Wieża ciśnień

[madohora]

Wieża ciśnień została wzniesiona w roku 1904 w okresie kiedy bardzo modna była na Śląsku secesja. Jej ślady można znaleźć na ornamentyce zabrzańskiej wieży ciśnień, ponieważ Hartmann oprócz gotyckich wzorów, czerpał również inspiracje twórcze ze secesji. Nieruchomość była jak na tamte czasy bardzo nowoczesna. Posiadała bowiem centrale telefoniczną, pralnię, kuchnię czyli wszystko co potrzebowało dopływu gorącej wody, a ta była podgrzewana w wieży poprzez kocioł parowy i wysoki komin z kotłowni.

[madohora]

Wieża ciśnień w Zabrzu przy ulicy Zamoyskiego - opis architektury i przeznaczenia wieży ciśnień.

Nieruchomość została wybudowana w roku 1909. Wieże ciśnień zaprojektował niemiecki architekt August Kind oraz doradca budowlany Friedrich Loos. Wieża ciśnień wizualnie sprawia wrażenie lekkiej, ośmiobocznej bryły zawieszonej na solidnych filarach i masywnej podstawie. Niemieccy architekci podkreślili przy projektowaniu wieży, wszystkie aspekty konstrukcji nieruchomości z obnażoną logiką funkcjonowania mechanizmów działania wieży ciśnień. Konstrukcja obiektu wyraża również formę niespokojnej ekspresji wyrażonej w wysokich, lekko uginających się do wnętrza wieży filarów.

[madohora]

Powyższe rozwiązanie nadaje konstrukcji budowlanej dodatkowych atutów funkcjonalnych. Oczywiście podstawa wieży posiada pochylone zadaszenie, chroniące przed deszczem lico ściany obiektu, które fantastycznie zostało udekorowane w postaci ceglanych fryzów i pasów z bardziej wypalonej cegły. Ornamenty dodają wieży ciśnień statyczności i podkreślają neorenesansową architekturę przełomu XIX i XX wieku.

[madohora]

Wieża posiada dwa zbiorniki wodne o łącznej pojemności 2000 litrów.
Dostarczała wody dla znacznej części Zabrza, Maciejowa, Sośnicy i warsztatów naprawy lokomotyw w Gliwicach.

[madohora]

Wieża ciśnień w Szczekocinach, mieście leżącym w województwie śląskim, znajduje się nowoczesna wieża ciśnień. Konstrukcja została wykonana ze stalowych blach. Posiada smukły trzon i kulistą głowicę.

[madohora]

Z tego samego okresu pochodzi kolejowa wieża ciśnień. Obiekt otynkowany, posiada gzyms nadokienny i między kondygnacyjny. Wieża wybudowana na planie kwadratu, posiada dwuspadowe zadaszenie. Na fasadzie umieszczony jest wodowskaz.

[madohora]

