Bielsko Biała

[madohora]

TĘŻNIA SOLANKOWA W BYSTREJ

[madohora]

Bielsko-Biała, miasto w województwie śląskim, na pograniczu Pogórza Śląskiego z Beskidem Śląskim i Beskidem Małym, nad Białą; pow. grodzki, siedziba pow. bielskiego.

[madohora]

(Fabryka Samochodów Małolitrażowych, od 1992 spółka z dużym udziałem kapitałów wł. — Fiat Auto Poland); ponadto wiele zakładów przemysłu maszyn. (fabryki maszyn włók. Befama, maszyn elektrycznych Indukta, aparatów elektrycznych Apena, akumulatorów, śrub, pił i narzędzi) oraz zakłady lotn. (szybowce), futrzarskie, odzieżowe, wyrobów filcowych, mięsne, tłuszczowe, fabryki wódek gatunkowych i papieru; wytwórnia filmów rysunkowych; węzeł kolejowy i drogowy, lotnisko sport. Stol. diecezji żywiecko-bielskiej. Kościoła rzymskokatolickiego i cieszyńskiego Kościoła Ewangelicko-Augsb.; ośr. kult.-nauk.; filia Politechniki Łódz. i Wyższej Szkoły Ekon. w Katowicach, Inst. Teol. im. J. Kantego, kolegia nauczycielskie, prywatne szkoły wyższe; 2 teatry, w tym teatr lalkowy, orkiestry: symfoniczna i kameralna; 2 muzea, Tow. Miłośników Ziemi Bielsko-Bialskiej; ośr. turyst. (m.in. kolejka linowa na Szyndzielnię, wiele hoteli, zajazd, dom wycieczkowy, kemping, domy wczasowe); sanatorium przeciwgruźlicze. W centrum stara gęsta zabudowa, otoczona nowymi osiedlami mieszkaniowymi i dzielnicami przem. (gł. na północy, nad Białą).

[madohora]

Zabytki. W Bielsku: barok. kościół Św. Trójcy (1604–08, rozbudowa XIX w.); zamek (XV–XVIII w., przebudowa XIX w.); zespół kamienic, m.in. podcieniowych (XVII–XVIII w.); w Białej: kościół Opatrzności Bożej (1760–69, przebudowa XIX w.) i klasycyst. kościół ewanggelicki (1798, przebudowa 1832).

[madohora]

Bielsko-Biała leży na południu Polski u stóp Beskidów, nad rzeką Białą, przez wieki oddzielającą historyczny Śląsk od Małopolski. Jest stolicą regionu zwanego od kilku dekad Podbeskidziem, liczy 175 tysięcy mieszkańców. Kojarzone głównie z przemysłem samochodowym i elektrotechnicznym, do niedawna drugie po Łodzi centrum włókiennictwa, pod względem potencjału rozwojowego zaliczane jest obecnie do pierwszej dziesiątki polskich miast.

[madohora]

Bielsko-Biała to nie dawna metropolia, która żyje wspomnieniem minionej świetności, przyciągająca turystów zabytkowymi pałacami i rezydencjami, romantycznymi parkami, czy wspaniałymi kościołami. To nie jest także senne, na wpół rolnicze miasteczko galicyjskie urzekające pejzażem i malowniczą zabudową. Tutaj czas nie zatrzymał się w biegu! W ciągu minionych dwóch stuleci Bielsko i Biała, dzięki rozwojowi przemysłu, przekształciły się z prowincjonalnych ośrodków rzemieślniczych w doskonale funkcjonujący, pod każdym względem nowoczesny ośrodek przemysłowo-handlowy i kulturalny. Metamorfozę tę zawdzięczały w głównej mierze przedsiębiorczości oraz wytężonej, twórczej pracy swoich mieszkańców. Już przed stu laty tętniące życiem, kosmopolityczne, wielonarodowościowe dwumiasto utrzymywało kontakty z niemal całym światem, a renomowane wyroby tutejszego przemysłu trafiały do odbiorców na wszystkich kontynentach. Ta dobra passa trwa po dziś dzień.

