już czas spojrzeć na dokonania Architektów po 1989

[releks]

już czas spojrzeć na dokonania Architektów po 1989 roku i zadać sobie pytania
dokąd zmierzasz pierwsza ze sztuk ?
kto ma pomysł niech da głos.

[Gość: cytuję]

Jerzy S. Majewski
ARCHITEKTURA LAT DZIEWIĘĆDZIESIĄTYCH W POLSCE



Domy wysokie, horyzonty szerokie
Dzieje polskiej architektury XX wieku, przed 1939 rokiem, nie odbiegają daleko
od ogólnych tendencji w architekturze europejskiej. Rozbrat z nią dokonał się
dopiero wraz z końcem drugiej wojny światowej i wejściem kraju, odbudowującego
się ze zniszczeń, w radziecką strefę wpływów. Ponowna rewolucja w polskiej
architekturze mogła dokonać się dopiero po przemianach demokratycznych w 1989
roku.


Socrealizm i wielka płyta
Tym, co na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych wyróżniało
architekturę w krajach bloku sowieckiego, był realizm socjalistyczny
(socrealizm), obowiązujący we wszystkich dziedzinach sztuki. Socrealizm
nakazywał artystom eksponować "formy narodowe" i "socjalistyczną treść". Czym w
architekturze miała być owa "socjalistyczna treść", nikt nie wie. Niemniej
socrealizm (obowiązujący w Polsce tylko kilka lat) pozostawił po sobie wiele
wartościowych dzieł architektonicznych, często będących kontynuacją poszukiwań
formalnych polskiej architektury lat trzydziestych. Najbardziej monumentalne
założenia zaczerpnięte zostały z ulubionej przez teoretyków tradycji
klasycznej. Stąd kolumnady, założenia osiowe. Sięgano w owym okresie również do
kameralnych wzorów architektury XVIII wieku i międzywojennego modernizmu.
Realizacją sztandarową, zarazem nietypową dla polskiego socrealizmu, jest PAŁAC
KULTURY I NAUKI - wieżowiec, wzniesiony w centrum stolicy Polski, w Warszawie.
Pomimo typowych polskich attyk renesansowych, Pałac do złudzenia przypomina
drapacze chmur budowane w Moskwie na polecenie Stalina. Autorem projektu tego
wieżowca był zresztą radziecki architekt Lew Rudniew. W tym czasie wielu
polskich projektantów pochłoniętych było rekonstrukcją zniszczonych w czasie II
wojny światowej zespołów zabytkowych. Odbudowa staromiejskich zespołów
Warszawy, Gdańska czy Wrocławia była wówczas nowatorskim osiągnięciem na skalę
światową.

O socrealizmie zupełnie zapomniano już w 1956 roku, kiedy to w Polsce potępiono
wprowadzony w czasach stalinowskich "kult jednostki". W sztuce polskiej
powrócono do tych samych poszukiwań, co na Zachodzie. Projekty architektoniczne
przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych w Polsce zaskakiwały
nowatorstwem. Niestety na przeszkodzie rozkwitowi architektury stanął brak
wysokiej jakości materiałów i sama natura socjalistycznego gospodarowania.
Imponujące skalą projekty realizowano w latach siedemdziesiątych za pożyczone
od Zachodu pieniądze. Jednak ówczesny rozmach nie zawsze szedł w parze z
jakością. Właśnie wtedy pojawiły się na obrzeżach miast bezkresne osiedla
mieszkaniowe z wielkiej płyty, źle wykończone, fatalnie konserwowane. Lata
osiemdziesiąte natomiast to okres kryzysu gospodarczego i zamarcie ruchu
budowlanego, ale z drugiej strony był to czas teoretycznego i intelektualnego
przygotowania przełomu w polskiej architekturze, wyrastającego z krytyki teorii
i praktyki modernizmu.


Przełom
Rok 1989, który przyniósł w Polsce radykalne zmiany polityczne i gospodarcze,
otworzył przed polską architekturą ogromną szansę rozwoju. W dziejach
architektury polskiej ostatniego dziesięciolecia można wyróżnić co najmniej
trzy etapy.

W pierwszym okresie, jeszcze przy wykorzystaniu prymitywnych technologii,
realizowano słabe projekty sprzed kilku lat. Równolegle powstawały pierwsze
obiekty "z importu" - dzieła architektów zachodnich z drugiego lub trzeciego
szeregu, nie przypadkowo nazywanych "spadochroniarzami". Królowała w tamtym
czasie pokratkowana, szklana ściana kurtynowa, przesłaniająca ubóstwo rozwiązań
formalnych. W tym czasie obiektów użyteczności publicznej niemal nie budowano,
a w architekturze komercyjnej dążenie do osiągnięcia szybkiego zysku i związane
z tym oszczędności budżetowe miały prymat nad jakością.

W drugim okresie pojawiło się coraz więcej firm, które podjęły budowę własnych,
reprezentacyjnych siedzib. Ich ambicja zaowocowała między innymi angażowaniem
zdolniejszych projektantów, a także wyłanianiem najlepszych projektów
architektonicznych poprzez konkursy. Jednocześnie na rynku pojawiły się biura
projektowe, zatrudniające często młodych, aktywnych architektów dobrze
przygotowanych do pracy w warunkach rynkowych.