B a u d e r W a s s e r l e i t u n g A d o l f s c h a c h t - K ö n i g s h ü t t e . —
W ährend diese Vorarbeiten für eine allgemeine Wasserversorgung des ober-
schlesischen Industriebezirks vorgenommen wurden, war der Wassermangel
daselbst, verstärkt durch eine Reihe trockener Sommer, immer fühlbarer
geworden. Namentlich machte er sich in der Stadt Königshütte und deren
Umgebung bemerkbar. Um dem daselbst herrschenden Notstand zu steuern,
hatte der Bergfiskus zwar die im Freundschaftsschacht der Königsgrube zu Tage gehobenen Wasser der Stadt zur Speisung der vorhandenen Wasser-
leitungen zur Verfügung gestellt, doch war diese Maßnahme nur als vorläufig
gedacht, da sich die Notwendigkeit ergab, den Schacht wieder dem Betriebe
nutzbar zu machen. Infolge des in Königshütte zu einer Entscheidung drän-
genden Notstandes konnte m it der Wasserversorgung der Stadt auf das Zu-
standekommen der allgemeinen Wasserversorgung von Zawada her nicht ge-
w artet werden; es wurde vielmehr der Bau einer besonderen Wasserleitung
nach Königshütte beschlossen und hierfür die Verwendung des in dem Tiefen
Friedrichstollen des Königlichen Blei- und Silbererzbergwerks Friedrich bei
Tarnowitz vorhandenen Wassers ins Auge gefaßt. Das Wasser sollte in dem
etwa 3 km südlich von der Stadt Tarnowitz gelegenen Glückhilfschacht durch
eine Pumpe zu Tage gehoben und alsdann in das Gebiet von Königshütte ge-
leitet werden. Dieser Plan erfuhr insofern eine Änderung, als später nicht der
Glückhilfschacht, sondern der etwa 1 km östlich von ihm gelegene Adolfschacht
der Friedrichsgrube zur Wasserhebung benutzt wurde. Der Bergfiskus hatte an der Wasserversorgung von Königshütte und der benachbarten Ortschaften
aus dem Grunde ein besonderes Interesse, weil das Versiegen der Brunnen
daselbst in der Hauptsache auf den staatlichen Bergbau zurückgeführt wurde.
Hierzu kam, daß das Königliche Steinkohlenbergwerk König selbst lebhaft
unter dem Mangel an gutem Wasser für Kesselspeisezwecke litt, da
ihm hierfür nur das durch Kalk entsäuerte und stark gipshaltige Gruben-
wasser zur Verfügung stand; die Folge dieses schlechten Kesselspeisewassers
waren häufige Betriebsstörungen.
Die Kosten der W asserleitung
Adolfschacht—Königshütte wur-
den aus diesem Grunde völlig
auf die Fonds der staatlichen
Bergverwaltung übernommen.
In den E tats der Berg-, H ütten-
und Salinenverwaltung für die
Jahre 1882 bis 1885 wurden für
die Ausführung des Projekts ins-
gesamt 696 000 M bewilligt. Ehe
man an die Ausführung ging,
nahm man umfangreiche Messun-
gen und Untersuchungen der
Wasser des Tiefen Friedrich-
stollens vor. Diese ergaben, daß
die Menge der Stollenwasser stark
wechselte und je nach der Jah ­
reszeit und den W itterungsver-
hältnissen zwischen 12 und 25 cbm
in der Minute schwankte; auch
erwies sich das Wasser nicht
immer frei von organischen Bei-
mengungen, die auf den Betrieb der Friedrichsgrube zurückgeführt werden
m ußten. Es wurde daher auf die Verwendung des Stollenwassers ver-
zichtet und, um ein einwandfreies und beständiges Wasser zu erhalten,
in der Zeit von Juli 1884 bis April 1885 in dem neben dem Adolfschacht ge-
legenen Maschinenschacht ein Bohrloch gestoßen, durch das reichlich Wasser
erschlossen wurde. Infolgedessen konnte bereits am 18. Oktober 1884 die
Leitung Adolfschacht—Königshütte in Betrieb genommen werden. Da die
Zuflüsse dieses Bohrlochs jedoch bald nicht mehr ausreichten, wurde in den
Jahren 1887 bis 1888 ein zweites Bohrloch neben dem Adolfschacht nieder-
gebracht, durch das nahezu 6 cbm Wasser in der Minute erschlossen wurden.
Die Leitung Adolf schacht — Königshütte führt über Neu-Repten, Städ-
tisch-Dombrowa, Beuthen, Hohenlinde nach Künigshütte und besitzt bis Hohenlinde eine lichte W eite von 350 mm. In Mittel-Lagiewnik (jetzt Hohen-
linde) wurde ein W asserturm von 500 cbm Inhalt errichtet; die Oberkante
des Behälters liegt bei + 319 m N. N. Vom W asserturm bis nach Königshütte
erhielt die Leitung eine W eite von nur 300 mm. Zunächst versorgte sie lediglich
die Stadt K önigshütte nebst den dazu gehörigen Kolonien und die Schacht-
anlagen des Königlichen Steinkohlenbergwerks König. In den folgenden Jahren
wurde sie alsdann nach Süden bis Ober- und Nieder-Heiduk (jetzt Bismarck-
hütte) und Schwientochlowitz und nach Osten bis Chorzow und Wenzlowitz
verlängert; auch die Ortschaften Ober- und Mittel-Lagiewnik (jetzt Hohen-
linde) erhielten Anschluß.
Da der durch die Polizeiverordnung vom 23. Juli 1880 geschaffene
Schutzbezirk die Wasserquellen am Adolfschacht nicht m it überdeckte,
so wurde er nach Norden und Osten hin durch die Polizeiverordnung
des Königlichen Oberbergamts zu Breslau vom 9. September 1893 (Amtsblatt
der Königlichen Regierung zu Oppeln 1893, Stück 37, Seite 374) erweitert.
Ferner wurde durch eine Polizeiverordnung vom 6. Juni 1894 (dasselbe Amts-
blatt 1894, Stück 27, Seite 240) verboten, innerhalb des Schulzbezirkes E rd-
arbeiten über eine Tiefe von 10 m hinaus ohne besondere Genehmigung des
Herrn Regierungspräsidenten zu Oppeln vorzunehmen.

