Wolnosc artystaczna - a prawo.

18.01.19, 14:19
PAULINA GRABARZ
Katedra Prawa Karnego oraz Koło Naukowe Prawa Karnego
Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Łódzki
Ochrona czci człowieka
a satyra i karykatura
jako element wolności sztuki –
rozważania na gruncie polskiego
i niemieckiego prawa karnego
1. Prawnokarna ochrona czci człowieka –
zarys historyczny
Przestępstwo zniesławienia stypizowane zostało już w Kodeksie
karnym z 1932 r. (art. 255). Ustawodawca przewidział także kontratyp
(„dozwolonej krytyki”) uchylający bezprawność tego czynu (art. 255
§ 2), który znajdował zastosowanie, gdy postawiony zarzut był praw-
dziwy i został uczyniony niepublicznie, w przypadku zaś działania
publicznego dodatkowym wymogiem było działanie „w obronie
uzasadnionego interesu publicznego lub prywatnego, własnego lub
cudzego”.
W Kodeksie karnym z 1969 r. przestępstwo zniesławienia zostało
opisane w art. 178, natomiast art. 179 określał przesłanki wyłączenia
odpowiedzialności karnej. W przypadku podniesienia zarzutu nie-
publicznie musiał on być prawdziwy lub sprawca miał być przeko-
nany, opierając się na uzasadnionych podstawach, o prawdziwości
rozgłaszanego zarzutu. Jeżeli zaś zarzut uczyniony został publicznie,
był prawdziwy, a sprawca działał w obronie społecznie uzasadnione-
go interesu lub w przeświadczeniu, że takiego interesu broni (także
118
PAULINA GRABARZ
opartym na uzasadnionych podstawach), nie ponosił odpowiedzial-
ności karnej. Druga możliwa sytuacja obejmowała działanie w prze-
świadczeniu opartym na uzasadnionych podstawach co do prawdzi-
wości zarzutu i obrony społecznie uzasadnionego interesu.
Przestępstwo zniesławienia i okoliczność wyłączająca jego bez
-
prawność są określone w obecnie obowiązującym Kodeksie karnym
z 1997 r. (dalej: k.k.)
1
w rozdziale XXVII zatytułowanym „Przestępstwa
przeciwko czci i nietykalności cielesnej”, w art. 212 i 213. W art. 212 § 1
ustawodawca stypizował zniesławienie w typie podstawowym, sank-
cjonowane karą grzywny lub ograniczenia wolności, a w § 2 – typ kwa-
likowany, popełniony za pomocą środków masowego komunikowa-
nia, zagrożony wyższą sankcją, nawet w postaci pozbawienia wolności
do roku. Natomiast art. 213 określa, że nie ma przestępstwa, jeżeli
zarzut uczyniony w sposób niepubliczny jest prawdziwy. W przy-
padku zaś, gdy zarzut podnoszony lub rozgłaszany jest publicznie,
do wyłączenia odpowiedzialności wymaga się, aby cechował się on
prawdziwością, a dodatkowo dotyczył postępowania osoby pełnią-
cej funkcję publiczną albo służył społecznie uzasadnionemu intereso-
wi, rozumianemu jako konkretny w danych okolicznościach
2
. Jeżeli
zarzut dotyczy życia rodzinnego lub prywatnego, to dowód praw-
dy może być przeprowadzony tylko w określonych w ustawie przy-
padkach: gdy zarzut ma zapobiec niebezpieczeństwu dla życia lub
zdrowia człowieka albo demoralizacji małoletniego. Gdy sprawca nie
zdoła uzasadnić potrzeby przeprowadzenia dowodu, to nie zostanie
spełniony warunek prawdziwości wypowiedzi, co pociągnie za sobą
konieczność poniesienia odpowiedzialności karnej za przestępstwo
z art. 212 k.k. Ustawodawca zatem silnie chroni sferę życia prywat-
nego człowieka przed stawianymi co do niej zarzutami.
Przestępstwo zniesławienia jest przestępstwem powszechnym
i bezskutkowym – do bytu przestępstwa wystarczy jedynie możli-
wość poniżenia w opinii publicznej (np. upokorzenia) lub narażenie
1
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 ze zm.).
