Lubliniec

[madohora]

Jako jedna z miejscowości w gminie została założona przez ewangelickich kolonistów niemieckich. Wieś powstała na przełomie XVIII i XIX wieku. Dokładna data nie jest znana, choć niektóre źródła podają, że pierwsi koloniści przybyli w 1786 z Czech i Niemiec, m.in. z Wirtembergii i Szwarzwaldu (Szwabia). Pierwotnie wieś tkaczy nazywała się Hilsbach (bądź Hillbach)[5], co znajduje potwierdzenie w księgach parafialnych z pierwszej połowy XIX wieku.

[madohora]

Domy budowano wzdłuż drogi wiodącej z Kuźnicy Kiedrzyńskiej do Częstochowy przez Kiedrzyn. Do 1930 roku Czarny Las należał administracyjnie do gminy Grabówka, potem do gminy Kamyk

[madohora]

Dzięki działalności mieszkańców we wsi powstały między 1921 a 1924 straż pożarna i kółko rolnicze. Dzięki staraniom tych organizacji zelektryfikowano wieś. Ochotnicza Straż Pożarna dysponowała całym sprzętem pożarniczym łącznie z beczkowozem. W latach 1933–1935 przeprowadzono meliorację większości gruntów[potrzebny przypis]. W roku 1937 powstała spółka wodna. Teren wsi był bardzo dobrze zagospodarowany, a dzięki żyznym glebom jej mieszkańcy oprócz tkactwa mogli także zająć się uprawą roli. Uprawiano głównie truskawki, które następnie były sprzedawane na całym terenie Śląska. Wkrótce Czarny Las stał się znaczącym ośrodkiem plantacji truskawek. Oprócz ciężkiej pracy mieszkańcy Czarnego Lasu znajdowali także czas na wspólną zabawę. Temu celowi służył budynek remizy bądź ogrody gospodarcze. Zabawy te były często połączone z loterią fantową, a do tańca grała miejscowa orkiestra dęta. Dzięki spisowi ludności, który miał miejsce w latach 1915–1942, wiadomo, iż w tych latach Czarny Las zamieszkiwały 633 osoby, z których 480 było wyznania ewangelickiego.

[madohora]

W roku 1945 i następnych latach mieszkańcy wsi pochodzenia niemieckiego, na podstawie przepisów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej musieli opuścić swoje posiadłości. Część z nich trafiła do więzienia. W kwietniu 1945 roku do Czarnego Lasu przybyli repatrianci zza Buga, którzy zajmowali poniemieckie gospodarstwa

[madohora]

W Czarnym Lesie znajduje się dawny cmentarz ewangelicki, założony w XVIII wieku przez kolonistów niemieckich. Zachowało się kilkadziesiąt grobów w różnym stanie. Najstarsze pochodzą z połowy XIX wieku, a najnowsze z okresu II wojny światowej. Kilka grobów ma zamontowane nowe tablice. Ewangelicy częstochowscy korzystają z Cmentarza św. Rocha w Częstochowie, gdzie jest część ewangelicko-augsburska. Teren cmentarza w Czarnym Lesie w 2009 został przekazany parafii katolickiej w Czarnym Lesie i połączony z tamtejszym cmentarzem. Planowana była rewitalizacja terenu. Większość krzewów i zarośli porastających teren nekropolii usunięto, niwelując również znaczną liczbę istniejących w dobrym stanie grobów ziemnych. Mimo tego cmentarz był zarośnięty i zaniedbany. W 2018 na zlecenie parafii rzymskokatolickiej wycięto drzewa i wyrównano teren, co zatarło ślady pochówków. Pozostał jedynie drewniany krzyż i kilka murowanych nagrobków

[madohora]

Łany (niem. Lohn, 1936-1945 Hubenland, śl. Łōny) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie gliwickim, w gminie Rudziniec.

[madohora]

Wieś wzmiankowana w 1292 roku jako Kolęda, a w 1305 roku jako Łany. W okresie hitlerowskiego reżimu w latach 1936-1945 miejscowość nosiła nazwę Hubenland

[madohora]

Specyficzne ukształtowanie terenu Woźnik i okolicy, miejscami
szczególnie dobra jakość gleb na obszarze wchodzącym w skład tej,
jak i innych okolicznych miejscowości, była od czasów
prehistorycznych przyjaznym terenem działań osadniczych. Świadczą
o tym znaleziska ceramiki, narzędzi, ozdób oraz innych wyrobów
w okolicy Lubszy1, Boronowa2 oraz Kalet3, poczynając od czasu wycofania
się lodowca z Górnego Śląska i pojawienia się pierwszych mieszkańców na
tych terenach.4 Te specyficzne, materialne dokumenty przeszłości,
znajdywane były przypadkowo lub w trakcie systematycznie
prowadzonych prac terenowych. Pierwszym, który zainteresował się
prehistorycznymi śladami przeszłości okolic Woźnik był Józef Lompa wieloletni nauczyciel szkoły elementarnej w Lubszy, u schyłku swego
bogatego w dokonania żywota, mieszczanin woźnicki.6
Systematyczne, terenowe prace badawcze w rejonie Woźnik rozpoczęto
prowadzić dopiero w okresie międzywojennym XX wieku, zwłaszcza
w końcu dwudziestych oraz w trzydziestych latach.
Na szczególną uwagę zasługuje odnalezione w międzywojennych
latach cmentarzysko kultury łużyckiej w Piasku7, pochodzące z V okresu
epoki brązu i początku okresu halsztackiego (800-500 p.n.e.).8 Sprawcą
odkrycia był Józef Danek, kierownik nowo wybudowanej w 1926 roku
szkoły publicznej w Piasku. On to na przyszkolnym terenie przypadkiem
odnalazł nietypowe, ceramiczne wyroby. O swoim odkryciu powiadomił
władze konserwatorskie ówczesnego województwa śląskiego.9
Prace wykopaliskowe rozpoczęto w początkach sierpnia 1928 roku
a prowadził je Tadeusz Reyman z Krakowa. Początkowo prowadzono je na
piaszczystym wzgórku (wydmie) oddalonym około 650 metrów od centrum
Piasku, w pobliżu drogi prowadzącej do Bukowca10, w kierunku