W trzecim okresie u schyłku lat dziewięćdziesiątych pojawiły się duże firmy
developerskie, dla których sukces rynkowy był tak samo ważny jak konieczność
zapewnienia atrakcyjnej lokalizacji i odpowiedniej jakości architektury. Firmy
te często zlecały projekty największym sławom architektury światowej.
Przykładem może być gmach OPERY przy Placu Saskim w Warszawie - wielka
międzynarodowa firma developerska zamówiła projekt u Sir Normana Fostera. W
plan zabudowy PORTU PRASKIEGO W WARSZAWIE zaangażowany był hiszpański architekt
Ricardo Bofill. Specjaliści ze słynnej chicagowskiej firmy Pedersen, Kohn & Fox
są z kolei współprojektantami wieżowca WARSZAWSKIEGO CENTRUM FINANSOWEGO. Jest
to bodaj najlepiej zaprojektowany wieżowiec w Polsce.

W ciągu całej ostatniej dekady zaznaczyły się wyraźne odrębności między
najsilniejszymi środowiskami architektonicznymi w Polsce. Poza promieniującą na
cały kraj, kosmopolityczną Warszawą (zabudowaną niezwykle chaotycznie),
najciekawsze wydają się środowiska w Krakowie, na Górnym Śląsku i we Wrocławiu.
W zabytkowym Krakowie czołówka architektów odwołuje się do korzeni architektury
modernistycznej (DDJM, Romuald Loegler, Wojciech Obtułowicz). Architektura
Górnego Śląska zdaje się zapatrzona w industrialny wizerunek regionu, czego
wyrazem jest zamiłowanie do dekonstrukcji, śmiałych form ze stali i
zawierających nutkę nostalgii ceglanych płaszczyzn (Andrzej Duda, Henryk Zubel,
Małgorzata Pilinkiewicz, Tomasz Studniarek). Na przeciwległym biegunie sytuuje
się architektura Wrocławia (Wojciech Jarząbek, Edward Lach, Stefan Müller). Tu
źródłem inspiracji w mniejszym stopniu jest wspaniała przeszłość modernistyczna
miasta, w większym - dalekie echa postmodernizmu, skłonność do hedonizmu i
szokujących zestawień kolorystycznych.


Budynki użyteczności publicznej
Jedną z najciekawszych i najbardziej twórczych realizacji architektonicznych w
Polsce w ostatniej dekadzie jest kompleks zabudowań składający się na
BIBLIOTEKĘ UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO. Konkurs na projekt wygrali w 1993 roku
architekci Marek Budzyński i Zbigniew Badowski z zespołem. Niską, choć
niezwykle pojemną, żelbetową architekturę przenika zieleń ogrodu botanicznego,
założonego na dachu. Budowla, jak ubiegłowieczne świątynie sztuki, przesycona
jest skomplikowanymi treściami ikonograficznymi. Wnętrze, choć wielopoziomowe,
ma być w zasadzie jednoprzestrzenne, z niezliczonymi półkami księgozbioru
(przeznaczonymi na dwa miliony woluminów) oraz z zacisznymi miejscami dla
czytelników, rozmieszczonymi w wielu punktach. Z zespołem zabudowań Biblioteki
Uniwersyteckiej łączą się dwa budynki biurowe, projektu Andrzeja Kicińskiego.
Maleńki poprzemysłowy budynek niby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki
zamienił się w minibiurowiec, a na dziedzińcu, zagłębionym poniżej poziomu
ziemi, założono ogród. Oglądać go można z przerzuconego nad dziedzińcem mostku,
wykonanego ze stali nierdzewnej i drewna. W wyniku renowacji starego obiektu
powstał też kolejny minibiurowiec Fundacji Uniwersytetu Warszawskiego,
nazwany "SZARĄ WILLĄ". Nowa wieża budynku ma szklane ściany, przez które widać
stalową konstrukcję, ma także szklane szczyty i duże partie dachu. Zwraca uwagę
niezwykle starannie opracowany detal i zastosowanie nowatorskich w Polsce
rozwiązań technologicznych.

Nowoczesne wyposażenie łączy architekturę Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego
z równie okazałym gmachem BIBLIOTEKI ŚLĄSKIEJ w Katowicach. Wyłoniony w drodze
konkursu projekt architektoniczny gmachu powstał w przełomowym dla Polski roku

[Gość: cytuję cd]

1989. Autorami tego projektu są Jurand Jarecki, Marek Gierlatka i Stanisław
Kwaśniewicz. Formy architektoniczne gmachu sprawiają jednak wrażenie
zaprojektowanych w latach siedemdziesiątych. Potężna bryła magazynu o czterech
ścianach, wsparta na wysmukłych słupach wyrasta z ośmiobocznej podstawy, ta zaś
otoczona jest ze wszystkich stron porośniętym trawą "wałem ziemnym". W nim
kryją się czytelnie, garaże, pomieszczenia techniczne i biura. Jednak
wyrastający z podłoża gmach jest organicznie wrośnięty w zieleń, jego wnętrze
naszpikowano elektroniką i unikatowymi rozwiązaniami technicznymi. Podobnie jak
w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego istotne znaczenie w architekturze
zewnętrznej budynku mają wątki symboliczne.

