Olkusz

[madohora]

OLKUSZ MAPA

[madohora]

Do Olkusza najprościej dostaniemy się busikami

ROZKŁAD JAZDY KATOWICE - OLKUSZ

[madohora]

Olkusz,
m. powiatowe w województwie małopolskim, na zachodnim krańcu Wyż. Olkuskiej, nad rz. Baba (dorzecze Białej Przemszy).
Ludność miasta: ogółem — 35,4 tys. mieszkańców (2019)
Gęstość zaludnienia: 1 362,3 os/km2 (2019)
Powierzchnia: 26 km2
Współrzędne geograficzne: długość geograficzna: 19°34′E, szerokość geograficzna: 50°17′N
Prawa miejskie: nadanie praw — 1299

[madohora]

OLKUSZ MAPA Z 1915 ROKU

[madohora]

ośr. przem. i turyst. (Szlak Orlich Gniazd); część Zakładów Górniczo-Hutn. „Bolesław” — Kompleks Górniczo-Przeróbczy (kopalnia Olkusz w likwidacji), OFNE „Emalia” SA (naczynia), Owent, zakłady pokryć dachowych; ponadto przemysł drzewny, spoż., elektrotechniczny i materiałów budowl. (m.in. kamieniołomy); węzeł drogowy; Muzeum Regionalne PTTK; w północnej części Olkusza Pomorzańskie Skałki — zespół ostańców wapieni jurajskich o wys. 5–10 m (pomniki przyrody).

[madohora]

Jedna z najstarszych osad górniczych w Polsce; prawa miejskie 1299; od XIV w. liczne skupisko Żydów; w XIV–1. poł. XVII w. gł. ośr. górnictwa kruszcowego (ołów, cynk, srebro) w Małopolsce; również ośr. rzemieślniczo-handl.; 1578–1601 mennica król.; na przeł. XVII i XVIII w. upadek kopalń i miasta (zawalenie się sztolni, wyczerpanie rudy, wojny pol.-szwedz.); próby ożywienia górnictwa od 2. poł. XVIII w.; od 1795 w zaborze austr., od 1809 w Księstwie Warsz., od 1815 w Królestwie Pol.; w 1. poł. XIX w. wznowiono eksploatację złóż galmanu; 1863 teren walk powstańczych; od 1885 połączenie kol.; od pocz. XX w. rozwój przemysłu; w okresie międzywojennym czynna również kopalnia rudy żelaza; w czasie okupacji niem. 1941–42 getto (ok. 4 tys. Żydów, wywiezionych do obozu koncentracyjnego Auschwitz); rejon działalności oddziałów partyzanckich.

[madohora]

Got. kolegiata (1. poł. XIV w.) z kaplicami Św. Anny (XV w.) i Loretańską (1620); bogaty wystrój i wyposażenie wnętrza (got. i renes. polichromia, got. poliptyk 148

[madohora]

[madohora]

Olkusz – miasto w województwie małopolskim, siedziba powiatu olkuskiego i gminy Olkusz. Jest położony w historycznym regionie małopolskiej ziemi krakowskiej na wschodnich rubieżach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej nad rzeką Babą, przy drodze krajowej nr 94 i przy drogach wojewódzkich: nr 783 i nr 791.
Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego
Zgodnie z danymi GUS na dzień 31 grudnia 2019 r. miasto zamieszkiwało 35 170 stałych mieszkańców.