[madohora]

i czy w ogóle prowadzono poszukiwania nie wiemy, gdyż na ten temat brak
śladu w dokumentacji archiwum bytomskiego muzeum.20
Oprócz Grójca, także i sąsiednią, Lubszecką Górę, najbardziej wyniosłe
w tej części Śląska wzniesienie, ludowa tradycja upatruje za ważny punkt
osadniczy w zamierzchłej przeszłości.21
W dokumentach przechowywanych we wspomnianym wcześniej
Archiwum Działu Archeologii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu,
ciekawostką jest zachowany list Tadeusza Reymana do Tadeusza
Dobrowolskiego, dyrektora Muzeum Śląskiego w Katowicach, datowany
w Lubszy 27 sierpnia 1928 roku. Reyman informował nim
Dobrowolskiego, że:
„Za Grójcem pod Lubszą, w lasku jest wielki kamienny słup bez napisów,
i jak twierdzą okoliczni mieszkańcy, pochowany ma tam być francuski
generał z 1812 roku. Koło wspomnianego słupa włościanie z sąsiedniej
wsi Babienica kopali za złotem i podobno wykopali brązową
bransoletkę?'?2
Przypadkowe znaleziska: kamienne siekierki w Lubszy z informacji
Lompy, skarb z epoki brązu w Ligocie Woźnickiej23 czy cmentarzysko w Piasku oraz krążące wśród ludności fantastyczne niejednokrotnie
opowieści o ukrytych skarbach jak i niepotwierdzonych naukowo
znaleziskach, wymuszały potrzebę systematycznych, terenowych prac
badawczych. Jak wspomniano wcześniej, w rejonie Woźnik badania
rozpoczęto prowadzić je dopiero w okresie międzywojennym XX wieku,
zwłaszcza w końcu lat dwudziestych a szczególnie w trzydziestych latach.
Wtedy to, między innymi Zakład Archeologii Przedhistorycznej
Uniwersytetu Warszawskiego w dniach pomiędzy 8 a 20 września 1933
roku zorganizował wyprawę archeologiczną na Górny Śląsk, w czterech
grupach.24 Penetracją objęto ówcześnie także i rejon Woźnik w trzech
grupach badawczych (II, III i IV). Bazą wypadową był Lubliniec zaś
dworce kolejowe w Kaletach i Boronowie obrano jako punkty graniczne
marszrut. Grupa „II” wzdłuż wybudowanej w XIX wieku drogi udała się
w kierunku Sośnicy a następnie wzdłuż szosy do Piasku. Stamtąd polną
drogą przemieszczono się w rejon Góry Grójec. Grupa ta, penetrowała
następnie szlak drogowy od wioski Psary25, poprzez Babienicę26, Mzyki27
do Boronowa. Grupa „III” penetrowała teren wzdłuż drogi z Kalet, poprzez
Kuczów28, Miotek29, Zieloną30 a następnie wzdłuż północnego brzegu

[madohora]

archeologiczny nie pozawala na dokładne datowanie znaleziska lub
potwierdzenie bądź odrzucenie postawionej wcześniej hipotezy. W tym
drugim przypadku, znalezisko wskazywałoby na istnienie na tym terenie
innej, wcześniejszej grupy kulturowej z okresu brązu, zaś odkryte nad
Ligockim Potokiem ślady osadnictwa nawiązują prawdopodobnie do
wcześniej odnalezionych śladów kolonizacji z końcowej fazy okresu
wpływów rzymskich w dorzeczu Małej Panwi i Liswarty48: Rybna Kolonia,
Kolonowskie, Turawa,49 Świbie50, Dobrodzień - Rędziny51 oraz Żyłka52
i inne, które przypisywane są kulturze przeworskiej.53
W tym samym niemal miejscu, w 1994 roku, natknięto się na osadę
z okresu wczesnego średniowiecza.54 Brak jednak w przekazie informacji
o dokładnym jej osadzeniu w przedziale czasowym. Nie pozwala to nam
odpowiedzieć na ewentualnie postawione pytanie, czy osada ta stanowi
kontynuację procesu osadniczego na tym terenie? Czy zaistniała dopiero
w okresie średniowiecznych działań osadniczych w Ligocie, mających
miejsce w wieku XIV lub nieznacznie wcześniej.
Działania archeologów w 1994 roku w rejonie posadowienia na
woźnickim Staromieściu rycerskiego gródka, którego powstanie literatura
datuje na XIII - XIV wiek, pozwoliły na odkrycie średniowiecznej osady55
W tym miejscu pozyskano także materiał archeologiczny (ceramika)
datowany na okres pomiędzy XII a XIV stuleciem, czyli na czasy
historyczne, mające w przypadku Woźnik odzwierciedlenie w źródłach
pisanych.