Najciekawszym pod względem architektonicznym budynkiem użyteczności publicznej
wzniesionym w Polsce na początku lat dziewięćdziesiątych jest, powstałe z
inspiracji Andrzeja Wajdy, jednego z najwybitniejszych polskich reżyserów
filmowych, CENTRUM SZTUKI I TECHNIKI JAPOŃSKIEJ "MANGGHA" w Krakowie (projekt:
Arata Isozaki & Associates Tokio i Ingarden-Ewy & Jet Atelier Kraków). Budowla
jest usytuowana naprzeciw Wawelu. Projektant chciał, by architektura budynku
nasuwała skojarzenia z Japonią, będąc zarazem miejscem zetknięcia dwu kultur.
Bryle budowli nadał kształt fali, przywodzący na myśl japońskie drzeworyty i
wpisujący się w zakole Wisły. Niespokojny, falujący dach, oglądany ze wzgórza
wawelskiego, urasta do rzeźbiarskiego akcentu widokowego. Niezwykle
przestrzenne wnętrza budynku łączą estetykę tradycyjnych materiałów z
zaawansowaną technologią i śmiałymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi.

NOWY TERMINAL LOTNICZY NA WARSZAWSKIM OKĘCIU reprezentuje obiekt o przeciętnej
architekturze, zaprojektowany przez firmę związaną z niemiecką firmą budowlaną.
Terminale lotnicze wznoszone w Krakowie, Wrocławiu i Gdańsku - ich projekty
wybrano drogą konkursów architektonicznych - prezentują już znacznie wyższy
poziom architektury. Najciekawszy z nich jest DWORZEC LOTNICZY W KRAKOWIE-
BALICACH (projekt: Stanisław Deńko, Janusz Duliński, Dariusz Gruszka, Piotr
Wróbel).

Wysmakowaną architekturą wyróżnia się WARSZAWSKI GMACH GIEŁDY (projekt:
Stanisław Fiszer, Andrzej Chołdzyński). Jest to jeden z pierwszych budynków
warszawskich, gdzie o wartości architektury świadczy prosta forma
skontrastowana z bogactwem faktur naturalnych materiałów. Jest to gmach
otwarty - przestrzeń ma przenikać wnętrze, odsłaniając je zarówno interesantom,
jak i przechodniom, a przy tym otwierając je na XVIII-wieczny park.
Modernistyczne dążenie do klarowności łączy się tu z romantycznym poszukiwaniem
idealnego piękna.

Podobne wątki można odnaleźć w twórczości Jerzego Gurawskiego z Poznania. W
znakomity sposób potrafi on łączyć tradycję z nowoczesną architekturą. Dowodem
są jego najnowsze realizacje: BUDYNEK POZNAŃSKIEJ AKADEMII MUZYCZNEJ (znakomite
wpisanie budynku w unikatowy na skalę europejską zespół zabudowań dawnej
dzielnicy zamkowej o niezwykle monumentalnych gmachach rządowych) i efektowna
przebudowa wnętrz XVIII-wiecznego ratusza w Lesznie.

W ostatniej dekadzie stulecia wzniesiono sporo nowych ratuszy - siedzib władz
samorządowych. Jest to wyrazem demokratyzacji życia społecznego i wzrostu
znaczenia władz samorządowych w Polsce. Poziom architektury tych ratuszy jest
bardzo zróżnicowany. Do najwartościowszych pod względem architektonicznym
należy RATUSZ GMINY WARSZAWA-BIAŁOŁĘKA (projekt: Grzegorz Stiasny, Jakub
Wacławek i współpracownicy). Jednak już na pierwszy rzut oka architektura
zewnętrzna tego wysmakowanego plastycznie budynku zdaje się zawierać aluzje
zarówno do słynnego ratusza projektu Willema M. Dudoka w Hilversum z lat 1928-
1930, jak też ratusza gminy Janów pod Katowicami, wzniesionego przed 1931
rokiem według projektu Tadeusza Michejdy. Dowodzi to, że model ratusza
wypracowany u schyłku lat dwudziestych pozostaje do dziś atrakcyjny.


Architektura komercyjna
biurowce

Po 1990 roku polski rynek nieruchomości szerzej otworzył się na inwestorów
zagranicznych. Początkowo najbardziej rentowna była budowa biurowców,
luksusowych hoteli, a nieco później dużych obiektów handlowych. Jednak
większość inwestycji o charakterze komercyjnym ograniczała się do Warszawy. W
tym czasie najbardziej dynamicznie działającymi inwestorami okazały się
zakotwiczone w Polsce zagraniczne firmy budowlane. Miały rozeznanie w specyfice
i potrzebach budzącego się rynku. Najaktywniejsze spośród nich to szwedzka
Skanska i austriacki ILBAU. Zajmowały się działalnością developerską,
finansowaniem inwestycji, prowadzeniem prac budowlanych, a także architekturą
budynku, projektowanego przez własnych projektantów. Powstająca w ten sposób
architektura nie była najwyższych lotów, inwestorzy dążyli bowiem do
osiągnięcia dużych zysków przy jednoczesnej tendencji do maksymalnego obniżania
kosztów budowy, co pociągało za sobą rezygnację z bardziej śmiałych rozwiązań
oraz ograniczenia w stosowaniu trwalszych, lecz droższych materiałów. Pomimo to
trzeba zaznaczyć, że budynki wznoszone w tym czasie były pierwszymi od
kilkunastu lat obiektami odpowiadającymi zachodnim standardom wyposażenia.
Przyzwoitą komercyjną architekturę stanowią budynki zaprojektowane,
współfinansowane i zbudowane przez ILBAU. Większość z nich zaprojektował
zatrudniony przez firmę, osiadły w Polsce Chorwat Miljenka Dumencić. Jest on
współautorem projektu zespołu biurowo-hotelowego w Szczecinie (HOTEL RADISSON i
BIUROWIEC PAZIM). O ile sam hotel nie zachwyca architekturą, to nad całością
góruje ponad dwudziestokondygnacyjny wieżowiec o dobrych
proporcjach "technologicznych" i dość zimnym detalu. Do udanych należy też
kolejny wysokościowiec projektu Dumencicia, wzniesiony w Warszawie dla BANKU
PEKAO SA. Najlepszą realizacją projektu Dumencicia (współpraca: Stanisław
Dopierała) jest biurowiec CITY ARCADE w Gdyni. Jest to architektura komercyjna,
ale już na przyzwoitym poziomie. Bryła budowli jest rozrzeźbiona, dynamiczna
jak niektóre modele architektoniczne awangardzistów z lat dwudziestych, ale i
zdyscyplinowana, o wysmakowanych proporcjach. "Stalowy" wykusz w fasadzie jest
jedynym elementem wysuwającym się z pierzei ulicy, umożliwiającym rozpoznanie
budynku wciśniętego pomiędzy sąsiednie gmachy.

