A w WPKiW

[madohora]

Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie" posiada w swojej kolekcji wiele znamienitych obiektów – począwszy od zagród chłopskich, a skończywszy na wiatraku z Grzawy będącym ostatnią tego typu konstrukcją na Śląsku. Poza tym zwiedzający mogą zobaczyć kościół św. Józefa Robotnika z XVIII w., spichlerz z tego samego okresu z okolic Warszowic, czy szałas pasterski z Brennej z żywą ekspozycją wypasanych tam owiec. Bogata ekspozycja chorzowskiego Skansenu sprawia, że spacerujący po nim goście mogą poczuć przenikanie się przemysłowych i wiejskich realiów, tak charakterystycznych dla regionu Śląska.

[madohora]

Muzeum "Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie" znajduje się na szlaku architektury drewnianej woj. śląskiego.

[madohora]

W latach 90. XX w. na zlecenie Dyrekcji Górnośląskiego Parku Etnograficznego w Chorzowie została wykonana przez mgr. inż. Jacka Gałeckiego ekspertyza. Przeprowadzona analiza wykazała, że stan wiatraka pogorszył się. Ponownie sporządzono plan rekonstrukcji wiatraka i w 2010 roku postanowiono pozyskać niezbędne do odbudowy obiektu środki finansowe. Po dofinansowaniu ze środków unijnych, w 2013 roku został rozpoczęty remont wiatraka, który zakończył się powodzeniem w 2014 roku. Od tamtej pory wiatrak jest udostępniony zwiedzającym.

[madohora]

lata 1933 – 1938

Do Parku im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach przeniesiono spichlerz dworski z Gołkowic (1688 r.), a następnie drewniany kościół z Syryni (1510 r.). Zabytkowe obiekty miały być zaczątkiem budowy śląskiego muzeum na wolnym powietrzu, którego inicjatorem był
dr Tadeusz Dobrowolski, ówczesny wojewódzki konserwator zabytków, dyrektor Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz zasłużony teoretyk i praktyk w dziedzinie nowoczesnego muzealnictwa polskiego.

[madohora]

1964 rok

Projekt przestrzenny zagospodarowania Muzeum został zatwierdzony przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Uzyskano także wszelkie niezbędne uzgodnienia i przystąpiono do przenoszenia pierwszych obiektów: wiatraka z Grzawy (1813 r.) i spichlerza plebańskiego z Warszowic (poł. XVIII w.).

[madohora]

lata 1995 – 1997

Przeniesiono i wybudowano kościół z Nieboczów (1791 r.) p.w. św. Józefa Robotnika. Świątynia przenoszona była dwukrotnie: do Kłokocina w 1971 r. i ostatecznie do Muzeum
w 1995 r. Za realizację tego przedsięwzięcia Górnośląski Park Etnograficzny otrzymał
I nagrodę w wojewódzkim konkursie pt. “Najważniejsze wydarzenie muzealne roku 1997”.

[madohora]

2017 rok

Zrekonstruowano i otwarto kościół ewangelicki z Bobrka (ob. dzielnica Bytomia) z 1932 r. Jest to pierwszy obiekt, który został posadowiony na terenie sektora budownictwa ery przemysłowej.

[madohora]

Wnętrze folusza jest jednoprzestrzenne. Zrekonstruowano w nim: drewniany wał z wbitymi zębami, kłodową stępę (wydrążony bal) i stępory (młoty, bijaki) oraz piec z kotłem do podgrzewania wody, a także drewniane rynny doprowadzające wodę z kotła do stępy. Ustawiono tu ławy do rozkładania sukna, niezbędne sprzęty m.in.: ryczki, miski, konewki, narzędzia stolarskie, beczki, wiadra. Na ekspozycji prezentowana jest również wełniana tkanina przygotowana do folowania oraz gotowe sukno.

[madohora]

Kamienna kapliczka kryta dwuspadowym daszkiem gontowym, zrekonstruowana została według oryginału znajdującego się w przysiółku Istebnej – Wilcze. W przeszklonej wnęce stoi figurka Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej.

[madohora]

Szopa dla owiec z Brennej - Bukowego Gronia (poł. XIX w.)