[madohora]

Na Staromieściu w Woźnikach, nieopodal miejsca, gdzie w okresie wczesne-
I \ I go średniowiecza pobudowano stożkowy gród rycerski, który przez pewien
JL T okres czasu w wieku czternastym a prawdopodobnie także i w piętnastym
stuleciu pełnił funkcję stacji celnej na przebiegającej w pobliżu granicy pomiędzy
księstwem opolskim a księstwem bytomskim, oraz szlaku handlowym prowadzą
cym z Wrocławia przez Oleśnicę, Olesno, Lubecko, Lubszę, w kierunku małopol
skiego Krakowa i dalej na Wschód, stoi od wieków przycupnięty, niepozorny, stary
kościółek pod wezwaniem świętych Walentego, Bartłomieja i Stanisława.
W literaturze historycznej przyjmuje się różne daty na określenie czasu bu
dowy tego kościółka. Najczęściej wymienianym jest rok 1696, uznawany przez
Józefa Knosałę1 , Katalog zabytków Sztuki w Polsce2 , Ignacego Płazaka,3 Józefa Ma-
tuszczaka,4 Stanisława Gadomskiego5 i innych

[madohora]

wzniesiono i poświęcono w roku Pańskim 172i”11 , już w samym swoim sfor
mułowaniu posiada błąd, na który przed laty Ludwik Musioł zwrócił uwagę.12 13
Nie mógł kościół być wzniesiony i poświęcony po czasie spisania aktu wizyta
cyjnego. Czy zatem rok 1696?
Zachowane zapiski zaprzeczają jednak, by w wymienionym roku pro
boszcz woźnicki prowadził jakiekolwiek inwestycje parafialne. Z odnalezio
nych i opublikowanych w 2001 roku Rejestrach dochodów i wydatków kościo
ła św. Katarzyny w Woźnikach13 wynika, ze jedyną robotą wokół kościołów
w Woźnikach było: „sprawienieprogu w babienczu” za co też cieśli zapłacono
12 grajcarów. Sprawiono także dwa pasy rzemienne do dzwonów, lecz z całą
pewnością z przeznaczeniem do parafialnego kościoła św. Katarzyny.14 Wy
mowna jest także informacja, że: „Na trunekprzess czaty rok rożnieprzipra
czach kościelnych [wydano] 1 zloty” skoro w poprzednim 1695 roku: „Przesz
czaty rok na trunek przy praczach kościelnych y dla pomocników wydało się
rożnie — 27 grajcarów” ,15
Ludwik Musioł, próbował dociec prawdziwej daty budowy pisząc: „Skąd
ten rok, z jakiego źródła? Także powizytacyjny protokół z roku 1720 zawiera co do
odbudowy tego kościółka mylną datę, raczej błąd pisarski. Czytamy tam: Ecclesia
sive Capella s. Valentini... reaedificata Anno 1721 (!). To niemożliwe, przecież
sam protokół pisano w 1720 roku! Otóż tu albo rok 1621 jestpoprawny albo raczej
1521, gdyż 5 a 7 w dawnym piśmie bardzo do siebie podobne.”16 Musioł miał po
części rację twierdząc, że jest to „raczej błąd pisarski”.
Wspomniane wcześniej „Rejestry dochodów i wydatków kościoła św. Katarzy
ny w Woźnikach” nie wyjaśniają zaistniałej pomyłki wizytatora lustracji z grud
nia 1720 roku, który w miejsce poprawnego roku zapisał datę 1721. Gdyby
przykładowo miał to być rok 1701, nie była by to budowa nowego kościoła,
lecz generalny remont starej świątyni wzniesionej kilka wieków wcześniej. Ile?
- Dokładnie nie wiadomo

[madohora]