Bardziej zachowawczą architekturę mają budynki budowane przez firmę Skanska w
Warszawie pod wspólną nazwą THE ATRIUM BUSINESS CENTRE. Architektami tego
projektu są: Derek Frazer, Tomasz Kazimierski i Andrzej Ryba. W dość banalnych
elewacjach starano się połączyć stalowo-szklaną nowoczesność z tradycją. Ściany
już nie są wyprawione tynkiem, lecz licowane ciemno- i jasnoróżowym kamieniem.
Przyziemie wszystkich budynków artykułowane jest rytmem pionowych słupów,
sugerujących kolumnadę. Całość wieńczą gzymsy. Wyraźnie pobrzmiewają tu echa
klasycyzującej architektury doby socrealizmu.

Spośród biurowców warszawskich wzniesionych na początku lat dziewięćdziesiątych
najwartościowszą realizacją jest późnomodernistyczny gmach KOLMEXU projektu
m.in. Tadeusza Spychały. Elewacje, licowane ciepłym kamieniem, szkłem i stalą,
wprowadziły do architektury warszawskiej umiarkowany dekonstruktywizm.

W warszawskim biurowcu ZIELNA POINT (projekt: Stefan Kuryłowicz, Piotr
Kuczyński, Katarzyna Flasińska-Rubik, Maria Saloni-Sadowska, Fryderyk
Szymański) gładkie jak skóra wieloryba, trawertynowe elewacje tworzą jeden z
najlepszych współczesnych narożników warszawskich. Popisem architekta są
stalowe schody wewnętrzne na antresolę.

Architekturą skromniejszą, ujmującą bezpretensjonalnością, wyróżnia
się "kieszonkowy" BIUROWIEC DIPSERVICE w Warszawie (projekt: Konrad Kucza-
Kuczyński, Andrzej Miklaszewski, Piotr Kudelski). Zielonkawą fasadę tworzy
ściana osłonowa o dwukondygnacyjnym wykuszu. Po zapadnięciu zmierzchu, podobnie
jak przy uchylonej kurtynie teatru, w

[Gość: cytuję cd]

wyłaniają się oświetlone wnętrza biurowca.

Nowoczesne rozwiązania architektoniczne nie pozbawione umiaru, a przy tym
sterylna hipernowoczesność cechuje zespół, docelowo dziesięciu, dużych BUDYNKÓW
BIUROWYCH NA WARSZAWSKIM SŁUŻEWCU w miejscu zbankrutowanych fabryk (Projekty
JEMS).

banki

O ile duże biurowce wznoszono głównie w Warszawie, to niemal we wszystkich
miastach polskich w ostatniej dekadzie wznoszono banki. Siedziby banków są
zazwyczaj lepiej wykończone niż biurowce. Największe z nich cechuje
skomplikowany układ funkcjonalny. Za wysokiej próby architekturę późnego
modernizmu można uznać KATOWICKĄ SIEDZIBĘ BANKU HANDLOWEGO SA. W WARSZAWIE
według projektu spółki Kapuścik & Lekawa Architekten. Architektura budynku
wepchniętego pomiędzy monstrualne bloki z lat siedemdziesiątych obfituje w
zaskakujące akcenty. Budynek o niezwykle skomplikowanej bryle, pokrytej szkłem
i ciemnym jak sadza kamieniem, przypomina abstrakcyjną rzeźbę.

Pierwszym komercyjnym budynkiem klasy A w Krakowie, wyróżniającym się wysokiej
klasy architekturą, jest siedziba KRAKOWSKIEGO ODDZIAŁU BANKU HANDLOWEGO SA. W
WARSZAWIE (projekt: DDJM; architekci: Marek Dunikowski,Artur Jasiński, Jarosław
Kutniowski, Wojciech Miecznikowski, Piotr Uherek). Fasada tego projektu rozwija
tradycyjny, trójkondygnacyjny schemat kompozycyjny - cokół, rozwinięcie, gzyms,
wyrażony współczesnym językiem architektonicznym.

obiekty handlowe

Na początku lat dziewięćdziesiątych wznoszono także sporo obiektów handlowych.
Najwybitniejszą realizacją tamtego czasu była ADAPTACJA GOTYCKIEGO WIELKIEGO
MŁYNA GDAŃSKIEGO NA CENTRUM HANDLOWE z atrium i licznymi sklepami. Ta ogromna,
ceglana budowla, pochodząca z około 1350 roku, należała do największych
obiektów przemysłowych średniowiecznej Europy. Podstawowym zabiegiem
konserwatorskim było zachowanie zabytkowej struktury obiektu i wydobycie
istotnych walorów jego architektury. Projektantka Elżbieta Ratajczyk-Piątkowska
i konstruktor inżynier Jerzy Siemiński zdecydowali się na radykalne
rozwiązania. Ściany zabytku pozostawiono nienaruszone, zaś do wnętrza
wprowadzono niezależny, stalowy szkielet konstrukcyjny, nieopierający się o
zabytkowe mury.