[madohora]

Chałupa groniowa z Brennej - Starego Gronia (1809 r.)

gotowano w żeliwnych kotłach ustawianych nad ogniem na trójnogu lub podwieszanych u powały. Nolepa połączona jest z piecem chlebowym. Między oknami stoją duże krosna, na których tkano z lnu, konopi i wełny. Ciekawym urządzeniem jest ustawiony pośrodku izby zwyrtol – chodzik dla dziecka. Podłogę wykonano tu z polepy. Za izbą kurlawą znajduje się mniejsza tzw. izbeczka, bez pieca, z podłogą z desek. Stoją tu: łóżko, w którym spały dorastające dziewczęta, skrzynie wianne tzw. trówły i kołowrotek z iglicą. Na ścianie wisi przędza lniana w motkach. W komorze po przeciwnej stronie sieni przechowywano naczynia klepkowe, narzędzia oraz magazynowano żywność. Stoją tu różnej wielkości cebrzyki, czerpaki, sądki na mięso, sól i słoninę, beczki na kapustę, skrzynia na mąkę, widły do siana wykonane z jednego kawałka drewna (tzw. kidacz do mierzwy). Pod powałą wisi instrument pasterski zw. trombitą, która stanowiła niegdyś wyposażenie szałasu.

[madohora]

Chlew z Istebnej (XVIII w.)

W głównej części chlywa stała krowa i koń, znajdował się tu również corek z tynin, czyli zagródka dla cielaka. Z prawej strony dobudowano małe chlewiczki dla świń i gęsi.

[madohora]

Chałupa z Istebnej (1794 r.)

Chałupa pochodzi z najstarszej części Istebnej, z zagrody położonej na południowym stoku Złotego Gronia.

[madohora]

Chałupa z Istebnej (1876 r.)

Chałupę zbudowano na polanie pośrodku gęstego lasu, w przysiółku nazywanym przez mieszkańców na Wilczym, z powodu grasujących dawniej w tej okolicy wilków.

[madohora]

Wnętrze ogrzewane jest dużym piecem kaflowym. Na środkowej belce tragarzowej widnieje wycięta data: ANNO 1853. Izba wyposażona jest w politurowane meble, malowaną skrzynię (z 1868 roku), szafę na odzież (tzw. wertiko), dwa łóżka oraz stół z krzesłami. W kuchni znajduje się komplet mebli malowanych białą farbą olejną, naczynia kuchenne, wiadra na wodę, waga, żelazko na duszę oraz żeliwna forma do pieczenia. Po lewej stronie, pod ścianą stoi metalowa umywalka z dwiema półkami. Na ścianach wiszą zdobione niebieskim haftem makatki.

[madohora]

We wnętrzu znajduje się złożenie kamieni młyńskich w drewnianej obudowie. Zmieniając odległości między kamieniami, można regulować grubość przemiału. Powyżej ustawiono kosz zasypowy, z którego dozowane jest ziarno. Mlewo zsypuje się do drewnianej skrzyni znajdującej się poniżej kamieni. Wydajność przemiału zależy od wiatru, średnio uzyskiwano dwa worki na dobę.

[madohora]

Zrębowe ściany szopy, wiązane w narożach na obłap i na nakładkę, przykrywa dwuspadowy dach o konstrukcji krokwiowej, poszyty strzechą.

[madohora]

Kuźnia z Zamarsk (1843 r.)

Stara wiejska kuźnia czynna była do 1939 roku. Kowale wykonywali i naprawiali narzędzia (m.in. motyki, łopaty) oraz sprzęt rolniczy (m.in. części do drewnianych pługów, wozów i bron), na zamówienie wykonywali także zapory i zawiasy do drzwi. Po uzyskaniu specjalnego pozwolenia mogli podkuwać konie i woły pociągowe oraz obcinać racice bydłu.

[madohora]

Wycug, zwany też wymową, zapewniał im prawo do odrębnej izby i utrzymania. W komorze (kumorze) przechowywano zapasy żywności, urządzenia i narzędzia używane w gospodarstwie domowym (m.in. magiel, żarna, szatkownicę czy brusek – kamień do ostrzenia noży), jak również sprzęty, które z czasem zmieniły zastosowanie, np. skrzynię malowaną (gdy wyszła z użycia ustawiano ją na strychu albo w komorze i przechowywano w niej zboże lub starą odzież). Izba główna pełniła funkcje kuchni, jadalni i sypialni. Stoi tu piec zwany blachą z murowanym kominem (w jego ciepłych wnękach ustawiano naczynia z jedzeniem), stół, kołyska i dwa łóżka, przy jednym dodatkowo – ława z obrotowym oparciem, które umożliwiało poszerzenie powierzchni do spania. Meble, podobnie jak w położonej naprzeciwko izbie wycużnej, pochodzą z warsztatów rzemieślniczych działających w Cieszynie i Skoczowie.