[madohora]

Spacerując ulicami i zaułkami Bielska-Białej mijamy sąsiadujące ze sobą zabytki z różnych epok, budowle o różnorakiej funkcji i przeznaczeniu. Wędrując „od grodziska do miasta” bądź zwiedzając „średniowieczne Bielsko” poznamy najdawniejsze dzieje osadnictwa na śląskim brzegu rzeki Białej. Podążając „traktem cesarskim” zaznajomimy się z nowożytną historią Bielska i Białej w czasach poprzedzających powstanie wielkiego przemysłu. Zwiedzający „mały Wiedeń” będą mieli okazję podziwiać pełną przepychu architekturę zamożnego miasta z przełomu XIX i XX wieku, natomiast dziedzictwo postindustrialne stanie się im bliższe po przejściu szlaku „zabytków przemysłu i techniki”. Rozbudowa przemysłu i napływ Polaków do zdominowanych przez niemiecką nację Bielska i Białej zapoczątkowały rozwój „polskiego ruchu narodowego”. Trzy ostatnie szlaki zapoznają z historią wyznań i religii, które koegzystowały tutaj do II wojny światowej: katolików, ewangelików i Żydów.

[madohora]

Dzisiejsze Bielsko-Białą tworzą dwa niegdyś odrębne organizmy miejskie, a także 11 dawnych wiosek, przyłączanych stopniowo do miasta od 1925 do 1977 roku. Położone na Śląsku Cieszyńskim, założone w średniowieczu Bielsko od 1327 roku należało do królestwa Czech, z którym w 1526 roku przeszło pod władanie austriackich Habsburgów. Od 1572 roku było centrum feudalnego tzw. państwa stanowego, w połowie XVIII wieku podniesionego do rangi udzielnego księstwa. Małopolska Biała, powstała w połowie XVI wieku na przeciwległym brzegu rzeki, w Małopolsce, prawa miejskie otrzymała w 1723 roku, a w 1772 roku znalazła się w zaanektowanej przez Austrię Galicji. W granicach wielonarodowościowej monarchii naddunajskiej, przekształconej w 1804 roku w Cesarstwo Austriackie, a w 1867 roku w Austro-Węgry, oba miasta pozostawały do 1918 roku. Likwidacja funkcjonującej przez ponad trzy stulecia granicy państwowej na rzece Białej zapoczątkowała proces zrastania się obu miast: już od połowy XIX wieku mówiono i pisano o „Bielsku-Białej” podkreślając zwłaszcza w odniesieniu do przemysłu, że tworzą one nierozdzielną całość.

[madohora]

Bielsko i Biała wraz z najbliższą okolicą od wieków zamieszkiwane były przez Niemców i Polaków, od czasów Reformacji podzielonych na katolików i ewangelików, w XVIII wieku dołączyli do nich Żydzi. W 1910 roku językiem niemieckim posługiwało się 88% stałych mieszkańców Bielska oraz 69% ludności Białej. Bielsko należało do najważniejszych ośrodków protestantyzmu w katolickiej Austrii; chociaż liczba ewangelików z biegiem czasu stopniowo malała, jeszcze na początku XX wieku żyło ich ponad 27% w mieście oraz 50% w okolicznych śląskich wioskach. W Białej, do początku XVIII wieku luterańskiej, w ciągu dwóch następnych stuleci liczba ewangelików zmalała do około 12%. Żydzi stanowili na początku XX wieku ponad 16% mieszkańców Bielska i blisko 15% ludności Białej.

[madohora]

W okresie międzywojennym, w związku ze zmianą przynależności państwowej, część dawnych mieszkańców wyemigrowała, a w ich miejsce napłynęła ludność polska, zarówno z najbliższych okolic, jak i z dalszych rejonów kraju (urzędnicy, inteligencja, wojskowi).

[madohora]

II wojna światowa przyniosły kres wielonarodowego i konfesyjnie zróżnicowanego Bielska-Białej. Podczas okupacji hitlerowskiej wywiezieni zostali do obozów zagłady Żydzi, w latach 1945-1946 wypędzono z miasta Niemców. Ich miejsce zajęli Polacy z okolicznych wiosek, repatrianci z kresów wschodnich i przybysze z Polski centralnej. W latach 60. i 70. XX wieku rozbudowa przemysłu, w szczególności budowa Fabryki Samochodów Małolitrażowych, spowodowała kolejną wielką falę migracji do miasta. W latach 1975-1998 Bielsko-Biała pełniło rolę stolicy województwa, a w 1992 roku ulokowano w nim kurię biskupią nowo utworzonej katolickiej diecezji bielsko-żywieckiej. Od 1999 roku miasto pozostaje siedzibą powiatu grodzkiego i ziemskiego.

