótce zostało im to zabronione.
Piaski była t