j_karolak
21.09.04, 13:44
Początki osadnictwa
w Kotlinie Warszawskiej datuje się na wiek X, jednak Warszawa weszła do grona
najważniejszych miast polskich. Z 1262 r. pochodzi pierwsza wzmianka w
kronikach ruskich o spaleniu w czasie najazdu litewsko-ruskiego istniejącego
w miejscu obecnego Ogrodu Botanicznego, w pobliżu Zamku Ujazdowskiego,
drewnianego grodu książąt mazowieckich w Jazdowie. Po raz drugi Jazdów został
zdobyty i złupiony w 1281 roku i prawdopodobnie nie został już odbudowany.
W końcu XIII w.
kilka kilometrów na północ od Jazdowa w miejscu, gdzie dziś wznosi się Zamek
Królewski, na wysokiej skarpie wiślanej założono nowy gród książęcy -
dzisiejszą Warszawę.
Najwcześniejsza
pisana wzmianka o Warszawie znajduje się w dokumencie z 1313 r. W 1339 odbył
się w Warszawie, leżącej na terenie neutralnego księstwa mazowieckiego, sąd
papieski między królem Kazimierzem Wielkim a Krzyżakami o bezprawne zajęcie
Pomorza Gdańskiego należącego do Polski. Za rządów zasłużonego dla miasta
księcia Janusza I Starszego (1374-1429) Warszawa pełniła już na Mazowszu
funkcje stołeczne, stając się w 1406 r., po przeniesieniu kolegiaty z
Czerska, centrum władzy świeckiej i duchowej, co zostało potwierdzone w 1413
roku, kiedy to oficjalnie przeniesiono stolicę Mazowsza z Czerska do Warszawy.
Po bezpotomnej śmierci
książąt mazowieckich Mazowsze zostało inkorporowane do Korony Polskiej. Próby
uratowania samodzielności księstwa nie odniosły skutku. 25 sierpnia 1526 r.
odbył się uroczysty wjazd króla Zygmunta Starego do Warszawy, a we wrześniu
sejm mazowiecki złożył mu przysięgę na wierność.
Z racji dogodnego położenia
Warszawa przeżywała szczególnie bujny rozkwit, wysuwając się na pierwsze
miejsce w państwie. Centralna lokalizacja miasta była jednym z głównych
powodów podjęcia na Sejmie Unii Lubelskiej w 1569 r. uchwały o obradowaniu w
Warszawie wspólnych polsko-litewskich sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów
(od 1573 r. obywały się tu również wolne elekcje), co było jednym z
decydujących powodów jej ustołecznienia w latach 1596-1610. Po pożarze Wawelu
Zygmunt III Waza przeniósł stałą rezydencję królewską, dwory i urzędy koronne
z Krakowa do rozbudowanego zamku warszawskiego. Konsekwencją tego był szybki
rozwój Warszawy i stały wzrost liczby ludności. Dzięki kulturze umysłowej i
artystycznej królów z dynastii Wazów dwór królewski w Warszawie w jej
pierwszym stołecznym okresie stał się ważnym ośrodkiem w dziedzinie nauki i
sztuki - zwłaszcza muzyki (m.in. kompozytorzy A. Jarzębski, B. Pękiel) i
teatru (słynny teatr Władysława IV Wazy).
Załamanie rozwoju
miasta przyniósł okres wojen w poł. XVII w. W latach 1655-1658 Warszawa była
trzykrotnie oblegana, zdobywana i okupowana przez wojska szwedzkie i
siedmiogrodzkie. Lata "potopu" zrujnowały i ogołociły miasto z dóbr
kulturalnych (wywieziono m.in. cenne biblioteki, wielką liczbę dzieł sztuki,
królewską galerię obrazów, kolekcję arrasów itp.), zapoczątkowały okres
wszechstronnego regresu.
Po elekcji Jana III
Sobieskiego Warszawa dźwignęła się gospodarczo i kulturalnie. Wojna północna
(1700-1721), najazd Karola XII na Polskę, zamieszki wewnątrz, spowodowane
detronizacją Augusta II i elekcją Stanisława Leszczyńskiego, a także
szalejące w tych latach epidemie zahamowały rozwój miasta.
W okresie panowania
Sasów, po ustabilizowaniu się sytuacji politycznej, Warszawa znów stała się
ważnym ośrodkiem kulturalnym. W 1740 r. Stanisław Konarski założył Collegium
Nobilium i zapoczątkował reformę oświaty, w 1747 r. bracia Załuscy założyli
pierwszą bibliotekę publiczną. Miasto wzbogaciło się również o kilka
reprezentacyjnych założeń urbanistycznych, np. król August II wzniósł przy
obecnym placu Marszałka Józefa Piłsudskiego wspaniałe barokowe założenie
pałacowo-ogrodowe, tzw. Oś Saską. Z inicjatywy króla uregulowano też i
obsadzono drzewami dawną drogę do Ujazdowa, wzdłuż której ustawiono stacje
Męki Pańskiej. Ta Droga Kalwaryjska to obecnie Aleje Ujazdowskie. Wielką rolę
budowlano-porządkującą odegrała Komisja Brukowa, którą kierował marszałek
wielki koronny Franciszek Bieliński.