Gromadzenie środków finansowych kontynuowano także i w następnych
latach: W 1702 roku przeprowadzono zbiórkę, która przysporzyła kolejny do
chód: „Wychodzielissmy z pokładniczą od samsiadów nafundatią kościoła spięte
go) Valentego — 6 złotych”24 25, „Przyjęliśmy odZofiey Raczki — 9 złotych>25. W 1703
roku, „ Od Pawła Dominika na fundatią kościoła s(więtego) Valentego — 3 złote”26 27 28,
w 1704 roku: „ Od Gerzego Cruzela na fundatią kościółka s(więtego) Valentego 20
złotych”11 zaś w 1708 „ .. odMaxisia na fundatię... — 6 złotych”2 *.
Przygotowania trwały równocześnie i w dziele gromadzenia materiału bu
dowlanego, co też skrupulatnie odnotowane zostało w zapisach „Rejestrów
Planując wymianę belek w kościele, celem sezonowania już w 1699 roku za
płacono 3 złote 24 grajcary: „Dwiema chłopom odspusczania drzewa na kosci
s. Valenty w pinczyckirrP lesie, y leśnym pniowego dalissmy” . 2930 Równocześnie
w tym samym roku, zatrudnionemu do obróbki pozyskanego drewna cieśli,
zapłacono 3 złote i 3 grajcary: „Odciosaniaprzyciesi do kościoła św. Valentego”.31
W następnym roku zakupiono na pokrycie dachu 68 kop gontu (szędziołów),
43 kopy gwoździ szędzielnych oraz 13 kop bretnali.32
Rok 1700 był także początkiem prac remontowych w kościele św. Walentego.
Roboty rozpoczęto od heblowania tarcic, które posłużyły następnie do zbudowa
nia w kościele chóru. Koszty robót wyniosły 5 złotych.33 Kolejno, wstawiono nowe
okna za 18 złotych 15 grajcarów oraz w dwóch etapach postawiono nowy ołtarz.
Za prace murarskie zapłacono 2 złote zaś za roboty przy ołtarzu 18 grajcarów.34
W tym samym roku zlecono malowanie obrazów do kościoła nieznanemu mala
rzowi z Gór.35 Prawdopodobnie ten sam malarz w roku następnym „od malowania
rożnego w kosciolku otrzymał zapłatę nieznanej nam wysokości od Gerzego Cruze-
la, do której to pleban zmuszony był dopłacić jeszcze 6 złotych.36 Kontynuowano
także roboty przy kościelnych oknach. Wykonano nowe okiennice i zawieszono
okna. Sprawiono także rzemień do dzwonka — sygnaturki.37 Dzwonek ten, co
odnotowane zostało w Księdze Zgorkowica: „Slachetny Pan Adam Czerny pisarz
zamku y państwa woznickiego kupieł do ś(więtego) Walentego in A(nn)o 1701 ”38

[madohora]

1704 kontynuowano prace dekarskie. W 1703 zakupiono 21 kop gontów i 42
kopy szędzielnych gwoździ „dla pobijania kosciolka ” każdy z asortymentów po
4 złote 6 grajcarów. W roku następnym obito gontem ściany. Zakupiono 53
kopy gwoździ szędzielnych i 40 kop szędziołów (gontów).45 46
W pracach wykorzystano również stare gwoździe odzyskiwane z fragmen
tów zdemontowanego dachu, które następnie prostowano. Za tę robotę pleban
zapłacił 19 grajcarów. Wydatek za robociznę w kwocie 4 złotych 24 grajcarów
odnosił się jednak także i do pobijania kossniczeA6przy kościele farnym w Woźni
kach.47 Prace wokół kościółka trwały nieprzerwanie. Największą ilość środków
pochłaniało pokrycie świątyni gontem.
Z innych robót należy wspomnieć o postawieniu nowej ambony w 1714
roku. Wtedy to też w „Rejestrze”pleban odnotował:
„Daliśmy kowalowi za trzy hasspy, 3 mądeli pulbretnali y za 4 klamerki
do ambony y od składania tey ambony w kosciolku s(wietego) Valentego za
wssytko — 1 zloty 2 grajcary”.48
Wizytacja biskupia przeprowadzona w 1720 roku przy opisie kościółka świę
tego Walentego nadmieniła, że w kościele znajduje się drewniany ołtarz z mensą
i portatylem49 . Pośrodku, na kościele, znajdowała się wieżyczka z dzwonkiem,
czyli sygnaturką. Cmentarz [przy kościele św. Walentego] otoczony drewnia
nym płotem pokrytym gontem. Kościół nie posiadał własnego uposażenia
a aparaty liturgiczne do odprawiania nabożeństw przynosiło się do kościółka
(kaplicy) z woźnickiego kościoła parafialnego stojącego przy Rynku.50
Drewniany kościół św. Walentego wzniesiono na miejscu poprzedniego,
prawdopodobnie jeszcze w średniowieczu, dokonując w przeszłości licznych
remontów oraz przekształceń. Jedne z istotniejszych, a dokonanych w początkch

[madohora]

zachowanego przekazu wiemy, że budowniczym drewnianego kościół
ka w Cynkowie był Walenty Ruraj z Pyskowic. Informują o tym inskrypcje
umieszczone nad drzwiami prowadzącymi do wnętrza kościoła św. Wawrzyńca:
ARCHITECTVS CIRCA HANSCE AEDES
SACRAS FVIT VALENTINVS RVRAY DE
PYSCOWICZE SVMPTIBVS EORVMDEM
et ab illorum piorum hominum eleemosinis exceptus” 53
Kolejna inskrypcja w cynkowskim kościółku, informuje o czasie powstania
świątyni:
I.+.N.R.I.
HOC TEMPLVM AEDIFICATVM EST
per incolas vill(ae) Cinkow AN(N)O D(OMI)NI 1631
[die .. juni. Oretur pro eis]54
W świadomości społecznej istnieje przekonanie, że legendy i podania zawie
rają w sobie cząstkę prawdy. Patronem budowniczego cynkowskiego kościółka
był święty Walenty, którego wezwanie nosi również woźnicka świątynia. Także
i data „1631” ma wiele wspólnego z niepewnym zapisem biskupiego protokołu
z 1720 roku. Brak jednak informacji w dokumentach o ewentualnych robotach
wokół kościółka św. Walentego w Woźnikach w tym burzliwym okresie lat woj
ny trzydziestoletniej. Wspomniany rok 1631 był dla Woźnik bardzo znaczącym
w dziejach miasta, zaś dla Cynkowa, data wiązała się wyłącznie z wzniesieniem
nowego kościółka, jako że protokół wizytacyjny z 1598 roku wzmiankował ist
nienie starszej świątyni, lecz w nienajlepszej już wtedy kondycji.