[madohora]

Olkusz leży w dawnej ziemi krakowskiej historycznej Małopolski[3]. Miasto położone jest na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, dokładniej na Wyżynie Olkuskiej, 6 km na południe od Pustyni Błędowskiej. Znajduje się w połowie drogi krajowej numer 94, pomiędzy Będzinem a Krakowem, przy linii kolejowej 62 Tunel – Sosnowiec Główny. Przez miasto przechodzi Linia Hutnicza Szerokotorowa (LHS), która ma swój koniec w nieodległym Sławkowie. W odległości 20 kilometrów od miasta przebiega autostrada A4 będąca częścią drogi międzynarodowej o numerze E40

[madohora]

OLKUSZ RYNEK 1905

[madohora]

Pierwsze zapisy nazwy miasta kształtują się następująco: Lcuhs (1257), Hilcus (1262), Helcus (1301), Ylcus (1314), Elcus (1409), Olkusch (1462). Jeszcze w XVIII w. miasto nazywane było niekiedy Ilkuszem[6]. Wskazuje to na pochodzenie jego nazwy od imienia Hilke (inaczej Hilcus, Hildebrand) i udział kolonistów niemieckich w lokacji miasta. Spolonizowana forma Hilkusz przeobraziła się ostatecznie w dzisiejszy Olkusz

[madohora]

Na terenie Olkusza już we wczesnym średniowieczu rozwinęło się górnictwo, ze względu na płytko położone pokłady srebra. Początkowo osadnictwo rozwijało się na zachód od obecnego miasta, lecz w połowie XIII wieku gród został przeniesiony tuż nad rzekę Babę. Przed 1299 rokiem miasto zostało lokowane na prawie niemieckim (akt lokacyjny miasta zaginął, niemożliwe jest ustalenie dokładnej daty). Od tego momentu następuje intensywny rozwój Olkusza.

[madohora]

Na początku XIV wieku gród został otoczony murami miejskimi i nastąpiła rozbudowa farnego kościoła pw. św. Andrzeja Apostoła. Miasto zostało wówczas zaliczone do największych i najważniejszych miast Małopolski, co zawdzięczało rozbudowie królewskich kopalń, a także położeniu na szlaku Wrocław – Kraków. W 1356 roku miasto zyskało prawo delegowania swoich przedstawicieli do nowo powstałego Sądu Sześciu Miast, który był najwyższym organem sądowniczym dla miast Małopolski. Wielu olkuszan piastowało wówczas znaczne stanowiska – Marcin Bylica był astronomem na dworze króla węgierskiego Macieja Korwina, a Marcin Biem zajmował się reformą kalendarza jako profesor Akademii Krakowskiej

[madohora]

W XV wieku wyczerpaniu uległy położone płytko pokłady surowców mineralnych, wtedy to zostały wybudowane sztolnie umożliwiające wydobycie z pokładów umiejscowionych na znacznie większej głębokości. W 1551 roku Zygmunt August ustanowił nowy statut dla kopalń w okolicach Olkusza.

[madohora]

W 1579 roku uruchomiono w kamienicy położonej na Rynku mennicę królewską, która działała do końca wieku (okres panowania króla Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy). Bito w niej głównie talary, szelągi, grosze i trojaki. Kres świetności miasta nastał wraz z nadejściem XVII wieku: wtedy to górnicy zaczęli podkopywać zabudowania miejskie, ponieważ uległy wyczerpaniu złoża kruszców. Do całkowitej klęski przyczynił się potop szwedzki – olkuscy gwarkowie zostali zabrani przez Szwedów do wykonania podkopów pod klasztor na Jasnej Górze, gdzie wszyscy zginęli. W dodatku zaniedbane i zamulone sztolnie spowodowały zalanie kopalń. Przez miasto kilkakrotnie wówczas przetaczały się pożary, które zniszczyły większość zabudowań

[madohora]