[madohora]

[madohora]

Bielsko-Biała formalnie powstało 1 stycznia 1951 z połączenia położonego na Śląsku Cieszyńskim Bielska, o którym pierwsza wzmianka pochodzi z 1312, oraz małopolskiej Białej, którą założono w XVI wieku i podniesiono do rangi miasta w 1723. W latach 1975–1998 miasto było stolicą województwa bielskiego.

[madohora]

Według danych GUS z 31 grudnia 2021, miasto było zamieszkiwane przez 168 319 osób (22 miejsce w Polsce). Powierzchnia miasta wynosi 124,51 km² (19. miejsce w Polsce) i dzieli się ono formalnie na 30 osiedli (jednostek pomocniczych gminy)

[madohora]

Złączona nazwa była już w XIX wieku używana w języku niemieckim: Bielitz-Biala na określenie zespołu dwóch miast oraz Bielitz-Bialaer Sprachinsel na określenie niemieckiej wyspy językowo-kulturowej. Występowała powszechnie w niemieckiej literaturze naukowej, kartografii i przewodnikach turystycznych. Najczęściej była używana przez towarzystwa skupiające członków z obydwu miast. Także w polskiej wersji językowej Bielsko-Biała była używana w XIX i na początku XX wieku, choć znacznie rzadziej niż niemiecka wersja. Najbardziej znanym tego przykładem była winieta polskiej gazety „Wieniec-Pszczółka“ redagowanej przez ks. Stanisława Stojałowskiego oraz liczne artykuły w Dzienniku Krakowskim czy Kurierze Lwowskim[8][9][10]. Pojawiała się też w reklamach wiedeńskich firm w polskojęzycznych czasopismach, np. wymieniając filie w Bielsku-Białe

[madohora]

Od XIX wieku występowała już tylko jedna nazwa niemiecka – Bielitz i jedna czeska – Bílsko. W języku polskim natomiast istniały liczne oboczności: jeszcze na początku XX wieku na równi z Bielsko występowały Bielsk, Bilsko i Bilsk. Ostatecznie nazwa Bielsko została uregulowana dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym. Procesowi latynizacji ani germanizacji nie uległa polska nazwa Białej – niem., łac. Biala, czes. Bělá. Wymowa w gwarze cieszyńskiej to Biylsko-Biała. W zapisie słowiańskiego etnolektu górnośląskiego stosuje się najczęściej formę Biylsko-Biołŏ lub Bjylsko-Bjoło, z kolei w dialekcie górnośląskim języka niemieckiego (używanym przed rokiem 1945 przez miejscową ludność niemiecką) nazywane było Beltz-Beil. W języku wilamowskim używanym w niedalekich Wilamowicach nazwa Bielska-Białej brzmi Byłc-Bejł. Dla spokrewnionego z nim etnolektu hałcnowskiego, dawnej mowy jednej z obecnych dzielnic miasta, podaje się formę Bülts-Biala

[madohora]

Herb – składa się z dwóch gotyckich tarcz. Prawa (z punktu widzenia patrzącego na herb: lewa) to herb dawnego Bielska, natomiast lewa (z punktu widzenia patrzącego na herb: prawa) to herb dawnej Białej. Tarcza prawa jest dwudzielna w słup. W polu pierwszym błękitnym (niebieskim) pół złotego (żółtego) orła, bez korony, z głową zwróconą w prawo (połowa godła książąt cieszyńskich), natomiast w polu drugim czerwonym trzy białe (srebrne) lilie ułożone w słup (zmodyfikowana połowa herbu biskupów wrocławskich). Na tarczy lewej w polu zielonym dwie czerwone pięciopłatkowe róże ułożone w pas (symbol męczeństwa i krwi Chrystusa lub zapowiedź pomyślności i szczęścia „młodych” mieszczan).