[madohora]

Gdy w sierpnia 1798 roku pożoga ogarnęła miasto, oddalony znacznie ko
ściółek ocalał i przez pewien czas służył parafianom św. Katarzyny w sprawo
waniu ich obrządków religijnych. Później, po odbudowie spalonego farnego
kościoła około 1813 roku, powrócił do swego przeznaczenia i stał się ponownie
starym drewnianym kościółkiem cmentarnym.
W 1901 roku dokonano generalnego remontu kościółka. Polichromię wy
konał wtedy Oskar Kowalewski, artysta malarz z Katowic. Był autorem licznych
prac o tematyce religijnej, szczególnie dla kościołów na Górnym Śląsku. Niemal
wszystkie jego prace w woźnickim kościółku noszą jego podpisy lub sygnatury.
Jedna ze scen dodatkowo została datowana: „1901 / O. Kowalewski”. Według
opinii Joanny Wnorowskiej - Jakubowskiej i Małgorzaty Kowalewskiej, które
w 2004 roku prowadziły prace konserwatorskie jednej ze scen z życia Chrystusa,
obrazu przedstawiającego Chrystusa w Ogrojcu, prace noszą bardziej lub mniej
udane ślady pracy kilku rąk. Jak duży był wkład pracy samego Kowalewskiego
(oprócz złożenia podpisów), trudno obecnie ocenić. W trakcie przygotowywa
nia konserwatorskiego sufitu, pod warstwą farby z 1901 roku, centralnie uka
zała się symboliczna scena Zmartwychwstania - Baranek Boży na ziemskim
globie w otoczeniu dwóch aniołów. Z całą pewnością można stwierdzić, że ten
częściowo zachowany fragment polichromii stropu jest w datacji znacznie wcze
śniejszy i nosi barokowe cechy.
Prace malarskie z 1901 roku objęły całe wnętrze kościoła. Wspomnia
ne sceny z życia Chrystusa umieszczono na czterech ścianach (bokach
trapezu) wyznaczających w kościółku prezbiterium. Po lewej stronie oł
tarza umieszczono sceny, które przedstawiają: „ Chrzest Jezusa w Jordanie
przez św. Jana” oraz „Modlitwę Chrystusa w Ogrojcu”. Po prawej stronie
znajdują się sceny: „Zdjęcie z Krzyża” i „Zmartwychwstanie”. Po przeciw
ległej stronie wnętrza kościółka, pod parapetem chóru, w trzech kwate
rach — płycinach, umieszczono wizerunki świętych wraz z objaśniającymi
inskrypcjami: po lewej: św. Piotra - „S. PETRUS”, centralnie świętego
Walentego - „S. VALENTIN” oraz po prawej św. Pawła — „S. PAULUS” .
Polichromią pokryta została w tym samym czasie także ambona, stojąca
w kościele po stronie ewangelii. Posiada ona dekoracje wykonaną z papier
mache z motywami cesarskich orłów. W płycinach ambony umieszczono
postacie czterech ewangelistów wykonane farbą olejną. Na jednym z ob
razów umieszczony są inicjały - podpis artysty, jako enklawa utworzona
przez nałożenie inicjałów imienia i nazwiska: „OK.”. W trakcie general
nego remontu z 1901 roku dokonano także wymiany ołtarza dedykowa
nego św. Walentemu. Od tego czasu w ołtarzu znajduje się wbudowany
olejny obraz przedstawiający klęczącą matkę z dzieckiem przed św. Wa
lentym w uroczystym biskupim stroju. Inskrypcja umieszczona na lewej
ścianie drewnianej okładziny mensy ołtarza, odkryta w trakcie renowacji
a sporządzona kapitałą humanistyczną na drewnianej tabliczce, informuje
o tym, że nowy ołtarz wykonała firma:
FERDINAND STÜFLESSER / ALTARBAUER & BILDHAUER
/ ST. ULRICH= GRÖDEN / TIRO

[madohora]