[madohora]

Schon nach wenigen Jahren reichten die Wassermengen des Tiefbrunnens
zur Versorgung der fiskalischen und der städtischen Leitung nicht mehr aus.
Infolgedessen wurden auch das in der Nähe des Tiefbrunnens gelegene
Bohrloch Zawada, das in den Besitz der Stadt Gleiwitz übergegangen war,
und das vom Bergfiskus angekaufte Bohrloch Neptun nutzbar gemacht
(vergl. S. 45). Das dem Bohrloch Zawada entströmende Wasser fließt seit dem uli 1900 und das Wasser der Neptunquelle seit dem Dezember 1905 dem
Tiefbrunnen und alsdann den Pumpmaschinen zu.
Im Jahre 1903 wurde dann noch eine zweite Leitung von 300 mm lichter
Weite von Zawada nach Gleiwitz gelegt.

[madohora]

W latach 1968–1969 w związku z elektryfikacją zakładu wszystkie urządzenia parowe zostały wyłączone

[madohora]

W początkach XIX stulecia ludność Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego czerpała wodę z tradycyjnych ujęć powierzchniowych w postaci rzek, stawów, a także kopanych studni. Jednak już w pierwszym ćwierćwieczu sytuacja zaczęła się stopniowo pogarszać, głównie za przyczyną nowo powstających kopalń.

[madohora]

Miejsce skąd czerpano wodę (ujęcie) znajdowało się w bezpośrednim sąsiedztwie budynku stacji pomp - ok. 4 m na wschód od niego. Była to już wcześniej wspomniana Karchowicka Studnia Głębinowa (Karchowitzer Tietbrunnen). wykonana w latach 1880-1882. Całkowita głębokość odwiertu wynosiła 215 m, ale do głębokości 12 m od powierzchni ziemi Salbach zaprojektował ceglane ocembrowanie, jak w studni, o średnicy 4 m.

W centrum ceramicznego dna zbiornika rozpoczynał się średnicą7 50 mm częściowo zarurowany odwiert. Woda z niego wypływała pod własnym ciśnieniem (studnia artezyjska) do ceglanej cembrowiny i tutaj się gromadziła.

[madohora]

Uruchomiony zakład wodociągowy "Zawada" całkowicie spełnił pokładane w nim nadzieje. Przede wszystkim zlikwidował poważny deficyt wody, jaki miał miejsce w powiecie zabrzańskim. Poprawił również kondycję ekonomiczną państwowej KWK "Królowa Luiza" w Zabrzu, która była największym przemysłowym odbiorcą wody z "Zawady". Przy okazji udało się także złagodzić problemy z brakiem wody w Gliwicach, które od lipca 1895 r. otrzymywały część produkcji.

[madohora]

Nowy etap w dziejach "Zawady" otworzył się z końcem I wojny światowej, a ściślej mówiąc w wyniku trzech powstań śląskich, które doprowadziły w konsekwencji w 1922 r. do podziału Górnego Śląska na część niemiecką i polską.
Źle wyglądała sytuacja w odniesieniu do "Zawady", ponieważ stał się ona praktycznie jedynym źródłem zasilania w wodę dla sporej części niemieckiego GOP-u.

[madohora]

[madohora]

Pierwotnie wieś, wzmiankowana w 1295 roku, od 1950 do 1951 roku samodzielne miasto, 1 kwietnia 1951 roku włączone do Świętochłowic.

[madohora]

Według niemieckiego nauczyciela Heinricha Adamy’ego nazwa miejscowości należy do grupy nazw patronimicznych i pochodzi od przezwiska założyciela oraz pierwszego właściciela Chropacza. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu Adamy wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Chropaczow podając jej znaczenie „Dorf des Chropacz”, czyli po polsku „wieś Chropacza”. Stanisław Rospond i Henryk Borek zaliczają nazwę Chropaczów do nazw dzierżawczych, sygnalizujących najczęściej pierwszego właściciela osady. S. Rospond przyjmuje, że nazwa Chropaczów wywodzi się od właściciela wsi Chropacza

[madohora]

Wieś Chropaczów przebiegała na osi południowy wschód − północny zachód, tak jak uwidoczniono to na planie Chropaczowa z 1817 roku. Po obu stronach głównej ulicy znajdowały się chłopskie gospodarstwa, za którymi ciągnęły się łany pól należące do poszczególnych gospodarzy. Domy były aż do połowy XIX wieku wyłącznie drewniane, kryte słomą lub gontami. Według pochodzącego z 1686 roku szacunku we wsi istniał folwark, trzy większe i trzy małe stawy oraz należący do wszystkich staw. Mieszkał tu jeden półłannik, jeden siodłak, trzy zagrody były puste.

