Architektura drewniana na Śląsku i w Polsce

[madohora]

[madohora]

Wspieranie poziomych belek przez słupki narożne jest starą formą budownictwa w Europie. Najwyraźniej została ona przeniesiona na większość pozostałej części kontynentu ze Śląska przez kulturę łużycką pod koniec epoki brązu.”[5] Na terytorium występowania kultury łużyckiej znajduje się stanowisko archeologiczne i skansen archeologiczny w Biskupinie, w którym znaleziono i zrekonstruowano pozostałości takich budowli. Znalezione konstrukcje datowane są na lata 747–722 p.n.e.[6] Ta historyczna ciesiołka znana jest w południowej Szwecji (skiftesverk), szczególnie na Gotlandii, gdzie znana jest również jako bulhus, w Niemczech, w Polsce, w tym na Śląsku, w Czechach, na Węgrzech, Litwie, w Szwajcarii, Austrii.

[madohora]

Niektóre przykłady ocalałych domów tego typu to Cray House w Stevensville w Maryland, powstały około 1809, Jacob Highbarger House w Maryland z 1832 i George Diehl Homestead.

[madohora]

[madohora]

Siding (także oblicówka) – metoda wykończania elewacji budynków, zabezpieczająca ściany z zewnątrz przed przenikaniem wody z opadów oraz wiatru. Zewnętrzną, widoczną warstwę stanowią panele z drewna, metalu lub tworzyw sztucznych (winyl, PVC). Szerokość paneli wynosi kilkanaście centymetrów, a długość do kilku metrów. Panele mocuje się (gwoździami) do rusztu z listew drewnianych lub klamrami do specjalnych listew systemowych.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

W konstrukcjach drewnianych ścian można wyróżnić:

[madohora]

Ściany o szkielecie drewnianym wypełnionym trzciną lub słomą zmieszaną z gliną. Jest ona nazywana konstrukcją szachulcową. W praktyce, zwłaszcza w wypadku otynkowania ścian nie można rozróżnić szachulca od pruskiego muru, często więc, zwłaszcza potocznie, używa się tych nazw zamiennie.

[madohora]

Ściana drewniana płytowa

[madohora]

Ściany osłonowe w budynkach o konstrukcji szkieletowej stalowej lub żelbetowej wykonuje się najczęściej na konstrukcjach wsporczych z rusztu (układ słupków i rygli) stalowych. Do rusztu montuje się:

[madohora]

blachy stalowe profilowane lub kasety stalowe i blachy stalowe z wypełnieniem przestrzeni między blachami materiałem izolacyjnym. W tym przypadku poszczególne warstwy montuje się na budowie, a przestrzeń między nimi wypełnia się najczęściej wełną mineralną.

[madohora]

w latach siedemdziesiątych XX wieku montowano także obudowy z płyt azbesto – cementowych (eternit).

[madohora]

[madohora]

O tradycyjnej polskiej architekturze drewnianej możemy już mówić i pisać jedynie w czasie przeszłym. Nie zachowała się tradycja wznoszenia drewnianych budynków opartych na lokalnych i regionalnych wzorcach. Problemem polskiej architektury drewnianej jest brak ciągłości.

[madohora]