[madohora]

Nad portalem wejściowym do nawy widnieje wycięta w drewnie data budowy: 1791 rok. Wnętrze składa się z nawy i trójbocznie zamkniętego prezbiterium nakrytego pozornym sklepieniem. Od nawy (z płaskim stropem) oddzielają je balaski i belka tęczowa z Grupą Ukrzyżowania, w której znajdują się figury ukrzyżowanego Chrystusa, Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. Drewniany chór muzyczny wsparty jest na czterech słupach, z których dwa są ozdobnie rzeźbione. Wnętrze kościoła szalowane jest szerokimi deskami. Oryginalne wyposażenie, na które składały się niegdyś m.in. dwa ołtarze boczne barokowo-klasycystyczne i obraz Matki Boskiej Częstochowskiej – nie zachowało się. Obecne pochodzi z różnych drewnianych kościołów na Górnym Śląsku.

[madohora]

Pozostałe nieprzesiane elementy przesuwały się do skrzyni otrębnej, znajdującej się przy ścianie wiatraka. Oprócz typowego wyposażenia młyna wiatrowego, takiego jak lampy, młotki, waga, worki ze zbożem, ulokowano tu również łóżko. W młynach zbożowych produkowano zarówno mąkę, jak i śrutę. Najczęściej mielono pszenicę oraz żyto. Mąka mogła być razowa lub pytlowa. Ta pierwsza powstawała wskutek jednokrotnego przemiału, natomiast druga była kilkakrotnie przepuszczana przez złożenie kamieni i odsiewana w pytlu – stąd nazwy. Śruta z kolei była często wykorzystywana jako pasza dla zwierząt.

[madohora]

Kapliczka szafkowa z Gostyni (pocz. XX w.) z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskie

Wizerunek we wnętrzu to typowy przykład świyntego łobrozu – zakupionego na odpuście parafialnym lub podczas pąci, czyli pielgrzymki.

[madohora]

Nazwa spichlerzy tego typu – określane są mianem kopulastych – wzięła się od ich specyficznej budowy. Ściany z bali świerkowych były układane, wraz ze wzrostem ich wysokości, z coraz krótszych bierwion, tworząc w ten sposób konstrukcję zbliżoną do kopuły. Budynek jest dwukondygnacyjny, wzniesiony w konstrukcji zrębowej, na podwalinie dębowej. Połacie ścian zewnętrznych oblepione są gliną i pobielone wapnem. Trzyspadowy dach o konstrukcji krokwiowej wysunięty jest na znaczą odległość poza lico ścian i pokryty płytkami z łupku kamiennego, który stanowi zabezpieczenie przed ogniem (jest niepalny). Z tyłu, pod dachem, znajduje się wlot do gołębnika. Drzwi są oryginalne, z dębowych desek, zawieszone na pasowych, żelaznych zawiasach o ozdobnie kutych zakończeniach

[madohora]

Spichlerz z Pszowa reprezentuje typ kopulasty (śląsko-spiski) i ma bardzo ciekawą konstrukcję ścian i dachu. Jest dwukondygnacyjny, wzniesiony na planie kwadratu, a ściany zrębowe węgłowane są w narożach na jaskółczy ogon bez ostatków. Stopniowo skracane belki pułapowe (będące jednocześnie przedłużeniem ścian bocznych) tworzą sklepienie, na którym spoczywa nakładany dach, zrzucany w czasie pożaru. Dach jest wysoki, dwuspadowy, o konstrukcji krokwiowo-jętkowej, kryty słomą na gładko. Wejście ochrania niewielki kryty gontami daszek. Drzwi zawieszone są na zawiasach pasowych o ozdobnych zakończeniach. Od wewnątrz zamocowano stary żelazny zamek. Połacie ścian zewnętrznych oblepione są gliną i pobielone.

[madohora]

Spichlerz z Warszowic (2. poł. XVIII w.)
WYSTAWA: „Młynarstwo”