Drugi z kolei
"złoty okres" stolicy przypada na lata panowania ostatniego króla Polski
Stanisława Augusta Poniatowskiego, kiedy to rozwiająca się dynamicznie
Warszawa powiększyła się i przekształciła w nowoczesny organizm miejski,
stając się zarazem bezspornym centrum życia politycznego, gospodarczego,
handlowego i przemysłowego kraju oraz stolic± polskiego oświecenia. W 1765 r.
król powołał Szkołę Rycerską, która kształciła młodzież w duchu patriotycznym
(jej wychowankiem był m.in. Tadeusz Kościuszko). Z inicjatywy króla powstał w
1765 r. Teatr Narodowy. Warszawa zyskała w tym czasie szereg znakomitych
budowli i rezydencji, najczęściej w stylu Stanisława Augusta - specyficznej
polskiej odmianie wczesnego klasycyzmu. Zbudowano m.in. pałac w Łazienkach i
rozplanowano park, przebudowano wnętrza Zamku Królewskiego. Wytyczono tzw. Oś
Stanisławowską - duże założenie urbanistyczno-ogrodowe, obejmujące aleję
biegnącą od Zamku Ujazdowskiego na zachód do drogi wolskiej i układ tzw.
placów gwiaździstych (Na Rozdrożu, Zbawiciela, Unii Lubelskiej).
W trakcie obrad
Sejmu Czteroletniego (1788-1792) 3 maja 1791 roku uchwalono w Warszawie
pierwszą w Europie, a drugą w świecie konstytucję, kładącą podwaliny pod
kształt nowoczesnego państwa.
Jednym z najbardziej
zasadniczych problemów Sejmu Czteroletniego była również walka o prawa dla
miast. Szczególną rolę odegrał tu magistrat Starej Warszawy z zasłużonym
prezydentem Janem Dekertem, który jesienią 1789 r. zorganizował w Warszawie
zjazd przedstawicieli miast polskich. 2 grudnia 1789 r. mieszczanie
uformowali słynną "czarną procesję". W uroczystych czarnych strojach udali
się powozami z Rynku Starego Miasta do Zamku i złożyli królowi i kanclerzom
memoriały, w których domagali się reformy. 18 kwietnia 1791 roku uchwalono
długo oczekiwaną ustawę o zasadniczym znaczeniu dla mieszczaństwa.
Mieszczanie otrzymali prawa obywatelskie, scalono miasta pod względem
administracyjnym, znosząc jurydyki, dzieląc większe miasta na cyrkuły (w
Warszawie utworzono wówczas 7 cyrkułów), dając szerokie uprawnienia
samorządom. 21 kwietnia 1791 roku ustawę tę wpisano do ksiąg miejskich i ten
dzień jest od dwusetnej rocznicy tego zdarzenia, a więc od 1991 roku,
obchodzony przez władze samorządowe stolicy jako święto Warszawy.
Zwycięskie rządy
Targowicy, które spowodowały zniszczenie dzieła Sejmu Czteroletniego, drugi
rozbiór Polski (1793, pierwszy 1772), ciężka sytuacja gospodarcza nie
przytłumiły warszawskiego dążenia do wolności. Stolica stała się ogniskiem
konspiracyjnego sprzysiężenia, zamierzającego zbrojnym wystąpieniem
przywrócić niepodległość. Wybuch Powstania Kościuszkowskiego i zwycięstwo pod
Racławicami przyspieszyły wystąpienie ludu warszawskiego, który pod wodzą
szewca Jana Kilińskiego i rzeźnika Józefa Sierakowskiego 17 kwietnia 1794 r.
zaatakował przebywające w mieście oddziały rosyjskie i zwyciężył. W maju na
rynku staromiejskim zawiśli na szubienicach zdrajcy narodu - magnaci
targowiczanie. Ostateczna klęska powstania była jednak równoznaczna z końcem
Rzeczypospolitej.
Po trzecim rozbiorze
w 1795 r. Polska zniknęła z mapy Europy na 123 lata, a jej ziemie wchłonęły
Rosja, Prusy i Austria. Część Mazowsza z Warszaw±, która została zdegradowana
do roli miasta prowincjonalnego, przypadła Prusom. Nowe nadzieje odzyskania
samodzielnego bytu państwowego zrodziły się z chwil± wkroczenia do Warszawy
wojsk napoleońskich (1806). W lipcu 1807 r. na mocy pokoju w Tylży utworzono
Księstwo Warszawskie. Warszawa stała się znów niezwykle czynnym ośrodkiem
życia politycznego i kulturalnego. Klęska Napoleona położyła jednak kres
istnieniu Królestwa.
Po Kongresie Wiedeńskim
w 1815 r. Warszawa została s