W wyniku III rozbioru Polski w 1795 roku Olkusz przeszedł pod panowanie austriackie, ale po pokoju w Schönbrunn w 1809 roku miasto znalazło się w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku w Królestwie Polskim. Właśnie wówczas poczęto snuć plany odbudowy górnictwa w rejonie olkuskim. W 1814 roku otwarto pierwszą kopalnię rudy cynku. W pierwszej połowie XIX wieku miasto przeszło znaczną metamorfozę, choć można raczej powiedzieć „pierwszy etap” (kolejne pojawiały się w przyszłości) historyczno-strukturalnej defragmentacji – wyburzono stary ratusz, masywne mury miejskie (choć trudno powiedzieć co za to publicznego wybudowano) oraz jeden z najstarszych zabytków Olkusza – klasztor augustianów; z drugiej strony powstały wówczas gmachy starostwa – budynek do tej pory niezagospodarowany, pusty i od lat „remontowany” (choć Olkusz stał się wtedy siedzibą powiatu), dawnego i nieistniejącego dziś szpitala oraz „królewskiej mennicy” (inne kościoły „zniknęły” stopniowo), a z ratusza pozostały jedynie fundamenty, bo dalej nie opłaciło się rozbierać. W czasie powstania styczniowego na terenie Olkusza i całego Zagłębia Dąbrowskiego czynnie działały oddziały partyzanckie, w tym grupa żołnierzy włoskich dowodzonych przez płk. Francesco Nullo, który zginął w bitwie pod Krzykawką i dziś ma grób na olkuskim starym cmentarzu

[madohora]

Po powstaniu powoli z upadku podźwignął się przemysł. Niebagatelne znaczenie miała budowa w latach 1883–1885 linii Dąbrowsko-Iwangrodzkiej, która znacznie przyczyniła się do integracji gospodarczej całego regionu i wyjątkowo ożywiła niespełna dwutysięczne miasteczko. Właśnie dzięki korzystnemu położeniu na szlakach komunikacyjnych w 1907 roku austriacki przemysłowiec Peter Westen założył Fabrykę Naczyń Blaszanych (dziś Emalia SA). Po I wojnie światowej miasto zaczęło szybko się rozwijać – powstały szkoły, znacznie poprawił się stan miejskiej infrastruktury. Olkusz liczył wówczas około 12 tysięcy mieszkańców, z czego niemalże 1/3 stanowili Żydzi. Istniała również znaczna mniejszość niemiecka. W latach 1918–1939 powiat olkuski znajdował się w ówczesnym województwie kieleckim. 10 lutego 1929 roku w Olkuszu zanotowano jedną z rekordowych niskich temperatur w Polsce: –40,4 °C.

[madohora]

Na początku września 1939 roku miasto zostało w wyniku działań wojennych zajęte przez Wehrmacht (nad pobliską Żuradą ppor. Władysław Gnyś strącił pierwsze niemieckie samoloty podczas tej wojny) i wkrótce wcielone do III Rzeszy. Rządy objęła mniejszość niemiecka, miasto przemianowano najpierw na Olkusch, a w 1941 na Ilkenau, utworzono także getto żydowskie. W okolicznych lasach działały wówczas partyzanckie oddziały Armii Krajowej, co spotykało się z gwałtownymi odpowiedziami okupanta. 16 lipca 1940 roku rozstrzelano 20 osób, a 31 lipca 1940 setki innych Polaków i Żydów maltretowano na miejskich placach, w wyniku czego zginęło kilka osób. Do połowy 1942 roku zlikwidowano olkuskie getto, a jego mieszkańców w liczbie około 3 tys. osób wywieziono do obozu zagłady Auschwitz II – Birkenau. Miasto zostało zdobyte przez oddziały 5 Armii Pancernej Gwardii i 59 Armii 1 Frontu Ukraińskiego 20 stycznia 1945 roku. W walkach o miasto zginęło ok. 1100 żołnierzy radzieckich

[madohora]

Latem 1942 roku Niemcy rozpoczęli wywózki z gett w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku do obozów zagłady. Akcją tą objęto również Olkusz. „Wysiedlenie” rozpoczęło się w nocy z 9 na 10 czerwca lub nad ranem 10 czerwca. Pierwszych ujętych Żydów umieszczono w budynku kuchni gminnej przy ul. Augustiańskiej, kolejnych doprowadzano na sąsiadujący z nią placyk[27]. W czasie „wysiedlenia” w Olkuszu przebywał Mojżesz Merin i inni urzędnicy sosnowieckiej Centrali]. Obok Niemców w akcji uczestniczyli żydowscy policjanci z Sosnowca i Będzina. Według relacji świadków wykazywali się oni wyjątkową gorliwością i brutalnością. Im też powierzono zadanie pilnowania olkuskich Żydów zgromadzonych w kuchni gminne