Całość robót prowadził Józef Margosik, mistrz ciesielski z Raby Wyżnej
pod nadzorem Romana Szewczyka. Przy pomocy nadleśniczego Pana Wali-
sko, zakupiono odpowiednie gatunki drewna. Sędzioły czyli gonty z drewna
modrzewiowego wykonali: Roman Szewczyk i Czesław Szewczyk. Remont da
chu, sobót i pobijanie gontu wykonał wspomniany wcześniej Józef Margosik
z Raby Wyżnej. Instalację odgromową założył Ludwik Morcinek, zaś krzyż
z nierdzewnej blachy na wieżę kościółka wykonali: Eugeniusz Brodziak i Lu
dwik Brzozowski. Wszelkie obróbki blacharskie były dziełem Edwarda i Wal
demara Fabianczyków. Instalację elektryczną poprowadził Arkadiusz Gorol
z Babienicy a roboty związane z instalacją lamp, reflektorów i nagłośnienia wy
konał Antoni Fabiańczyk. Autorem płaskorzeźb „Anioły ” do ołtarza głównego
wykonał Ryszard Wysocki. Bramy, furtki, ozdobne kraty wykonali w Warszta
tach Szkolnych w Tarnowskich Górach panowie Emil Broncel i Piotr Warczok.
Duży wkład pracy przy różnych pracach wnieśli również Jan Janus i Jan Lewek.
Koszt wszelkich prac remontowych wyniósł w sumie 70.000,00 złotych
z czego 10.000,000 pochodziło z środków przyznanych przez Fundację Ko
ścielną przy Ministrze Spraw Wewnętrznych. Pozostałe 60.000,00 złotych po
chodziło z środków miejskich.
W 2003 roku okna z modrzewiowego drewna wykonał Rafał Kopyciok
zaś opierzenie parapetów okiennych z blachy miedzianej Gerard i Waldemar
Fabiańczykowie. W roku tym Grzegorz Kabus wykonał słupki do mocowania
(zawieszenia) bram.
W 2004 roku (9.02.) dokonana została lustracja kościółka św. Walentego
przez Jadwigę Antoniewicz i Annę Sypek z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony
Zabytków Delegatura w Częstochowie w obecności Ks. Romana Pilorza, pro
boszcza woźnickiego, Romana Szewczyka, radnego, Alojzego Cichowskiego,
burmistrza i Gintera Koszera, przedstawiciela Urzędu Miejskiego w Woźnikach.
Komisja wskazała na pilną potrzebę podjęcia prac konserwatorskich scen figu
ralnych, dekoracji szablonowej, sufitu i fragmentów ścian. Polecono również
księdzu proboszczowi by Ten wystąpił o stosowne zezwolenia konserwatorskie.
Jeszcze w tym samym roku odrestaurowane zostały polichromie wewnątrz
kościoła. Całość prac przeprowadziła pracownia Małgorzaty Kowalskiej z Łodzi.
W następnym 2005 roku wykonane zostały wiszące, kute lampy boczne
oraz stojąca skarbonka przez Piotra Farbowskiego prowadzącego warsztat ko
walstwa artystycznego.
W kolejnych latach 2009 - 2015 wykonane zostało ogrodzenie starego
cmentarza przy kościółku św. Walentego przez firmę Wojciecha Kocota z Rud
nika Małego. Jednocześnie opierzenie słupków bram cmentarnych wykonali
Grzegorz Bartos i Piotr Farbowski.
W końcu czerwca 2010 roku Kierownik Częstochowskiej Delegatury Śląskie
go Konserwatora Zabytków wydała pozwolenie na prowadzenie prac konserwa-
torsko-budowlanych przy zabytkowym kościółku św. Walentego w Woźnikach.
W zakresie pozwolenia była wymiana drewnianej podłogi wewnętrzu kościoła.
Roboty rozpoczęto w miesiącu wrześniu 2010 roku. Środki na ten cel po
chodziły z budżetu miasta Woźniki, Starostwa Powiatowego w Lublińcu, dat
ków ludności miasta w czasie kwesty przeprowadzonej przez radę

[madohora]

Bernard Szczech
# /
Drewniany kościółek
św. Walentego na Staromieściu
w Woźnikach