2
W. Kulesza, Rozdział VI – Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej
(art. 212), [w:] J. Warylewski (red.), System prawa karnego. Przestępstwa przeciwko dobrom
indywidualnym, t. 10, Warszawa 2012, s. 1249
    • 1zorro-bis Re: Wolnosc artystaczna - a prawo. 18.01.19, 14:22
      ...i lecimy sobie dalej. big_grinbig_grinbig_grin

      119
      Ochrona czci człowieka a satyra i karykatura jako element wolności sztuki
      na utratę zaufania
      3
      . Nie jest istotne, czy efekt taki zostanie rzeczywi-
      ście odniesiony przez sprawcę.
      2. Cześć człowieka jako dobro
      podlegające ochronie prawnej
      Dobrem prawnym podlegającym ochronie jest cześć człowieka,
      określona w art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
      4
      , a wywo-
      dząca się z godności. W. Kulesza podaje, że jest to „kategoria nor-
      matywna – domniemanie przysługujące każdemu, jego uczciwości
      i postępowania zgodnego z przyjętymi normami moralnymi, posia-
      dania kompetencji potrzebnych do wykonywania zawodu lub prowa-
      dzenia określonej działalności, a także braku przymiotów zasługują-
      cych na potępienie”
      5
      . Jest to jedno z najbardziej kruchych i trudnych
      do uchwycenia dóbr, jakie są chronione w kodeksie karnym. Cześć
      można rozumieć dwojako: jako zewnętrzną – utożsamianą z dobrym
      imieniem człowieka, jakim cieszy się w opinii publicznej, oraz jako
      wewnętrzną – odnoszącą się do subiektywnego odczucia danej oso-
      by względem siebie, poczuciem wartości związanym z człowieczeń-
      stwem. Na podstawie art. 212 k.k. ochronie podlega cześć zewnętrz-
      na człowieka żyjącego. Ustawodawca określa, że pomówienie może
      odnosić się do innej osoby lub grupy osób
      6
      , instytucji, osoby prawnej
      3
      „Pomówienie zachodzi już wtedy, gdy postawiony zarzut zmierza do zniwelo-
      wania dobrej opinii, szkodzenia jej, obniżenia stopnia społecznego uznania”, A. Zoll,
      Komentarz do art. 212 k.k., [w:] A. Zoll (red.), Komentarz KK, część szczególna, t. 2, Kra-
      ków 1999, s. 645.
      4
      Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78,
      poz. 483 ze zm.).
      5
      W. Kulesza, Odpowiedzialność za zniesławienie i zniewagę w polskim prawie karnym,
      [w:] A.J. Szwarc (red.), Prawnokarne granice dopuszczalnego pomawiania. Materiały Zjaz-
      du Katedr Prawa Karnego (Gniezno, 26-29 września 2006 r.), Poznań 2008, s. 13.
      6
      Pod pojęciem ,,grupa osób” należy rozumieć grupę powiązaną, choćby czaso-
      wo, pewną więzią, celem, interesem, np. na koncercie muzycznym, zob. M. Kalitow-
      ski, Komentarz do art. 212 k.k., [w:] M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, Warszawa
      2014, s. 1242.
      120
      PAULINA GRABARZ
      lub innej jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.
      Znamię czasownikowe w formie „pomawiania” rozumiane jest jako
      bezpodstawne, niesłuszne zarzucanie i odnosi się do postępowania
      lub właściwości danego podmiotu. Trzeba brać pod uwagę, że jeżeli
      sprawca kieruje wypowiedź wyłącznie bezpośrednio do konkretnej
      osoby, której ona dotyczy, to nie zachodzi przestępstwo zniesławie-
      nia, gdyż niemożliwe jest, aby w ten sposób enuncjacja wpłynęła na
      jej postrzeganie w opinii publicznej.
      Charakter pomówienia ocenia się według kryteriów obiektyw-
      nych. Przestępstwo zniesławienia można popełnić poprzez działanie –
      wypowiedź pisemną lub ustną. Po stronie podmiotowej wymagana
      jest zaś umyślność zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak i ewen-
      tualnym.
      3. Satyra i karykatura jako potencjalne źródło
      naruszenia czci człowieka
      Po nakreśleniu kształtu regulacji ochrony czci w kodeksie kar-
      nym poruszona zostanie problematyka prawnokarnej oceny satyry
      i karykatury w kontekście możliwości wypełnienia znamion prze-
      stępstwa zniesławienia. Na początku rozważań zasadne jest przy-
      bliżenie, czym są te formy ekspresji artystycznej. Satyra jest gatun-
      kiem literackim lub publicystycznym, który obejmuje epikę i lirykę.
