Synagoga cd

[wolfgang87]

Moi rodzice sie nie popisali i poprzypominali sobie nie wiadomo jakie cuda.
Ale za to teraz spisali sie znakomicie i dorwali kontakt do jakiegos
prawdizwego Żyda (Andelsona - jakby to co komuś mówiło) i on stweirdził
bezapelacyjnie że synagoga była dokładnie naprzeciw SSSE a szkółka żydowska
była naprzeciw UW na Noniewicza, taka drewniana chatka.
Uffff....
Czyli jednak te hipotezy, że bożnica była tam gdzie była - nei były
bezpodstawne, a co z tym MDKiem było to juz sam nie wiem...

Gwoli informacji

[wolfgang87]

Andelson jest bardzo stary. Ich jest zresztą cała rodiznka. Byli dawniej
włascicelami browaru.

[wojtek_kosynier]

Uczestnicząc w dyskusji o usytuowaniu synagogi nie pomyślałem – nie wiem
zresztą dlaczego – o sięgnięciu po przewodniki. U rodziców znalazłem – raczej
wytrzasnęli mi - trzy.
„Pierwszy, „Suwalszczyzna – panorama turystyczna” , autorstwa Zygmunta
Filipowicza, nie zawiera interesujących nas tematów (może przeoczyłem?). Ale
nie ma się co dziwić – to bynajmniej nie sarkazm – publikacja powstała bowiem
pod koniec lat 70. , a kto by wtedy śmiał wyciągać takie rzeczy. Nie omieszkam
w tym miejscu odmówić sobie przyjemności przytoczenia jednego akapitu,
dotyczącego rozwoju Suwałk po otrzymaniu statusu miasta wojewódzkiego:
„Jednak w przypadku podjęcia przez władzę państwowe decyzji o eksploatacji rud
żelaza osiągnie (miasto – przyp. moje) w 1990 roku co najmniej liczbę 80 000
mieszkańców, a docelowo będzie 160-180 tysięcznym miastem. Główną jego
specjalnością (powinno być chyba: specjalizacją – przyp. moje) przemysłową
będzie wtedy przemysł wydobywczy i metalowy”.
Już w wątku o KS Wigry wspominałem, jaki to by mogło mieć wpływ na rozwój
klubu. Ale wróćmy do synagogi i w ogóle Żydów suwalskich.
Kolejne dwa przewodniki powstały już po transformacji ustrojowej: „Sam na sam z
Suwalszczyzną” – Jana Bacewicza wydano w 1991 roku, a „Suwałki i okolice” -
Stefana Maciejewskiego w 1997. Obaj autorzy proponują trasę: most na Czarnej
Hańczy – dom urodzin Konopnickiej (no, z tą wybitną poetką – to Maciejewski
przegiął) - dookoła parku, czyli dawnego Starego Rynku (Ratusz – I LO – ul.
Brzostowskiego – pl. Piłsudskiego w tym konkatedra – znowu Kościuszki) –
Waryńskiego – Noniewicza – park Konopnickiej (niegdyś Nowy Rynek) – Chłodna – i
ponownie Kościuszki. Tak wiec nie mamy szansy na wzmiankę o MDK-u. Jest za to o
zbiegu Waryńskiego i Noniewicza – przypominam, że idziemy Waryńskiego właśnie,
od strony Kościuszki, czyli z zachodu.
U Bacewicza:
„Wchodzimy w ul. Noniewicza (dawna Jerozolimska). Prawie naprzeciwko
Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – tam, gdzie teraz są bloki Osiedla II –
znajdowała się klasycystyczna synagoga z 1821 r. Rozebrano ją w 1956 r.
Pozostało zdjęcie świadczące o wartości zniszczonego zabytku. Skręcamy w lewo –
to dawny rewir żydowski. Parterowe nijakie budynki, uznane w części za
zabytkowe – zapewnie za (korekta się nie popisała– przyp. moje) względu na XIX-
wieczny rodowód...”
Z kolei u Maciejewskiego jest tak:
„Dochodzimy do skrzyżowania Waryńskiego z ul. Noniewicza. W budynku na prawo
mieściła się do niedawna Wojewódzka Biblioteka Publiczna. Na wprost, po drugiej
stronie ulicy, widać Osiedle II. W miejscu zajętym przez dwa pierwsze bloki
stała klasycystyczna synagoga, wzniesiona ok. 1820 r. na rzucie wydłużonego
prostokąta, z ośmioma kolumnami, które wspierały trójkątny tympanon. Ten
okazały, niszczejący obiekt, został rozebrany w 1956 r. Tak zniknął jeden z
najcenniejszych zabytków ongiś wielonarodowych Suwałk
Z ul. Waryńskiego skręcamy z lewo, w dawną ul. Jerozolimską (obecnie ul.
Noniewicza), za którą od wschodu rozciągała się dzielnica żydowska, zwana Nowym
Światem. Jego centralnym punktem był Nowy Rynek, do którego dochodzimy. Został
on wytyczony w 1823 r. na planie prostokąta o bokach 130 na 140 metrów. Było to
miejsce targowe, przekształcone w skwer zieleni pod koniec lat 50-tych.”
Czyżby wszystko było jasne? No nie do końca, albowiem Maciejewski w innym
miejscu pisze tak:
„W przededniu wybuchu II wojny światowej, liczące 25360 obywateli Suwałki
posiadały trzy kościoły, dwie cerkwie, dwie synagogi (no właśnie! – przyp.
moje), trzy gimnazja (dwa państwowe i jedno prywatne żydowskie), gimnazjum
kupieckie, państwową szkołe (znów korekta – przyp. moje) mechaniczną oraz pięć
szkół podstawowych. Działało pięć banków. Rozrywki dostarczały trzy kina”.
Na temat cmentarza pisze tylko Maciejewski, ale bardzo enigmatycznie:
„Następną nekropolią jest otoczony murem cmentarz żydowski (kirkut”), w
ostatnich latach uporządkowany. Od frontu wzniesione zostało mauzoleum w
formie „ściany płaczu” z wmurowanymi płytami nagrobnymi (mastabami), jakie
zachowały się na cmentarzu”.
Nigdzie nie znalazłem informacji, która by jasno wyjaśniała okoliczności, w
jakich swój żywot zakończyli suwalscy Żydzi. Półgębkiem mówi się jednak, że nie
były to żadne getta i obozy koncentracyjne, a szybka akcja Szaulisów (nie wiem
czy dobrze napisałem tę nazwę).
Żydzi mieszkali nie tylko w Suwałkach, ale także w okolicznych dużych wsiach –
w Bakałarzewie, a na pewno w Raczkach i Przerośli. Ponoć w geodezji – a może w
Archiwum Państwowym (?) - można nawet znaleźć operaty, noszące eufemistycznie
brzmiące tytuły „mienie opuszczone”.
Przepraszam za „objętość” postu, ale się cieszcie, że znalazłem tylko trzy
przewodniki :)