[madohora]

Na wschód od folwarku, za Zapłociem rozciągały się pańskie pola, tzw. Mokrzyny. Była to znacząca różnica w stosunku do zachodniej strony wsi, gdzie chłopskie łany ciągnęły się pasmowo. W okolicach folwarku mieściła się siedziba właściciela. Według inwentarza Katarzyny Lewandowskiej z 1693 roku dwór posiadał niewielką pańską izbę i wielką izbę czeladną. Ponadto były tu dwie komory, stajenka ze sieni, dwa chlewy, spichlerz, wielka stodoła. Miało to być ogrodzone płotem z żerdzi. Do tego dochodziły cztery chałupy chłopskie i jeden zagrodnik. Na jednej z map opracowanych przez Wielanda w 1736 roku wyraźnie zaznaczono siedzibę właściciela oraz wzgórza na północ i zachód od Chropaczowa. W środku wsi gdzieś rozciągał się majdan (Dorfanger). Służył on jako wspólne pastwisko, miejsce gromadzenia bydła na noc lub też jako plac wiejskich zebrań. Tuż obok była karczma (arenda) należąca do pana wsi, a dzierżawiona karczmarzom. Według wspomnianego wcześniej szacunku z 1683 roku folwark miał prawo warzenia i sprzedaży piwa oraz wódki. Druga karczma znajdowała się na Brzezinie − kolonii Chropaczowa usytuowanej w okolicach stawu Wąwóz. Zanikła na skutek szkód górniczych w 1909 roku. Następna arenda była nieopodal folwarku Lipina. Karczmy to miejsce nie tylko do spożywania alkoholu ale pełniły w owych czasach centrum życia kulturalnego i towarzyskiego. W karczmie toczyła się spora część ówczesnego życia wiejskiego. Tu odbywały się zebrania wiejskie. Tutaj odbywały się sądy − sołtys rozstrzygał spory między chłopami, jako sędzia w imieniu swego pana, a dwa−trzy razy sądził pan lub jego przedstawiciel.

[madohora]

Od tego czasu obszar gminny i dworski tworzyły dwie odrębne jednostki organizacji społecznej z własnymi naczelnikami i zarządami. Gmina zarządzana przez wybierany przez mieszkańców samorząd z naczelnikiem wybieranym przez radę gminy. Obszar dworski, czyli niem. Gutsbezirk (stąd nazwa do dnia dzisiejszego kolonii familoków z okolic ulicy Średniej, gdzie właśnie znajdował się obszar dworski) miał natomiast zarząd i naczelnika mianowanego przez hrabiego Donnersmarcka. Dopiero w 1921 (lub 1922) roku udało się uzyskać porozumienie pomiędzy księciem Donnersmarckiem a gminą Chropaczów. Obszar dworski liczył w tym czasie 178,3 hektara i około 3800 mieszkańców. Oprócz tych dwóch instytucji w 1872 roku powołano jeszcze jeden urząd − Amtsbezirk, czyli urząd mający uprawnienia policyjne, uprawniony do wydawania zezwoleń budowlanych, nadzorujący porządek publiczny i sprawy weterynaryjno-sanitarne w kilku sąsiadujących ze sobą gminach.

[madohora]

Rozwój urbanistyczny Chropaczowa, a także utrata wody w okolicznych studniach na skutek eksploatacji górniczej wymusiła na gminie z końcem XIX wieku doprowadzenie wody poprzez państwowy wodociąg o przekroju 500 mm. Wodociąg zarządzany przez państwową dyrekcję górniczą z Zabrza miał swój początek w okolicach Pyskowic, gdzie znajdowało się ujęcie wody. Na podstawie stosownych porozumień gmina płaciła za przesyłaną wodę. W celu skutecznego rozdysponowania wody z początkiem XX wieku wybudowano przy ul. Kościelnej stalową wieżę wodociągową o wysokości około 40 metrów. Wyposażona była w stosowną pompę. Tuż obok, choć później wybudowano istniejący do dziś budynek mieszkalny dla pracowników wodociągów. Wieża straciła swoje znaczenie z końcem lat 60., kiedy powstało kilka nowych budynków i jej wydajność nie potrafiła już sprostać wymogom. Wtedy powstała nowa przepompownia w okolicach starej szkoły, a charakterystyczny dotąd obiekt został rozebrany, gdyż znacznie obciążał grunta i pośrednio oddziaływał na zagrożony szkodami górniczymi kościół parafialny.