Bernard Szczech
św. Walentego na Staromieściu
w Woźnikach
Woźniki
2017
Biblioteczka Wiedzy o Mieście i Gminie Woźniki
Zielony Śląsk
Wydano staraniem Alojzego Cichowskiego
Burmistrza Miasta Woźniki
w 520 rocznicę pierwszej pisemnej wzmianki
o kościółku św. Walentego na Staromieściu.
Fotografie:
Dominika Szczech
Wydawca:
Turystyka-Fotografika-Wydawnictwo
ED-FEL Edward Wyżgoł
42-620 Nakło ŚL, ul.Dworcowa 32
www.edfel.pl
Druk:
Drukpol Sp.j.
www.drukpoltg.pl
1%
s i?
*,4.10. MOT}
ISBN 978-83-944618-3-6
TL "T"a Staromieściu w Woźnikach, nieopodal miejsca, gdzie w okresie wczesne-
I \ I go średniowiecza pobudowano stożkowy gród rycerski, który przez pewien
JL T okres czasu w wieku czternastym a prawdopodobnie także i w piętnastym
stuleciu pełnił funkcję stacji celnej na przebiegającej w pobliżu granicy pomiędzy
księstwem opolskim a księstwem bytomskim, oraz szlaku handlowym prowadzą
cym z Wrocławia przez Oleśnicę, Olesno, Lubecko, Lubszę, w kierunku małopol
skiego Krakowa i dalej na Wschód, stoi od wieków przycupnięty, niepozorny, stary
kościółek pod wezwaniem świętych Walentego, Bartłomieja i Stanisława.
W literaturze historycznej przyjmuje się różne daty na określenie czasu bu
dowy tego kościółka. Najczęściej wymienianym jest rok 1696, uznawany przez
Józefa Knosałę1 , Katalog zabytków Sztuki w Polsce2 , Ignacego Płazaka,3 Józefa Ma-
tuszczaka,4 Stanisława Gadomskiego5 i innych.
1 Josef Knosalla: Das Dekanat Beuthen in seinen schlesischen Teil. Katowice 1935: 1696
erbauten wohlhabende Bürger der Stadt ein Kirchlein, das się dem hl. Valentin weichten und
zu dessen Unterhaltung sie sich verpflichten.
2 Katalog zabytków sztuki w Polsce. T.VI województwo katowickie z. 8, powiat lubliniec-
ki. Pod redakcją Izabeli Rejduch-Samkowej i Jana Samka. Warszawa 1961 s. 37.
3 Ignacy Płazak: Architektura i budownictwo zabytkowe powiatu lublinieckiego. Kato
wice 1961 s. 28 - 30: „Na sam koniec XVII wieku przypada budowa niewielkiego kościółka
cmentarnego p.w. św. Walentego w Woźnikach wzniesionego w 1696 roku. Jego korpus stanowi
prostokąt zamknięty od wschodu trójbocznie. Tak więc, nie spotykamy tutaj typowej formy
wyodrębnionego prezbiterium, co jest zrozumiałe ze względu na niewielkie rozmiary oraz cha
rakter budowli. Przy północno-wschodniej ścianie mieści się prostokątna zakrystia. Takie jej
usytuowanie, aczkolwiek logiczne i praktyczne z uwagi na łatwą komunikatywność z głównym
ołtarzem, stanowi wyjątek w układach rzutów poziomych drewnianych budowli sakralnych na
Śląsku. Także i część zachodnią kościoła w Woźnikach rozwiązano nader wyjątkowo. Zamiast
najczęściej występującej bryły wieży, wprowadzono dość obszerny prostokątny przedsionek,
ponad którym wznosi się wysmukła, ośmioboczna wieżyczka nakryta hełmem baniastym z la
tarnią. Cały kościół otaczają soboty wsparte na słupach z zastrzałami. Wewnątrz znajdują się
dwa masywne portale: jeden w zachodniej ścianie zamknięty lukiem spłaszczonym półkoliście
oraz drugi w północnej, znadprożem ukształtowanym w tzw. ośli grzbiet".
4 Józef Matuszczak: Kościoły drewniane w dawnych dekanatach bytomskim i pszczyń
skim. W: Studia nad kościołami drewnianymi na Górnym Śląsku. Rocznik Muzeum Gór
nośląskiego w Bytomiu. Sztuka, zeszyt nr 9. Bytom 1989 s. 23.
5 Stanisław Gadomski: Drewniane kościoły województwa śląskiego. Chorzów 2001 s. 54:
„Woźniki; kościół św. Walentego wzniesiony w 1696 r.; orientowany, konstrukcji zrębowej; za
mknięty trójbocznie od wschodu; dach, ściany i daszek sobót otaczających kościół pobite gon
tem; zachowana storczykowa więźba dachowa; nad zachodnim przedsionkiem wysmukła,
ośmioboczna wieżyczka o ścianach pionowych szalowanych deskami, przyległa do ściany szczy
towej korpusu, zwieńczona latarnią nakrytą niskim i baniastym hełmem; w jednym z okien
stare oszklenie gomółkowe; we wnętrzu polichromia figuralna z 1901 r., ambona z XVII wieku.”
3
Datę tę zanegował w 2006 roku Bernard Szczech w swej publikacji o kościół
ku św. Walentego.6 7Ostatnio odniósł się do jego stwierdzeń Bronisław Cenda
w swej pracy: Kościoły, kaplice i dzwonnice drewniane. Województwo śląskie który
napisał: „Dotychczas datowany był na 1696 r, jednak badania historyczne Bernar
da Szczecha cofają jego datację o 200 lat, czyli na koniec XV w. Jeżeli w przyszłości
badania dendro-chronologiczne potwierdzą to, ten uroczy kościółek będzie można
Ludwik Musioł, autor licznych publikacji, w tym znanej pracy monogra
ficznej o Woźnikach, przytacza za zaginionym, manuskryptem Józefa Lompy
o przeszłości Woźnik, anegdotę o niebieskiej szybie z kościółka św. Walente
go. W rękopisie Lompa przekazał słowa Bernarda Dyrdzilca, starego obywatela
miasta, który 25 marca 1860 roku opowiadał Lompie zdarzenie, według któ
rego w latach 1825 — 1860 znajdować się miała - wmontowana w znajdujące
się w pobliżu chóru okno kościółka - niebieska szyba z umieszczoną na niej
datą budowy świątyni. W trakcie jednych z odwiedzin kościółka, na polece
nie ówczesnej, dziedzicznej pani Woźnik, hrabiny Henckel von Donnersmarck
na Grąbczycach 8 wymontowaną z okna szybę, jako swoisty souvenir zabrała
hrabina.9 Nie wiemy czy oprócz daty na szybie była dodatkowo umieszczona
jakakolwiek inna informacja.
Wizytacja biskupia w Woźnikach przeprowadzona 5 grudnia 1720 roku
wprowadziła spore zamieszanie odnośnie czasu budowy drewnianego kościół
ka świętego Walentego.10 Zapis wizytatora: „Est et alia ecclesia sive capella extra
oppidum Woźniki lignea, scandulis tecta, tituli s(ancti) Valentini, Bartholoma-
« ff ff ff 7Z27, z%
est altare ligneum, mensam habens cum portatili. In medio supra ecclesiam est
ZM AgMfźy
didis tectum. Dotem non hanet et apparatus pro celebratione missae sacrificii in
eadem zapella exparochiali ecclesia woznicensi suppeditatur” Co w tłumaczeniu
znaczy: „Jest i inny kościół, czyli kaplica poza miastem Woźniki drewniany, gon
tem kryty, pod wezwaniem świętych Walentego, Bartłomieja i Stanisława, który
6 Bernard Szczech: Z dziejów kościółka św. Walentego w Woźnikach. Woźniki 2006.
7 Bronisław Cenda: Kościoły, kaplice i dzwonnice drewniane. Województwo śląskie Prze
wodnik. Kraków 2015, s. 228 - 229.
8 Wieś w pobliżu Namysłowa.
9 Ludwik Musioł: Parafia, maszynopis.
10 Ks. Franciszek Marom Materiały źródłowe do dziejów Kościoła w obecnej diecezji ka
towickiej. Protokoły wizytacyjne z 1720 i 1721 r. Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne.
XII (1979) s. 294 - 295.
4
wzniesiono i poświęcono w roku Pańskim 172i”11 , już w samym swoim sfor
mułowaniu posiada błąd, na który przed laty Ludwik Musioł zwrócił uwagę.12 13
Nie mógł kościół być wzniesiony i poświęcony po czasie spisania aktu wizyta
cyjnego. Czy zatem rok 1696?
Zachowane zapiski zaprzeczają jednak, by w wymienionym roku pro
boszcz woźnicki prowadził jakiekolwiek inwestycje parafialne. Z odnalezio
nych i opublikowanych w 2001 roku Rejestrach dochodów i wydatków kościo
ła św. Katarzyny w Woźnikach13 wynika, ze jedyną robotą wokół kościołów
w Woźnikach było: „sprawienieprogu w babienczu” za co też cieśli zapłacono
12 grajcarów. Sprawiono także dwa pasy rzemienne do dzwonów, lecz z całą
pewnością z przeznaczeniem do parafialnego kościoła św. Katarzyny.14 Wy
mowna jest także informacja, że: „Na trunekprzess czaty rok rożnieprzipra
czach kościelnych [wydano] 1 zloty” skoro w poprzednim 1695 roku: „Przesz
czaty rok na trunek przy praczach kościelnych y dla pomocników wydało się
rożnie — 27 grajcarów” ,15
Ludwik Musioł, próbował dociec prawdziwej daty budowy pisząc: „Skąd
ten rok, z jakiego źródła? Także powizytacyjny protokół z roku 1720 zawiera co do
odbudowy tego kościółka mylną datę, raczej błąd pisarski. Czytamy tam: Ecclesia
sive Capella s. Valentini... reaedificata Anno 1721 (!). To niemożliwe, przecież
sam protokół pisano w 1720 roku! Otóż tu albo rok 1621 jestpoprawny albo raczej
1521, gdyż 5 a 7 w dawnym piśmie bardzo do siebie podobne.”16 Musioł miał po
części rację twierdząc, że jest to „raczej błąd pisarski”.
Wspomniane wcześniej „Rejes

