PRAWNE UWARUNKOWANIA STOSOWANIA PODZIELNIKÓW

18.09.04, 16:17
PRAWNE UWARUNKOWANIA STOSOWANIA PODZIELNIKÓW KOSZTÓW OGRZEWANIA I ROZLICZANIA
KOSZTÓW CIEPŁA W BUDYNKACH WIELOLOKALOWYCH

Do Urzędu Regulacji Energetyki zgłaszane są często pytania dotyczące prawnej
możliwości stosowania "podzielników ciepła" w rozliczeniach za dostarczone
ciepło, przez zarządców budynków w stosunku do właścicieli (najemców)
poszczególnych lokali.
Na wstępie należy więc zastrzec, że ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo
energetyczne1) nie reguluje problemu stosowania układów pomiarowo-
rozliczeniowych we wspomnianych stosunkach, bowiem zawarta w niej regulacja
ogranicza się w tym zakresie do rozliczeń między przedsiębiorstwami
energetycznymi i odbiorcami ciepła (a także energii elektrycznej i paliw
gazowych), otrzymującymi to ciepło bezpośrednio od przedsiębiorstwa
energetycznego.
Obowiązek instalowania układów pomiarowo-rozliczeniowych wynika z art. 6 ust.
1 i ust. 2 pkt 2 (chociaż uczyniono to w sposób pośredni), a także z
przepisów wydanych na podstawie art. 9 ust. 1 i art. 46 ust. 1. W odniesieniu
do ciepła są to:
1) rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie
szczegółowych warunków przyłączenia podmiotów do sieci ciepłowniczych, obrotu
ciepłem, świadczenia usług przesyłowych, ruchu sieciowego i eksploatacji
sieci oraz standardów jakościowych obsługi odbiorców2),
2) rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 12 października 2000 r. w
sprawie szczegółowych zasad kształtowania i kalkulacji taryf oraz zasad
rozliczeń w obrocie ciepłem3).
Natomiast kwestia rozliczania kosztów ciepła dostarczonego do budynku
wielolokalowego między właścicieli (najemców) lokali uregulowana została w
innych przepisach i - dodajmy - bardziej liberalnie, co umożliwia stosowanie
tzw. "podzielników ciepła".
Jak sama nazwa wskazuje, podzielniki kosztów ogrzewania (zwane
dalej "podzielnikami") są urządzeniami służącymi do "podziału" kosztów ciepła
zużytego przez mieszkańców budynku wielolokalowego, a inaczej rzecz ujmując -
do określania udziału pojedynczego lokalu w kosztach zużycia ciepła, będących
częścią kosztów ogrzewania całego budynku. Tym samym stanowczo należy
podkreślić, iż podzielniki nie są urządzeniami służącymi do pomiaru ilości
zużytego ciepła i z licznikami ciepła (układami pomiarowo-rozliczeniowymi)
nie mają nic wspólnego, a więc nie spełniają wymogów określonych w Prawie
energetycznym.
Idea stosowania podzielników dla indywidualnego rozliczania kosztów ciepła w
budynkach wielolokalowych pojawiała się w Polsce w połowie lat 90-tych,
przede wszystkim za sprawą regulacji zawartej w rozporządzeniu Ministra
Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa z dnia 14 grudnia 1994 r. w sprawie
warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie4).
Rozporządzenie to, wydane na podstawie art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 7
lipca 1994 r. - Prawo budowlane5), stanowiło w § 136, iż "instalacje
centralnego ogrzewania w budynku przyłączonym do sieci scentralizowanego
zaopatrzenia w ciepło powinny być wyposażone w liczniki do pomiaru ilości
ciepła dostarczanego do instalacji odbiorczej budynku oraz urządzenia
niezbędne do indywidualnego rozliczania kosztów ogrzewania poszczególnych
mieszkań lub innych lokali".6)
W konsekwencji lukę w zakresie dostarczania kompleksowych usług związanych z
rozliczaniem indywidualnych kosztów ogrzewania wypełniły zachodnie firmy
montażowo-rozliczeniowe, z pomocą podzielników stosowanych już od lat za
granicą.
