1zorro-bis
18.01.19, 14:19
PAULINA GRABARZ
Katedra Prawa Karnego oraz Koło Naukowe Prawa Karnego
Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki
Ochrona czci człowieka
a satyra i karykatura
jako element wolności sztuki –
rozważania na gruncie polskiego
i niemieckiego prawa karnego
1. Prawnokarna ochrona czci człowieka –
zarys historyczny
Przestępstwo zniesławienia stypizowane zostało już w Kodeksie
karnym z 1932 r. (art. 255). Ustawodawca przewidział także kontratyp
(„dozwolonej krytyki”) uchylający bezprawność tego czynu (art. 255
§ 2), który znajdował zastosowanie, gdy postawiony zarzut był praw-
dziwy i został uczyniony niepublicznie, w przypadku zaś działania
publicznego dodatkowym wymogiem było działanie „w obronie
uzasadnionego interesu publicznego lub prywatnego, własnego lub
cudzego”.
W Kodeksie karnym z 1969 r. przestępstwo zniesławienia zostało
opisane w art. 178, natomiast art. 179 określał przesłanki wyłączenia
odpowiedzialności karnej. W przypadku podniesienia zarzutu nie-
publicznie musiał on być prawdziwy lub sprawca miał być przeko-
nany, opierając się na uzasadnionych podstawach, o prawdziwości
rozgłaszanego zarzutu. Jeżeli zaś zarzut uczyniony został publicznie,
był prawdziwy, a sprawca działał w obronie społecznie uzasadnione-
go interesu lub w przeświadczeniu, że takiego interesu broni (także
118
PAULINA GRABARZ
opartym na uzasadnionych podstawach), nie ponosił odpowiedzial-
ności karnej. Druga możliwa sytuacja obejmowała działanie w prze-
świadczeniu opartym na uzasadnionych podstawach co do prawdzi-
wości zarzutu i obrony społecznie uzasadnionego interesu.
Przestępstwo zniesławienia i okoliczność wyłączająca jego bez
-
prawność są określone w obecnie obowiązującym Kodeksie karnym
z 1997 r. (dalej: k.k.)
1
w rozdziale XXVII zatytułowanym „Przestępstwa
przeciwko czci i nietykalności cielesnej”, w art. 212 i 213. W art. 212 § 1
ustawodawca stypizował zniesławienie w typie podstawowym, sank-
cjonowane karą grzywny lub ograniczenia wolności, a w § 2 – typ kwa-
likowany, popełniony za pomocą środków masowego komunikowa-
nia, zagrożony wyższą sankcją, nawet w postaci pozbawienia wolności
do roku. Natomiast art. 213 określa, że nie ma przestępstwa, jeżeli
zarzut uczyniony w sposób niepubliczny jest prawdziwy. W przy-
padku zaś, gdy zarzut podnoszony lub rozgłaszany jest publicznie,
do wyłączenia odpowiedzialności wymaga się, aby cechował się on
prawdziwością, a dodatkowo dotyczył postępowania osoby pełnią-
cej funkcję publiczną albo służył społecznie uzasadnionemu intereso-
wi, rozumianemu jako konkretny w danych okolicznościach
2
. Jeżeli
zarzut dotyczy życia rodzinnego lub prywatnego, to dowód praw-
dy może być przeprowadzony tylko w określonych w ustawie przy-
padkach: gdy zarzut ma zapobiec niebezpieczeństwu dla życia lub
zdrowia człowieka albo demoralizacji małoletniego. Gdy sprawca nie
zdoła uzasadnić potrzeby przeprowadzenia dowodu, to nie zostanie
spełniony warunek prawdziwości wypowiedzi, co pociągnie za sobą
konieczność poniesienia odpowiedzialności karnej za przestępstwo
z art. 212 k.k. Ustawodawca zatem silnie chroni sferę życia prywat-
nego człowieka przed stawianymi co do niej zarzutami.
Przestępstwo zniesławienia jest przestępstwem powszechnym
i bezskutkowym – do bytu przestępstwa wystarczy jedynie możli-
wość poniżenia w opinii publicznej (np. upokorzenia) lub narażenie
1
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm.).
2
W. Kulesza, Rozdział VI – Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej
(art. 212), [w:] J. Warylewski (red.), System prawa karnego. Przestępstwa przeciwko dobrom
indywidualnym, t. 10, Warszawa 2012, s. 1249