Spośród wzniesionych od podstaw współczesnych obiektów handlowych najciekawszą
architekturą wyróżniał się przed 1995 rokiem DOM TOWAROWY SOLPOL we Wrocławiu,
zaprojektowany przez Wojciecha Jarząbka (współpraca: Paweł Jaszczuk, Jan
Matkowski, Jacek Sroczyński). Budynek budzi kontrowersje barwną kolorystyką i
formami wyraźnie odwołującymi się do postmodernizmu.

hotele

W latach 1994-1995 dużym wydarzeniem artystycznym była budowa warszawskiego
HOTELU SHERATON (projekt: Tadeusz Spychała i Piotr Szaroszyk). Choć w tej
budowli zasadniczą rolę odegrały aspekty ekonomiczne, a elewacji nie wykończono
przy użyciu trwałych materiałów, to architektom udało się stworzyć dzieło
indywidualne, dopasowane przy tym do otoczenia. Urodę fasady najłatwiej docenić
nocą, gdy podziały architektoniczne współtworzy przemyślane oświetlenie.

O walorach architektury HOTELU PANORAMA W SZCZECINIE-PODJUCHACH zadecydowało
nie tylko malownicze położenie, ale też przemyślana konstrukcja z klejonego
drewna i starannie zaprojektowane, choć niewyszukane rozwiązania przestrzenne
oraz plastyczne (projekt: Studio Ar; architekt: Stanisław Kondarewicz;
współpraca: Ryszard Wilk, Robert Frydrycki, Zbigniew Mike, Jan Turowski;
konstrukcja: inż. Zbigniew Misiak).


Dekoracje
Zjawiskiem coraz powszechniejszym u schyłku lat dziewięćdziesiątych jest
wzbogacanie zarówno budynków użyteczności publicznej, jak też obiektów
komercyjnych plastyką monumentalną lub autonomicznymi dziełami sztuki,
zamawianymi u wybitnych artystów. FASADĘ GMACHU BIBLIOTEKI UNIWERSYTETU
WARSZAWSKIEGO wzbogaciło pięć symbolicznych ksiąg z brązu, sygnalizujących
bogactwo tekstów i uniwersalny wymiar zbiorów Biblioteki. Na ELEWACJACH GMACHU
WARSZAWSKIEJ GIEŁDY znajdą się panele z aluminiowego żeliwa, symbolizujące
wydruki z notowań giełdowych. Bogata w symbolikę jest FASADA GMACHU SĄDU
NAJWYŻSZEGO w Warszawie (projekt: Marek Budzyński, Zbigniew Badowski z
zespołem), gdzie m.in. na wolno stojącej kolumnadzie pojawia się cały wykład
prawa rzymskiego. Coraz częściej, nawet w banalnych budynkach, pojawiają się
kompozycje znakomitych artystów. Inwestor występuje wówczas w roli mecenasa
sztuki, wspierającego artystów, a prestiż budynku rośnie. I tak w gigantycznym
atrium banalnego biurowca, jakim jest CENTRUM FINANSOWE PUŁAWSKA w Warszawie,
stanęła stalowa rzeźba Magdaleny Abakanowicz.


Architektura sakralna
Na początku lat dziewięćdziesiątych kontynuowano budowę kościołów, podjętą na
dużą skalę w 1978 roku, kiedy to papieżem został Polak, Karol Wojtyła. Powstały
wówczas m.in. świątynie: ŚW. DUCHA W NOWYCH TYCHACH (projekt: S. Niemczyk, 1979-
83) kościół ŚW. ZYGMUNTA w Warszawie (projekt: Z. Pawelski, 1980-83), KOŚCIÓŁ
OBLATÓW MATKI BOŻEJ KRÓLOWEJ POKOJU we Wrocławiu (projekt: W. Hryniewicz, W.
Jarząbek, J. Matkowski, 1982 r.), PODWYŻSZENIA ŚW. KRZYŻA w Katowicach
(projekt: H. Buszko, A. Franta, 1979-93). Zróżnicowana architektura tych
kościołów odwołuje się do tradycji zarówno gotyckiej, nowożytnej, jak i
modernistycznej. Wielką gotycką świątynię przypomina ceglany, opięty szkarpami,
KOŚCIÓŁ DOMINIKANÓW na Służewiu w Warszawie (projekt: W. Pieńkowski), ceglany
KOŚCIÓŁ OBLATÓW we Wrocławiu zaś zawiera aluzje zarówno do gotyckich świątyń
śląskich, jak i niemieckiego ekspresjonizmu lat dwudziestych.