Aktualnie na polskim rynku funkcjonują trzy rodzaje podzielników: tzw.
wyparkowe, elektroniczne oraz podzielniki wyposażone w moduł radiowy do
zdalnego odczytu. Najpopularniejsze są podzielniki wyparkowe. Głównym
elementem tych podzielników, nieco podobnych do termometru, jest rurka
(ampułka pomiarowa) wypełniona specjalnym płynem pomiarowym - heksanolem lub
benzoesanem metylu, który pod wpływem ciepła grzejnika odparowuje. Im
cieplejszy grzejnik, tym więcej odparowanej cieczy. Trzeba przy tym zwrócić
uwagę, iż tego typu podzielniki są zawsze wyposażone w pewien nadmiar płynu,
stanowiący naddatek na tak zwane "odparowanie zimne", które występuje np.
latem - gdy na grzejnik świeci słońce. Rozwiązanie to zabezpiecza rzetelność
rozliczenia przy występowaniu procesu parowania zimnego.
Podzielniki, wraz z indywidualnie do nich przypisanym systemem rozliczania,
były początkowo dopuszczane do stosowania w budownictwie w oparciu o system
dopuszczeń polegający na wydawaniu przez Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy
Techniki Instalacyjnej "Instal" w Warszawie (zwany dalej COBRTI "Instal")
świadectw dopuszczenia i decyzji o dopuszczeniu. System ten jednak przenosił
jedynie na grunt polski wymogi stawiane podzielnikom i sposobom rozliczania
kosztów ogrzewania zawarte w niemieckich normach i przepisach prawnych.
Od 1994 r. podzielniki, jako wyroby budowlane, zaczęły podlegać regulacji
opartej w pierwszej kolejności na art. 10 ust. 2 pkt 2 ustawy - Prawo
budowlane (w pierwotnym brzmieniu), tzn. mogły być dopuszczone do obrotu i
stosowania w budownictwie, jeśli zgodnie z odrębnymi przepisami posiadały
deklarację zgodności lub certyfikat zgodności z Polską Normą albo z aprobatą
techniczną - w przypadku wyrobów, dla których nie ustanowiono Polskiej Normy.
Pojawiło się wówczas pojęcie aprobaty technicznej, jako dokumentu
odniesienia. COBRTI "Instal", jako jednostka aprobująca wydał aprobaty
techniczne dla kilku podzielników, lecz przyjęte rozwiązanie okazało się
niedoskonałe, gdyż aprobata z samej definicji opisywała tylko wyrób i
stawiała wymagania dla wyrobu, nie mogła jednak objąć swą oceną systemu
rozliczeń przypisanego do określonego typu podzielnika. Mimo to, aprobata
techniczna stanowiła dokument odniesienia aż do 1999 r.
Pomimo kilku zmian art. 10 ustawy - Prawo budowlane, jego zasadnicza treść,
odnosząca się do dopuszczania do obrotu i powszechnego stosowania w
budownictwie właściwie oznaczonych wyrobów budowlanych, m.in. podzielników
kosztów ogrzewania, nie uległa zmianie. Tak też obecnie, zgodnie z
postanowieniem art. 10 ust. 2 tej ustawy, dopuszczone do obrotu i
powszechnego stosowania w budownictwie są m.in. wyroby budowlane, właściwie
oznaczone, dla których zgodnie z odrębnymi przepisami dokonano oceny
zgodności i wydano certyfikat zgodności lub deklarację zgodności z Polską
Normą lub z aprobatą techniczną (pkt 1 lit. b).