[madohora]

Wyżyna Woźnicko-Wieluńska (341.2) – makroregion geograficzny położony w południowej Polsce. Stanowi północną część Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Nazwa nawiązuje do miast leżących na krańcach regionu – Woźniki i Wieluń.

[madohora]

Najwyższym wzniesieniem jest Góra Trzech Rzek (386 m n.p.m.) położona koło Markowic w gminie Koziegłowy

[madohora]

Główne miasta: Częstochowa, Działoszyn, Kłobuck, Lubliniec, Myszków, Pajęczno, Praszka, Woźniki i Wieluń.

[madohora]

Góra Trzech Rzek – wzniesienie o wysokości 386 m n.p.m. znajdujące się w gminie Koziegłowy, najwyżej położony punkt Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej

[madohora]

Nazwa wzgórza została oficjalnie nadana rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji, które weszło w życie 1 stycznia 2022 roku. O jej nadanie wnioskowała Rada Gminy i Miasta Koziegłowy. Pomysłodawcą nazwy był Wojciech Smolarek, doktor nauk o Ziemi w zakresie geografii

[madohora]

Od 1996 r. wzgórze objęte jest ochroną jako rezerwat przyrody „Góra Grojec”.

[madohora]

Rezerwat przyrody Góra Grojec – rezerwat położony na terenie gminy Woźniki w województwie śląskim na terenie wzniesienia Góra Grojec, utworzony 31 października 1996 roku. Rezerwat wchodzi w skład nadleśnictwa Koszęcin. Obszar rezerwatu podlega ochronie czynnej