Odbudowa kraju po II wojnie światowej skupiona była na stolicy oraz ważnych dla państwa budynkach i instytucjach, a te powstawały jako murowane. W latach 50. i wczesnych 60. XX wieku pojawiały się „ostatnie” drewniane domy wznoszone tradycyjnymi metodami. Gospodarze często budowali je własnymi siłami, stosując przedwojenne formy i techniki, mając jednak do dyspozycji gorszej jakości materiały budowlane i najczęściej mniej środków finansowych6. W tym samym czasie drewniane budownictwo zaczęło być postrzegane jako archaiczne, biedne i zacofane. W latach 60. i 70. XX wieku każdy, kogo było na to stać, starał się wznieść na wsi budynek murowany, okazały i nowoczesny. Wzorców dostarczały katalogi gotowych rozwiązań projektowych. Drewniane domy powoli przestawały być zamieszkałe lub stawały się miejscem zamieszkania starszych pokoleń. Z czasem zamieniano je na budynki gospodarcze lub pozostawiano opuszczone. Lata 80. i 90. XX wieku przyniosły ostateczny kres tradycyjnemu budownictwu drewnianemu, jednocześnie coraz większą popularnością cieszyła się nowa funkcja drewnianego budynku: dom wakacyjny. Czasem na rekreacyjny dom przerabiano stary dom dziadków. Drewniane „dacze” budowano w ogromnej różnorodności form i jakości wykonania, również jako budynki nowe (najczęściej w formie domów z bali), reprezentujące głównie styl pseudozakopiański, niezależnie od tego, w jakim regionie kraju się pojawiały. W ostatnich latach niektóre stowarzyszenia i organizacje podejmują wysiłek na rzecz popularyzacji rodzimej, drewnianej architektury, będącej nie imitacją, a kontynuacją dawnych wzorców

[madohora]

Architektura drewniana, poza nielicznymi wyjątkami, była zabudową wsi i małych miast. Zagrożenie pożarowe spowodowało, że w centrach miast dosyć szybko zaprzestano wznoszenia z drewna całych budynków i porzucono je na rzecz cegły i kamienia, jednak w małych miastach i na przedmieściach aż do II wojny światowej większość zabudowy pozostawała drewniana.

[madohora]

W zależności od jakości drewna wykształciły się różne techniki budowlane. Jako materiału używano nie tylko drewna, ale wszystkiego, co można uzyskać z drzew: gałęzi, łyka, korzeni, kory (na przykład brzozowej jako materiału izolacyjnego), strużyn. Do wznoszenia budynków używano głównie drewna iglastego: sosny, świerku, jodły, modrzewia. Tylko niektóre elementy budynku, na przykład podwaliny, wykonywano z dębu. Z drewna dębowego powstawały też konstrukcje ścian szkieletowych. Ściany drewniane były wznoszone w kilku technikach, zdarzały się również budynki o mieszanych rodzajach ścian. Najstarsze konstrukcje to konstrukcja sochowo­-ślemieniowa, sumikowo-łątkowa i zrębowa, nieco późniejszą jest konstrukcja szkieletowa, występująca w kilku odmianach, czy specyficzna konstrukcja przysłupowa. Istnieje bardzo bogate nazewnictwo poszczególnych elementów konstrukcji drewnianych i metod ich wznoszenia, różniące się w zależności od regionu. W polskiej architekturze drewnianej oprócz materiałów pochodzenia drzewnego używano: gliny, słomy w różnych formach, trzciny, wapna, kamieni, rzadziej cegły, oraz materiałów pochodzących z rolnictwa: plew, sieczki, konopi.

[madohora]

Konstrukcja zrębowa, występująca w różnym zakresie na całym obszarze kraju, posiada regionalne różnice polegające na kształcie przekroju belek, rodzaju materiału uszczelniającego. Największym problemem przy tego rodzaju konstrukcji były styki belek, wymagające uszczelnienia. W zależności od dostępności materiału przestrzenie uszczelniano mchem, odpadami z przędzy lnianej lub konopnej, słomianymi warkoczami lub mieszanką gliny z sieczką. Zamożniejsi właściciele stosowali zewnętrzny szalunek z pionowych desek, który dodatkowo zabezpieczał konstrukcję. Od umiejętności cieśli zależało wykonanie najważniejszych elementów konstrukcji: zamków, naroży i więźby. Pierwsza warstwa belek, na których kładziono wieniec to belki podwaliny.

[madohora]

O wiele bardziej skomplikowane niż systemy konstrukcyjne ścian i dające możliwość wykazania się cieśli zmysłem inżynierskim, były więźby dachowe. Charakterystyczne dla polskiej architektury drewnianej było bogactwo form dachów i systemów konstrukcyjnych. Za główną cechę tradycyjnej polskiej architektury drewnianej zwykło się uważać bogactwo form dachów.