Podstawowe zasady dopuszczania do obrotu i znakowania wyrobów budowlanych
określa wydane na podstawie art. 10 ust. 4 pkt 2 ustawy - Prawo budowlane
rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 lipca
1998 r. w sprawie systemów oceny zgodności, wzoru deklaracji zgodności oraz
sposobu znakowania wyrobów budowlanych dopuszczonych do obrotu i powszechnego
stosowania w budownictwie7). Zgodnie z § 3 pkt 1 tego rozporządzenia, jednym
z systemów stosowanych do oceny zgodności jest certyfikacja, polegająca na
wydaniu certyfikatu zgodności z dokumentem odniesienia. Certyfikatem
zgodności jest, w myśl art. 3 pkt 13 ustawy z dnia 3 kwietnia 1993 r. o
badaniach i certyfikacji8), "dokument wydany zgodnie z zasadami systemu
certyfikacji, wykazujący, że zapewniono odpowiedni stopień zaufania, iż
należycie zidentyfikowany wyrób, proces lub usługa są zgodne z określoną
normą lub przepisami prawnymi". Certyfikat zgodności podzielnika z dokumentem
odniesienia jest wydawany na 3 lata przez akredytowaną jednostkę
certyfikującą, np. Zakład Certyfikacji i Normalizacji COBRTI "Instal", po
przeprowadzeniu odpowiedniej procedury certyfikacyjnej.
Drugim systemem, o którym mówi powyższe rozporządzenie, jest deklarowanie
zgodności z dokumentem odniesienia. Deklaracja zgodności jest oświadczeniem
składanym przez producenta, stwierdzającym, na jego wyłączną
odpowiedzialność, że wyrób, proces wytwórczy lub usługa są zgodne z
dokumentem odniesienia. Zgodnie z § 5 ust.
    • babczyk Re: PRAWNE UWARUNKOWANIA STOSOWANIA PODZIELNIKÓW 18.09.04, 16:18
      Drugim systemem, o którym mówi powyższe rozporządzenie, jest deklarowanie
      zgodności z dokumentem odniesienia. Deklaracja zgodności jest oświadczeniem
      składanym przez producenta, stwierdzającym, na jego wyłączną odpowiedzialność,
      że wyrób, proces wytwórczy lub usługa są zgodne z dokumentem odniesienia.
      Zgodnie z § 5 ust. 1 cytowanego rozporządzenia, deklarację zgodności producent
      może wydać po wykonaniu pełnych badań wyrobu w zakresie i metodami określonymi
      we właściwym dla wyrobu dokumencie odniesienia, przy prowadzeniu
      systematycznych działań kontrolnych procesów produkcyjnych wyrobu w ramach
      zakładowej kontroli produkcji oraz badanie gotowych wyrobów.
      W miejscu tym warto się zatrzymać przy wspominanej już kwestii "dokumentu
      odniesienia". Od 18 marca 1999 r. bowiem dokumentu takiego nie stanowią
      już "aprobaty techniczne" wydawane dla wyrobów budowlanych celem dopuszczenia
      ich do jednostkowego stosowania w obiektach budowlanych, lecz Polskie Normy,
      opracowane przez Polski Komitet Normalizacyjny, na wzór dwóch norm
      europejskich. Normami tymi są:
      1) PN-EN-834 - podzielniki kosztów ogrzewania do rejestrowania zużycia ciepła
      przez grzejniki (przyrządy zasilane energią elektryczną),
      2) PN-EN-835 - podzielniki kosztów ogrzewania do rejestrowania zużycia ciepła
      przez grzejniki (przyrządy bez zasilania energią elektryczną, działające na
      zasadzie parowania dyfuzyjnego).
      Trzeba także zwrócić uwagę, iż zgodnie z § 6 ust. 1 rozporządzenia Ministra
      Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 5 sierpnia 1998 r. w sprawie aprobat
      i kryteriów technicznych oraz jednostkowego stosowania wyrobów
      budowlanych9), "postępowaniem aprobacyjnym objęty jest wyrób, dla którego nie
      ustanowiono Polskiej Normy, lub wyroby, których właściwości użytkowe, odnoszące
      się do wymagań podstawowych, różnią się istotnie od właściwości określonych w
      Polskiej Normie".