[madohora]

W 1909 dekretem króla pruskiego nadano gminie Chropaczów nazwę mieszczącej się tam kopalni − Schlesiengrube. Wieś zaczyna się rozwijać, gdy pojawiają się kolejne obiekty przemysłowe. Powstają też małe przedsiębiorstwa rodzinne typu cegielnie. Przy obecnej ul. Kościelnej 29 powstaje firma braci Fabisz zajmująca się hurtem kawy i herbaty oraz również paleniem kawy. Interes ten rozwinął się i bracia otworzyli filię w pobliskich Pniakach. Przy ul. Kościelnej 14c też powstał zakład braci Weiman, produkujący meble, głównie kuchenne. W 1913 roku oddano do użytku kościół pw. Matki Bożej Różańcowej.

[madohora]

Od 1950 do 1951 roku Chropaczów był samodzielnym miastem, 1 kwietnia 1951 roku włączono go do Świętochłowic i stał się ich dzielnicą

[madohora]

W 1826 roku hrabia Karol Łazarz Henckel von Donersmarck dostrzegł interes w zakupie Chropaczowa z Lipinami. Odkupił więc Chropaczów od króla bawarskiego Maksymiliana Józefa i już pod koniec roku doprowadził do zbudowania tu drugiej kopalni pod nazwą "Quintoforo", a w latach 1827−1835 dwóch dalszych "Mathildegrube" (Matylda) i "Franz" (Franciszek).

[madohora]

Obok kamieniołomu, wapiennika zaczęły powstawać w szybkim tempie cegielnie. Największą uruchomił hrabia Donnersmarck w okolicach dzisiejszych ulic Kamionki i Lampego. Surowiec, czyli glinę pozyskiwano z pól gdzie obecnie są ogródki działkowe Jutrzenka. Jakość gliny nie spełniała jednak oczekiwanych wymagań i hrabia zdecydował na przeniesienie zakładu na drugą stronę obecnej ulicy Łagiewnickiej. Tam na terenach do dziś nazywanych Szachta eksploatowano glinę, a przerobu dokonywano dzięki nowym systemom i technologiom. Produkcja roczna kształtowała się na poziomie 3 mln cegły klinkierowej. Zakład zatrudniał w granicach 100 osób. Oprócz tej cegielni ze względu na ceny jej wyrobów powstało pełno cegielni polowych, gdzie ówcześni gospodarze na potrzeby nie tylko swoje produkowali cegły. Dlatego do dziś są znane miejsca eksploatacji gliny. Na przykład Gliniok (pole za boiskiem szkolnym SP17) to miejsce gdzie eksploatował glinę Albert Kowolik. Za torami zaś było pełno glinianek, czyli miejsc, gdzie kiedyś glinę pozyskiwał Josef Pietruszka. Spora część takich polowych cegielni była też na kolonii Brzezina. Choć były to cegielnie sezonowe to stanowiły sporą konkurencję dla cegielni hrabiowskiej. Łącznie w tych polowych cegielniach pracowało w sezonie około 50 pracowników.

[madohora]

Następną szkołę oddano do użytku w 1907 roku nadano jej numer III. Szkoła wybudowana została przy obecnej ulicy Armii Krajowej. Kolejny budynek szkolny nr IV zbudowano w latach 1930–1932 na gruncie pozyskanym od spółki Śląskie Kopalnie i Cynkownie, także przy obecnej ulicy Armii Krajowej. Jesienią 1931 roku oddano do użytku część pomieszczeń w niewykończonym jeszcze gmachu. Budynek ukończono i poświęcono 15 listopada 1934 roku. W 1936 roku nadano mu imię wojewody Michała Grażyńskiego. Na parterze nowego gmachu szkolnego mieściła się ochronka, a w suterenie chropaczowska biblioteka i czytelnia Towarzystwa Czytelni Ludowych. Oprócz tego ulokowano tam też warsztaty i łaźnię dla uczniów.