[madohora]

Logo – zostało stworzone w 1996 przez Wiesława Grzegorczyka – laureata konkursu rozpisanego przez władze miejskie. Tworzą je dwie wypełnione zielenią, obrócone ku sobie brzuszkami litery B, symbolizujące przedzielone rzeką Bielsko i Białą, z umieszczoną nad nimi czerwoną kropką. Całość przypomina górski krajobraz, nad którym świeci słońce

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Powierzchnia Bielska-Białej wynosi 124,51 km², z czego zajmują (stan na grudzień 2017):
użytki rolne: 33,03%
lasy oraz grunty zadrzewione i zakrzewione: 26,37%
tereny mieszkaniowe: 17,5%
infrastruktura komunikacyjna: 8,76%
tereny przemysłowe: 5,01%
inne tereny zabudowane: 5,82%
tereny rekreacyjno-wypoczynkowe: 1,67%
wody: 1,01%
pozostałe obszary: 0,74%
Miasto stanowi 1,01% powierzchni województwa i 0,04% powierzchni Polski.
Rozciągłość miasta w kierunku równoleżnikowym wynosi około 13 km, a południkowym około 17,5 km.
Miasto znajduje się w linii prostej 31 km od granicy z Czechami[b] i 35 km od granicy ze Słowacją.

[madohora]

Wyżynna część Bielska-Białej składa się z kilkudziesięciu wzgórz, porozdzielanych dolinami rzek i potoków, z których centralną jest dolina Białej. Najwyższymi bielskimi wzgórzami są Drugi Kopiec Lipnicki (448 m n.p.m.), Hałcnowska Góra (404 m n.p.m.), Pierwszy Kopiec Lipnicki (393 m n.p.m.), Cieńciałowa Kępa (390 m n.p.m.), Malowany Dworek (390 m n.p.m.) i Trzy Lipki (386 m n.p.m.)

[madohora]

Pasma Beskidów rozdziela szeroka na 5 km Brama Wilkowicka łącząca Pogórze Śląskie z Kotliną Żywiecką.
W granicach administracyjnych miasta znajduje się 14 szczytów górskich, uporządkowanych wg wysokości n.p.m.:
Klimczok (1117 m)
Trzy Kopce (1082 m)
Stołów (1035 m)
Szyndzielnia (1029 m)
Przykra (818 m)
Kołowrót (798 m)
Wysokie (756 m)
Cyberniok (731 m)
Kopany (690 m)
Palenica (688 m)
Dębowiec (686 m)
Kozia Góra (683 m)
Łysa Góra[d] (653 m)
Równia (610 m)
Ponadto zbocza Czupla, Gaików oraz Magurki Wilkowickiej częściowo sięgają peryferyjnych dzielnic Bielska-Białej.
Na południowo-zachodnich stokach Stołowa znajduje się Jaskinia w Stołowie, której korytarze liczą 21 m. W 2003 na stokach Stołowa odkryto również wejście do Jaskini Głębokiej w Stołowie. Z długością 554 m i głębokością 25 m jest jedną z największych jaskiń polskich Karpat fliszowych. Kilka mniejszych jaskiń znajduje się także w rejonie Klimczoka.

[madohora]

Główną rzeką przepływająca przez Bielsko-Białą jest Biała (w lokalnym uzusie językowym określana też jako Białka), prawy dopływ Wisły o łącznej długości 28,6 km, z tego 14 km w granicach miasta. Stanowi historyczną granicę między Śląskiem a Małopolską, w przeszłości stanowiła granicę polityczną między księstwem cieszyńskim i księstwem oświęcimskim (od 1315), krajami Korony Czeskiej i Królestwem Polskim (1457–1772), Śląskiem Austriackim i Galicją (1772–1918), autonomicznym województwem śląskim i województwem krakowskim (1920–1939/45). Do 1 stycznia 1951 oddzielała miasta Bielsko i Białą.

[madohora]

Inne rzeki i strumienie w Bielsku-Białej to m.in.:
Słonica i jej dopływ Suchy Potok, przepływające przez Hałcnów
Złoty Potok w Lipniku – dopływ Niwki
Niper – skanalizowany dopływ Białej, płynący m.in. pod placem Bolesława Chrobrego
Sikornik – częściowo skanalizowany dopływ Białej przepływający przez Żywieckie Przedmieście
Potok Mireckiego w Aleksandrowicach i Rucianka w Kamienicy – dopływy Kamieniczanki
Potok Zajazdowy – dopływ Białej płynący przez zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Sarni Stok”
Mraźnica, Zimny Potok i Pasternik w Straconce – dopływy Straconki
Wiele, głównie w górskiej części miasta, jest także niewielkich, bezimiennych cieków wodnych.