      Jej celem jest ośmieszenie i napiętnowanie ukazywanych w niej zja-
      wisk, obyczajów, polityki, stosunków społecznych. Cechą charakte-
      rystyczną jest karykaturalne ukazanie postaci, istotą zaś – krytycz-
      na postawa autora wobec rzeczywistości, ukazanie jej w krzywym
      zwierciadle. Karykatura to natomiast przedstawienie osoby, wyda-
      rzenia lub przedmiotu, które charakteryzuje się przesadą w ukaza-
      niu określonych elementów czy właściwości, podejmowana zwykle
      w celu ośmieszenia danej osoby, zjawiska itp. Satyra często posługu-
      je się karykaturą. Te formy wyrazu artystycznego mogą przybierać
      dwie formy: wizualną, np. w postaci obrazu, komiksu, graki, albo
      tekstową. Nieuniknione jest w nich odwoływanie się do istniejących
      osób czy zjawisk.
      121
      Ochrona czci człowieka a satyra i karykatura jako element wolności sztuki
      Istotę satyry starał się także określić SN w wyroku z dnia 20 czerw-
      ca 2001 r.
      7
      , wypowiadając się następująco: „Satyra ze swej natury to
      utwór ośmieszający lub piętnujący ukazywane w nim zjawiska lub
      osoby. Celem satyry jest przede wszystkim ośmieszająca krytyka, stąd
      posługuje się ona często wyolbrzymieniem, karykaturą, paradoksem.
      Celem utworu satyrycznego jest […] nie tyle wywołanie u odbiorców
      pewnych doznań duchowych czy estetycznych, co spowodowanie
      reeksji umysłowej na tematy poruszane w satyrze, często dotyczą-
      ce negatywnych zjawisk zachodzących w różnych dziedzinach życia.
      Satyra zmierza więc do przekazania pewnych treści, wobec czego
      sama forma utworu jest tylko metodą zwrócenia uwagi odbiorców
      na samą wypowiedź oraz zawartą w niej treść”.
      W tym miejscu warto przywołać art. 41 Ustawy z dnia 26 stycz-
      nia 1984 r. Prawo prasowe
      8
      w następującym brzmieniu: „Publikowa-
      nie rzetelnych, zgodnych z zasadami współżycia społecznego ujem-
      nych ocen dzieł naukowych lub artystycznych albo innej działalności
      twórczej, zawodowej lub publicznej służy realizacji zadań określo-
      nych w art. 1 i pozostaje pod ochroną prawa; przepis ten stosuje się
      odpowiednio do satyry i karykatury”. Wspomniany w przepisie art. 1
      ustawy wymienia zaś następujące cele prasy: urzeczywistnienie pra-
      wa obywateli do ich rzetelnego informowania, jawność życia publicz-
      nego oraz kontrola i krytyka społeczna. Zgodnie z postanowieniem
      SN z dnia 1 lipca 2009 r.
      9
      art. 41 ustawy Prawo prasowe jest rozsze-
      rzeniem art. 213 § 2 k.k.
      L. Gardocki twierdzi, że „Zniesławienie nie dotyczy […] ocen
      dotyczących dzieł, a więc nawet najostrzejsza krytyka artystyczna
      lub literacka nie może być zniesławieniem”. Jego zdaniem jest ona
      pierwotnie legalna
      10
      . Oznacza to, że krytyka autora zawarta w saty-
      rze lub karykaturze będzie usprawiedliwiona, o ile nie będzie mia-
      ła na celu wysuwania zarzutów niesprawiedliwych, fałszywych czy
      7
      Wyrok SN z dnia 20 czerwca 2001 r., sygn. I CKN 1135/98, Legalis nr 50351.
      8
      Dz.U. nr 5, poz. 24 ze zm.
      9
      Postanowienie SN z dnia 1 lipca 2009 r., sygn. III KK 52/09, Legalis nr 182032.
      10
      L. Gardocki, Prawo karne, Warszawa 2010, s. 277, [cyt. za:] W. Kulesza, Rozdział VI –
      Przestępstwa…, op. cit., s. 1052.
      • 1zorro-bis Re: Wolnosc artystaczna - a prawo. 18.01.19, 14:22
        ....to na razie tyle. Jakl bedzie mi sie chcialo to podrzuce dalszy ciag.....big_grinbig_grinbig_grin
Pełna wersja