[wolfgang87]

1 Wydawało mi się że synagogę zburzono w 1962. Pamiętam że gdzieś to w
internecie wyczytałem, ale za chiny ludowe nie mogę tego teraz znaleźć. Jedynie
UM podaje że synagogę zburzono "w latach sześćdziesiątych".
2 Co do kopalni w szurpiłach to strach mówić, ale faktycznie - Suwałki wtedy
byłyby na pewno ponad 100tys miastem. No i oczywiscie wtedy Wirgy grałyby w II
lidze co najmniej :)))
3 Moi rodzice wciąż się upierają, że coś było przyklejone do MDKu i ta nowa
dobudówka powstała na fundamentach tego czegoś. To też była jakaś bożnica
zamieniona po wojnie na jakiś przytułek. I to ponoć było murowane, i ponoć dość
duże!
4 W Krzywólce działał obóz koncentracyjny. Śmiem wątpić aby Żydzi tam nie trafiali.

[wojtek_kosynier]

Co do punktu 3. Być może szkoła był przy bożnicy?
Co do punktu 4. To był obóz jeniecki dla Sowietów, ale w sumie na jedno
wychodzi. Aliści, jeńcy radzieccy byli pozbawieni wszelkich praw. W takowych
obozach koczowali pod gołym niebem, po jakimś czasie na ogrodzonym terenie
znikało wszystko– nawet trawa. A na koniec nadchodziły masowe akty kanibalizmu.
Pewnie tak samo było w Krzywólce. Najgorsze, że jak ktoś przeżył tę gehennę to
trafiał z deszczu po rynnę, czyli w „objęcia” aparatu opresji, jak to się to
teraz ładnie określa. Żołnierz Armii Czerwonej nie mógł się poddać.
A suwalscy Żydzi – no, większość – zginęła ponoć tuż za polsko–litewską
granicą. Oczywiście, o ile plotka – mówiona wciąż półgębkiem – jest zgodna z
prawdą historyczną.

[l0czek]

a o co chodzi z tą syna-gogą? to jakaś odmiana googla?

[wojtek_kosynier]

Szkoda, że Ciebie Wolf nie ma w Suwakach.
W którymś z ostatnicjh Tygodników Suwaslkich zamieszczono zdjęcie synagogi!
Więcej napiszę w poniedziałek.

[wojtek_kosynier]

Bodajże w ostatnim (nie kupuję, to się za bardzo nie orientuję) „Tygodniku
Suwalskim”, a właściwie na ostatniej stronie wkładki „Kurier Grodzki”,
zamieszczono pocztówkę z okresu II WŚ. Znalazł się na niej widok na wschodnią
część południowego odcinka obecnej ulicy Noniewicza. I faktycznie najważniejszy
element zdjęcia (zima, rzuca się w oczy widok sporej ilości sań z końmi)
stanowi Synagoga Główna. Jakby, Cię Wolf, to interesowało bliżej, rzeczona
pocztówka pochodzi ze zbiorów Muzeum Okręgowego.

PS Wolf, czy zdajesz sobie sprawę, że dwa krakowskie kluby są na czele tabeli I
ligi piłkarskiej!?

[wolfgang87]

Reprodukcje zdjecia mam w domu.


Jeszcze nie zdaje sobie z tego sprawy(co do ligi) ale poczekajmy miesiac albo i
dwa.Jak wtedy cracovia sie utrzyma na tym niby czele,to hoho!

[wojtek_kosynier]

A słyszaeś, że w III rundzie eliminacji do Ligi Mistrzów, Wisła spotka się z
Realem Madryt. Co prawda, póki co, w środę gra rewanż II rundy, ale po wygranej
w Gruzji 8:2 (4 gole Frankowskiego), to już tylko formalność.

[omarta]

taaa Wojtku, tylko formalność

[wolfgang87]

no raczej formalnosc :)))
8 goli na wyjezdzie = 16 :)))

powiadasz ze na reala trafilismy ?
no to biada realowi....szybko odpadnie

[wojtek_kosynier]

No szybko
W III rundzie (dla Realu pierwszej)
Przegrany przechodzi do Pucharu UEFA
Czyli Wisła wygra LM, a Real P UEFA :-)