      Normy PN-EN-834 i PN-EN-835 traktują o kryteriach, jakie winny spełniać
      podzielniki wraz z dostosowanym do ich typu systemem rozliczeń, nie opisując
      jednak takiego systemu, ani nie nakładając szczegółowych wymogów, jakie dany
      system rozliczeń musiałby spełniać. Choć wydaje się, iż z postanowień
      wspomnianych norm można wyprowadzić podstawowe uwarunkowania dla systemu
      rozliczeń, bez których system ten nie może funkcjonować, to zapisy te nie są
      wystarczające dla stworzenia skończonego oraz dokładnego systemu rozliczeń.
      Takie kompletne systemy, związane z określonymi typami podzielników, prezentują
      firmy montażowo-rozliczeniowe. Czy systemy te są poprawnie skonstruowane,
      kompatybilne z typem montowanych podzielników i warunkami technicznymi budynku?
      I czy rozliczenia dokonywane na ich podstawie nie są obarczone błędami? O
      odpowiedź na to pytanie bardzo trudno, bowiem na poprawność funkcjonowania
      systemów rozliczeń wpływa szereg czynników. Warto więc wymienić te podstawowe
      czynności, przewidziane przez Normę PN-EN-835, których należyte wykonanie
      stanowi warunek konieczny dla poprawności działania systemu, tj.:
      1) zainstalowanie w znajdującym się w budynku węźle cieplnym układu pomiarowo-
      rozliczeniowego (ciepłomierza), mierzącego ilość ciepła zużytego na ogrzanie
      danego budynku,
      2) zamontowanie na wszystkich grzejnikach zaworów termostatycznych, dających
      każdemu lokatorowi możliwość regulacji dopływu ciepła do grzejników,
      3) dokonanie pomiaru grzejnika (określenie jego typu, rodzaju konstrukcji,
      wydajności cieplnej),
      4) odpowiedni montaż podzielników na grzejnikach,
      5) zainstalowanie podzielników w całym budynku,
      6) dokonanie odczytu pierwotnego,
      7) ustalenie wielkości oraz wprowadzenie do obliczeń tzw. współczynników
      korekcyjnych,
      8) ustalenie podziału opłaty na część rozliczaną według powierzchni jednostki
      użytkowej i część rozliczaną według wskazań podzielników.
      Należy tu podkreślić, że zgodnie z obowiązującym prawem i treścią wspomnianych
      Polskich Norm (które nie stanowią przepisów prawnych) zarówno określenie
      wielkości współczynników korekcyjnych dla mieszkań szczytowych, jak i ustalenie
      podziału opłaty na część rozliczaną według powierzchni jednostki użytkowej i
      część rozliczaną według wskazań podzielników mogą być, wraz z wybranym przez
      usługobiorcę systemem rozliczeń, jedynie przedmiotem umowy cywilno-prawnej,
      zawieranej z przedsiębiorstwem montażowo-rozliczeniowym.
      Jak z powyższego wynika, w polskim systemie prawnym nie ma przepisów
      określających wymagania dla systemu rozliczeń na podstawie wskazań podzielników
      kosztów ogrzewania. Nie określa też precyzyjnie takiego systemu żadna ze
      wspomnianych norm, choć wystawienie deklaracji zgodności np. z normą PN-EN-835
      zmusza producenta do uwzględnienia w proponowanym przezeń systemie rozliczeń
      postanowień tej Normy. Ponadto, brakuje jednostek upoważnionych do oceny
      poprawności i kompletności takich systemów.
      Potrzeba przyjęcia takiego rozwiązania prawnego, które wytyczy wymagania w
      stosunku do wszystkich systemów stosowanych w Polsce wydawałaby się oczywista.