Do najwartościowszych realizacji rozwijających idee postmodernizmu w
architekturze sakralnej należą dwie wciąż nie ukończone: KOŚCIÓŁ ŚW. DUCHA we
Wrocławiu (projekt: T. Zipser) oraz nasycona wątkami romantycznymi ŚWIĄTYNIA
WNIEBOWSTĄPIENIA PAŃSKIEGO na Ursynowie w Warszawie (projekt: M. Budzyński, Z.
Badowski). Najlepszym przykładem realizacji postmodernistycznej, nie tylko w
sztuce sakralnej, ale i architekturze polskiej w ogóle, jest krakowskie
SEMINARIUM ZMARTWYCHWSTAŃCÓW (projekt: D. Kozłowski, W. Stefański, 1985-93).
Idea tej budowli opiera się na koncepcji czterech symbolicznych bram:
Inicjacji, Wiedzy, Nadziei i Wiary. Architektura zaś zaskakuje nieoczekiwanymi,
pełnymi ukrytych znaczeń, rozwiązaniami formalnymi, użytymi celowo i
konsekwentnie.

W latach dziewięćdziesiątych, pomijając ogromną BAZYLIKĘ W LICHENIU (projekt
historyzującej budowli inspirowanej Bazyliką Św. Piotra w Rzymie autorstwa B.
Bieleckiej), na szerszą skalę nie podejmowano już gigantycznych, wiejskich i
osiedlowych "katedr", jak miało to miejsce w poprzednich dekadach.

Najpiękniejsze realizacje architektury sakralnej tego okresu mają charakter
kameralny. W KOŚCIELE MIŁOSIERDZIA BOŻEGO w Krakowie (projekt: S. Niemczyk, M.
Kuszewski, 1991-94) starannie opracowano najdrobniejsze szczegóły, a
wysmakowana architektura wydaje się współczesną recepcją sztuki ekspresjonizmu
i art déco, którego liczne przykłady można obserwować w pobliskiej zabudowie
mieszkalnej. W równie niewielkiej CERKWI GREKO-KATOLICKIEJ w Białym Borze na
Pomorzu Zachodnim istotna jest nie skromna architektura zewnętrzna, lecz
wnętrze tworzące świat sacrum - w większym stopniu dzieło malarza, Jerzego
Nowosielskiego, niż architekta (B. Kotarba, 1992-97). Kolejnym interesującym
pod względem architektonicznym i niezwykle kameralnym obiektem jest KRYPTA
ZASŁUŻONYCH WIELKOPOLAN PRZY KOŚCIELE ŚW. WOJCIECHA W POZNANIU (projekt: J.
Gurawski, 1997 r.), w której odsłonięte partie murów kościoła i tradycyjny
układ przestrzenny zostały skontrastowane ze współczesnymi materiałami i
rozwiązaniami formalnymi.


Sypialnie
O ile jeszcze w połowie dekady wielorodzinne domy mieszkalne budowały głównie
spółdzielnie, u schyłku lat dziewięćdziesiątych zajęły się tym również duże
firmy z kapitałem zagranicznym. W mieszkaniowej architekturze warszawskiej
zaznacza s

[Gość: cytuję cd]

zaznacza się zwrot ku neomodernizmowi. Masowo powstają domy inspirowane zarówno
architekturą awangardy międzywojennej czy luksusowych kamienic z lat
trzydziestych. Neomodernistyczne budynki z podciętymi przyziemiami, długimi
liniami okien i tarasami na płaskich dachach wydają się bardzo warszawskie.
Jeśli jednak dla czołówki projektantów odniesienia do historii stanowią
pretekst do tworzenia dzieł w pełni oryginalnych, to dla wielu architektów
drugiej i trzeciej ligi dorobek modernizmu jawi się jako arsenał motywów,
pozwalających na dowolne kompilacje. W rezultacie powstaje architektura
banalna, nie dorównująca przedwojennym wzorcom. W Warszawie wyróżnia się na tym
tle twórczość pracowni Szymborski & Zielonka oraz spółki JEMS-Architekci. Do
najciekawszych realizacji Wojciecha Szymborskiego i Jacka Zielonki należy DOM
MIESZKALNY PAX-U w Warszawie. W tym na wskroś nowoczesnym obiekcie pobrzmiewają
echa awangardy architektonicznej lat dwudziestych i trzydziestych. Wspólne z
awangardową architekturą tamtych czasów są niestety nie tylko zalety, ale i
wady, do których należą niezbyt staranne wykończenia. Projektanci mistrzowsko
uchwycili proporcje elewacji. Budynek zdaje się płynąć w przestrzeni miejskiej
niby transatlantyk, z którym istotnie się kojarzy dzięki tarasom-pokładom,
okrętowym balustradom, czy okrągłym okienkom. Pomimo wrażenia ekspresji i
pewnej dekoracyjności, architekci posłużyli się jednak oszczędnymi środkami
wyrazu.

Najwybitniejszą realizacją biura JEMS-Architekci jest kameralna i bardzo
LUKSUSOWA KOLONIA MIESZKALNA W WARSZAWSKIEJ DZIELNICY ŻOLIBORZ (projekt:
Olgierd Jagiełło, Maciej Miłobędzki, Jerzy Szczepanik Dzikowski oraz Violetta
Popiel-Machnicka i współpracownicy). To kameralne osiedle o architekturze
umiejętnie wpisanej w modernistyczną zabudowę willową okolicy jest wynikiem
kompromisu między stylem willi miejskiej a niskim budynkiem wielorodzinnym.