[madohora]

Dach nad budynkami o dużych rozpiętościach i szerokim rzucie (na przykład nad kościołami, synagogami, stodołami, dworami) przyjmował najbardziej specyficzną w polskiej architekturze drewnianej formę dachu łamanego (polskiego, krakowskiego). Forma ta została zapoczątkowana w XVIII wieku. Stosunkowo prosta konstrukcja więźby dachowej nie wymagała długich odcinków krokwi. Podział połaci uzyskiwano przez wsparcie krokwi na płatwiach podpartych rzędem słupków (podwójny stolec, który mógł pełnić dodatkową funkcję szkieletu dla ściany działowej na poddaszu). Czterospadowy dach łamany polski pokrywał budynki o rozmaitych funkcjach: dwory, karczmy, zajazdy, ratusze, synagogi, spichrze oraz domy mieszkalne w miastach.

[madohora]

Drewniane domy wiejskie, zwane chatami lub chałupami, charakteryzował najprostszy plan. W zależności od ilości pomieszczeń można podzielić je na jednownętrzowe (najstarsze z jednym pomieszczeniem) lub wielownętrzowe. W odniesieniu do tradycyjnej drewnianej architektury mieszkalnej (zwłaszcza chałup) stosuje się określenie dotyczące planu budynku, określając je jako: chałupa jednotraktowa, półtoratraktowa, dwutraktowa czy wielotraktowa. Najprostszy jest układ jednotraktowy, co oznacza, że wszystkie pomieszczenia znajdują się w jednym rzędzie, wzdłuż kalenicy. Szerokość takiego budynku zwykle nie przekraczała 5 m. W układzie półtoratraktowym przynajmniej dwa pomieszczenia po jednej stronie sieni ułożone są równolegle do kalenicy, a po drugiej stronie sieni biegną w jednym trakcie. Szerokość całego budynku jest oczywiście jednakowa po obu stronach. W chałupach dwutraktowych po obu stronach sieni występują dwa rzędy pomieszczeń10. W odniesieniu do wnętrza wiejskiego domu możemy mówić o izbach, czyli pomieszczeniach mieszkalnych, sieni i komorach. Ponieważ praktycznie plan wiejskiego domu zawsze miał kształt prostokąta, sień wejściowa sytuowana była na dłuższym lub krótszym boku – stąd określenie terminologiczne domu szerokofrontowego lub wąskofrontowego. Często w miejscu sieni do izby przylegało tak zwane boisko.

[madohora]

Podstawowym pomieszczeniem mieszkalnym była izba. W bogatszych chałupach mogły znajdować się dwie izby. W niektórych regionach występował podział na izbę białą (używaną odświętnie, pobieloną wewnątrz) i izbę czarną (w której prowadzono codzienne życie, gotowano, a ściany zaczerniał dym z paleniska).

[madohora]

Różnice regionalne w wyglądzie drewnianych domów wiejskich, miejskich, świątyń czy innych budynków wynikały z dostępności i jakości materiałów budowlanych, lokalnych tradycji budowlanych, zamożności mieszkańców, a później także z panujących w danym miejscu praw. Określając typy regionalne architektury drewnianej, najczęściej stosuje się nazewnictwo odpowiadające krainom geograficznym lub grupom etnicznym zamieszkującej je ludności. Zmiana granic po II wojnie światowej oraz akcje przesiedleńcze spowodowały zatracenie form regionalnych.

[madohora]

Małomiasteczkowa drewniana architektura mieszczańska uzależniona była od rozplanowania urbanistycznego oraz lokalnych technik regionalnych. Zasadą było, że wysokość budynków mieszkalnych była wyrównana. Wielkość i kształt działek warunkował sposób ich zabudowy. Wiele małych miast posiadało rolniczy charakter zabudowy, z działkami, na których oprócz domu mieszkalnego mieściły się zabudowania gospodarcze, inwentarskie i magazynowe. Często cała działka była ogrodzona, a wjazd zorganizowany był w formie bramy znajdującej się obok domu lub przez środek budynku (w przypadku domów zajezdnych)