      Zastanawia więc, dlaczego, mimo dyskusji na łamach prasy fachowej, podnoszonych
      co jakiś czas w prasie codziennej sporów dotyczących rozliczania kosztów
      ogrzewania oraz projektów przedmiotowego systemu rozliczeń w politechnicznych i
      uniwersyteckich szufladach, wciąż brak bezwzględnie obowiązującego prawa w tej
      materii? Zagadnienie jest z pewnością bardzo złożone, choćby z tego względu, że
      w budynkach wielolokalowych w Polsce występuje szereg wad cieplnych, wadliwe
      instalacje czy nieodpowiednia izolacja.
      Przetłumaczonym na język polski wzorem takiego rozwiązania jest niemieckie,
      pochodzące z 1989 r., Heitzkostenverordnung, czyli rozporządzenie w sprawie
      rozliczania kosztów ogrzewania i ciepłej wody w zależności od zużycia.
      Oczywiście jednak nie sposób wprost kopiować niemieckie rozwiązania, które w
      większości nie przystają do rozwiązań systemów grzewczych przyjętych w naszym
      kraju.
      Brak jednego aktu wprowadzającego ogólne zasady, wedle których miałyby
      funkcjonować systemy rozliczeń, powoduje, iż w materii tej mamy do czynienia z
      pewną dowolnością, której następstwem jest brak zaufania odbiorców
      (konsumentów) nie tylko do zarządzających budynkiem, ale i do samych firm
      dokonujących rozliczeń. Jednocześnie trudno oprzeć się wrażeniu, że zawiłość
      dostarczanych mieszkańcom budynków wielolokalowych rozliczeń, a także brak
      dokładnej informacji na temat podstawowych choćby danych, przyjętych do
      rozliczenia, wyklucza możliwość kontroli poprawności wykonania usługi przez
      usługobiorcę.


      1)Dz. U. z 1997 r. Nr 54, poz. 348 i Nr 158, poz. 1042, z 1998 r. Nr 94, poz.
      594, Nr 106, poz. 668 i Nr 162, poz. 1126, z 1999 r. Nr 88, poz. 980, Nr 91,
      poz. 1042 i Nr 110, poz. 1255, z 2000 r. Nr 43, poz. 489, Nr 48, poz. 555 i Nr
      103, poz. 1099, z 2001 r. Nr 154, poz. 1800 i 1802 oraz z 2002 r. Nr 74, poz.
      676, Nr 113, poz. 984, Nr 129, poz. 1102 i Nr 135, poz. 1144.
      2)Dz. U. z 2000 r. Nr 72, poz. 845.
      3)Dz. U. z 2000 r. Nr 96, poz. 1053.
      4)Dz. U. z 1995 r. Nr 10, poz. 46 z późn. zm.
      5)Dz. U. z 1994 r. Nr 89, poz. 414 z późn. zm.
      6)Rozporządzenie z 14 grudnia 1994 r. zostało zastąpione rozporządzeniem
      Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków
      technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z 2002
      r. Nr 75, poz. 690), które w § 135 ust. 2 głosi, iż w budynkach z instalacją
      ogrzewczą wodną zasilaną z sieci ciepłowniczej powinny znajdować się urządzenia
      służące do rozliczania zużytego ciepła:
      1) ciepłomierz (układ pomiarowo-rozliczeniowy) do pomiaru ilości ciepła
      dostarczanego do instalacji ogrzewczej budynku,
      2) urządzenie umożliwiające indywidualne rozliczanie kosztów ogrzewania
      poszczególnych mieszkań lub lokali użytkowych w budynku.
      7)Dz. U. z 1998 r. Nr 113, poz. 728.
      8)Dz. U. z 1993 r. Nr 55, poz. 250 z późn. zm.
      9)Dz. U. z 1998 r. Nr 107, poz. 679 z późn. zm.
Pełna wersja