Znakomitym przykładem luksusowej, neomodernistycznej kolonii mieszkalnej są
budynki zaprojektowane przez Dumencicia w Gdyni-Orłowie, nad samym brzegiem
morza. Domy o płaskich dachach i białych elewacjach rozrzeźbione są loggiami,
wykuszami i tarasami. Dominują podziały horyzontalne, wzmocnione stalowymi
balustradami. Równoważą je piony klatek schodowych, maszty, ażurowe ruszty i
treliaże nad dachami. Jasne tynkowane elewacje skontrastowano z detalem z
drewna - przesuwanymi, ażurowymi żaluzjami loggii. Zespół najciekawiej
prezentuje się od strony morza, porządkuje też fragment zabudowy miasta,
tworząc rodzaj minibulwaru.

Fascynację modernizmem można dostrzec też u architektów działających w innych
miastach polskich. Wyróżniają się zwłaszcza realizacje i projekty krakowskich
architektów Romualda Loeglera i Wojciecha Obtułowicza. Spośród prac z lat 1998-
1999 najciekawszy jest ich projekt zespołu mieszkalnego na WOLI JUSTOWSKIEJ w
Krakowie. Domy mieszkalne o klasycznie modernistycznych podziałach otoczone są
ogromnym rusztem pergoli, po którym ma się piąć zieleń. Zielona ściana nabiera
tu rangi letniego ogrodzenia i dodatkowej elewacji gmachu.

Zupełnie inną drogę twórczą przyjęli architekci wrocławscy. Ich propozycje
architektoniczne bliższe są poetyce postmodernizmu, choć i ci projektanci
odwołują się do tradycji awangardy architektonicznej lat dwudziestych. Zarówno
realizowane wciąż "plomby", jak i budynki wolno stojące wyróżniają się dość
szokującą kolorystyką i zaskakującymi rozwiązaniami formalnymi. Bez wątpienia
największą indywidualnością wrocławskiej architektury lat dziewięćdziesiątych
jest Wojciech Jarząbek. Jego najbardziej spektakularną realizacją mieszkaniową
jest "PLOMBA" PRZY WYBRZEŻU WYSPIAŃSKIEGO. Wtopiona w pierzeję zabudowy
wyróżnia się niecodzienną kompozycją fasady i kolorystyką. Dla projektanta
architektura zewnętrzna budynku jest w jakimś stopniu swobodną wariacją na
temat poetyki secesyjnego witrażu.

W Poznaniu wyróżniają się budynki mieszkalne według projektów Izabeli
Klimaszewskiej i Tadeusza Biedaka. Każdy z domów cechuje odmiennie opracowana
elewacja. SREBRNY DOM przy ul. Poznańskiej ma fasadę ożywioną rozerwanym,
półkolistym szczytem i bardzo współczesnym detalem ze srebrzystej stali.
Usytuowany w sąsiedztwie ZLOTY DOM ma ostry, szklany wykusz. Niektóre
rozwiązania zdają się być cokolwiek pretensjonalne, ale trudno odmówić im
oryginalności. Najciekawszy poznański zespół mieszkalny, złożony z kilku
budynków-wież, wyrastających ze wspólnego przyziemia, usytuowany jest wzdłuż
ulicy SŁOWIAŃSKIEJ (projekt: Aleksandra Kornecka, Stanislaw Mikołajczyk,
Katarzyna Weiss). Wyróżnia go nie tyle forma odwołująca się do tradycji
architektury międzywojnia, co stworzenie ożywionej pierzei miejskiej w samym
sercu megaosiedla z lat siedemdziesiątych.

Nowym zjawiskiem w architekturze mieszkaniowej są luksusowe osiedla i domy
czynszowe wznoszone przez duże firmy. Jest to już architektura komercyjna, choć
coraz chętniej przez inwestorów angażowani są tej klasy architekci co Wojciech
Szymborski, Jacek Zielonka czy Jerzy Gurawski z Poznania. Przeważają jednak
ogromne domy mieszkalne o standardzie nieznanym w Polsce od czasów drugiej
wojny światowej. Są luksusowo wyposażone, nasycone nowoczesnymi instalacjami, z
dużymi mieszkaniami, ogrodami na dachach, basenami, urozmaiconym programem
funkcjonalnym i koniecznie z ochroną. Przy tym wszystkim wyróżniają się raczej
rozmiarami, aniżeli twórczą architekturą. Takie realizacje jak BABKA TOWER w
Warszawie z kilkudziesięciopiętrowym wieżowcem w narożniku, zdają się niewiele
różnić od swych amerykańskich czy dalekowschodnich odpowiedników.

Pierwszym wolnostojącym wieżowcem mieszkalnym z hallem i recepcją jest
REZYDENCJA POD ORLEM na warszawskim Mokotowie. Inwestorzy mieli ambicje
wzniesienia budynku wyróżniającego się wartościową architekturą, zamawiając
projekt w znanej pracowni - Majewski, Wyszyński, Hermanowicz. Architekci,
specjalizujący się przez lata w projektach wnętrz, potraktowali ten ogromny dom
mieszkalny jak gigantyczny mebel z otworami na drogie bibeloty.


Odbudowa
Ostatnia dekada stulecia przyniosła kolejną fazę odbudowy zespołów miejskich,
głównie na Pomorzu i Dolnym Śląsku. Od lat osiemdziesiątych wskrzeszane są
Stare Miasta w Elblągu i Kołobrzegu. W latach dziewięćdziesiątych przystąpiono
do odbudowy Podzamcza w Szczecinie i Starego Miasta w Głogowie. Przygotowywana
jest odbudowa Starego Miasta w Kwidzynie.

Odbudowa każdego zespołu miejskiego ma własną specyfikę. W Kołobrzegu wokół
dawnego Rynku i katedry powstaje nowa dzielnica, nieodtwarzająca ani dawnych
podziałów własnościowych, ani też przedwojennej zabudowy, lecz będąca raczej
próbą stworzenia nastroju staromiejskiego.

Rygorystyczne wytyczne konserwatorskie przestrzegane są natomiast w Elblągu.
Nowe budynki, o ile to możliwe, mają być wznoszone z wykorzystaniem dawnych
fundamentów i ścian piwnic. Wymogiem jest zachowanie dawnego gabarytu zabudowy,
z dominacją zabudowy szczytowej i pionowymi podziałami fasad. Najcenniejsze
kamienice mają być zrekonstruowane na podstawie przekazów ikonograficznych. W
innych obiektach projektanci mają operować współczesnymi formami i detalem,
przy jednoczesnym poszukiwaniu związków formalnych z dawną architekturą Starego
Miasta. Większość odbudowywanych kamienic jest dziełem Szczepana Bauma i
Ryszarda Semki.

Przy odbudowie PODZAMCZA W SZCZECINIE przyjęto zarówno odmienny sposób
finansowania, jak i projektowania, budynków. Budowa prowadzona jest wyłącznie
ze środków własnych spółdzielni, która jest właścicielem całego terenu.
Inwestorzy poszczególnych budynków stają się właścicielami posesji dopiero po
zakończeniu budowy. Projekty poszczególnych kamienic powierzono różnym
architektom. W rezultacie sposób komponowania kwartału zabudowy przypomina
nieco collage - poszczególni architekci wklejają wykonane przez siebie
f

[Gość: cytuję cd]

poszczególni architekci wklejają wykonane przez siebie fragmenty większej
całości.

W innych miastach odbudowywane są kwartały zabudowy i pojedyncze obiekty. W
Gdańsku do największych realizacji lat dziewięćdziesiątych należy odbudowa
kwartału zabudowy na WYSPIE SPICHRZÓW (projekt: Stanisław Michel, Kazimierz
Jarosz, Stefan Philipp, Andrzej Sotkowski), budowa HOTELU HANZA, ukrytego za
pierzeją kilku kamienic przy Długim Nabrzeżu (projekt: Szczepan Baum, Andrzej
Kwieciński i współpracownicy) oraz rekonstrukcja kilku kamienic przy ul.
CHLEBNICKIEJ (projekt: Stanisław Michel). Rekonstrukcja zabudowy ulicy
STĄGIEWNEJ i budowa HOTELU HANZA nad Motławą to dwa odmienne nurty we
współczesnej architekturze Gdańska. Zrekonstruowany kwartał zabudowy na Wyspie
Spichrzów to przejaw zachowawczej myśli konserwatorskiej. Z kolei elewacje
HOTELU HANZA są twórczą i zarazem współczesną interpretacją dawnej architektury
miasta.

Na POZNAŃSKIM STARYM MIEŚCIE architekci Paweł Handschuh i Piotr Chlebowski
zrealizowali niezwykle efektowną adaptację zabytkowych budynków na siedzibę
Powszechnego Banku Kredytowego. Wciśnięta w średniowieczną działkę
współczesna "kamienica", o nowoczesnej późnomodernistycznej elewacji z
piaskowca, stali nierdzewnej i szkła, może uchodzić za najlepszą tego typu
realizację w Polsce.

Dość niezwykłym zjawiskiem jest budowa współczesnych budynków za stylizowanymi
fasadami XIX-wiecznych kamienic. Cała pierzeja tego rodzaju zabudowy powstaje
wzdłuż ulicy PAŃSKIEJ w Warszawie (projekt: Leszek Klajnert). Rzekomo XIX-
wieczne fasady są zupełną fantazją architektoniczną.

Ewolucja indywidualnego stylu architektonicznego projektantów poszukujących
wciąż nowych rozwiązań formalnych często nie nadąża za rewolucją
technologiczną. Kondycję architektury polskiej ostatniej dekady stulecia trudno
oceniać w oderwaniu od sytuacji, w jakiej znalazła się ona u schyłku PRL-u.
Lata osiemdziesiąte można uznać za okres jej upadku, związanego z kryzysem
gospodarczym i zanikiem ruchu budowlanego. Z drugiej strony zaś był to czas
teoretycznego i intelektualnego przygotowania przełomu w architekturze,
wyrastającego z krytyki teorii i praktyki modernizmu. Niestety powstające
wówczas projekty, poza obiektami sakralnymi, nie miały większych możliwości
realizacji. Rok 1989 i przemiany gospodarcze w kraju stworzyły architektom nową
szansę. Czy została ona wykorzystana - to pytanie otwarte. Architektura polska
wciąż nosi piętno prowincjonalizmu, ale od połowy dekady, pośród morza
banalnych realizacji, coraz częściej pojawiają się obiekty wartościowe i
oryginalne. Trudnym do przecenienia zjawiskiem jest pojawienie się w Polsce
uznanych architektów światowych. Być może już w pierwszych latach nadchodzącego
tysiąclecia ich realizacje posłużą jako swojego rodzaju trampolina, pomocna w
wybiciu polskiej architektury do sfery sztuki.

[Gość: franciszek2609@wp]

Gdzie się mieści SREBRNY DOM. Przecież nie może to być w Poznaniu przy ulicy Poznańskiej. Uprzejmie proszę o odpowiedż. Franciszek Kubicki

[Gość: jonka]

milej lektury

jonka