[madohora]

Pierwsi Żydzi pojawiają się już za czasów panowania Kazimierza Wielkiego. Z Olkusza pochodził słynny bankier tego władcy Lewko. W 1764 mieszkało tu 423 Żydów, w 1856 – 746 (83% ludności miasteczka). W 1909 było już 3249 Żydów, a w 1939 roku – około 3000.
We wrześniu 1941 roku niemieccy okupanci zorganizowali w Olkuszu getto dla ludności żydowskiej. Objęło ono północno-wschodnią część miasta, a także podolkuskie wsie Parcze, Sikorka i Słowiki. Zagłada żydowskiej społeczności Olkusza rozpoczęła się 10 czerwca 1942 roku. W ciągu pięciu dni w dwóch transportach Niemcy wywieźli do obozu zagłady Auschwitz II (Birkenau) około 3 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Jedynie 200 osób uznanych za zdolnych do pracy skierowano do różnych obozów pracy. Szacuje się, że II wojnę światową przeżyło nie więcej jak 150 olkuskich Żydów

[madohora]

Getto w Olkuszu – getto dla ludności żydowskiej istniejące w Olkuszu w okresie niemieckiej okupacji.
Getto zostało utworzone we wrześniu 1941 roku i objęło północno-wschodnią część miasta, a także podolkuskie wsie Parcze, Sikorka i Słowiki. W końcowym okresie swojego istnienia liczyło około 3,4 tys. mieszkańców. W czerwcu 1942 roku zostało zlikwidowane przez Niemców, a większość jego mieszkańców zgładzono w komorach gazowych, najprawdopodobniej w obozie zagłady Auschwitz II – Birkenau.

[madohora]

BĘBEN

[madohora]

RZEŹBA

[madohora]

STROJE - STRÓJ MĘSKI

[madohora]

[madohora]

[img]https://fotoforum.gazeta.pl/photo/1/rb/qa/wzpg/ta2zje4s9BkKniRB3B.jpg[/mg]

KAPELUSZE

[madohora]

RZEŹBY

[madohora]

INSTRUMENTY MUZYCZNE

[madohora]

[madohora]

[madohora]

RZEŹBY Z MALACHITU

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Baszta w Olkuszu - nieznana z nazwy, jedna z kilkunastu baszt w obrębie murów miejskich Olkusza.

[madohora]

Poliptyk olkuski, o czterech dwustronnie malowanych skrzydłach, to nieprzeciętne dzieło stworzone w 1485 r. przez wybitnych malarzy krakowskich – Jana Wielkiego i Stanisława Starego. Składa się z szesnastu obrazów namalowanych temperą na drewnie, ukazujących wydarzenia z życia św. Anny, Matki Bożej i Jezusa. Sceny ołtarza zachwycają realizmem, bogactwem szczegółów i piękną kolorystyką. Malowidła odzwierciedlają ubiory, sprzęty i budowle występujące w późnym średniowieczu.
W centralnej części poliptyku znajduje się rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem z 1475 r.
Ołtarz jest ustawiony na stalowym stelażu leżącym na mensie wykonanej ze zlepieńca parczewskiego.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

W 1977 roku wysunięto pomysł przekształcenia cmentarza w plac zabaw dla dzieci, ostatecznie nie został on jednak zrealizowany. W 1982 roku na zlecenie olkuskiego magistratu przeprowadzono szczegółową inwentaryzację obiektów znajdujących się na cmentarzu. Działania społeczne mające na celu odnowienie cmentarza były prowadzone także w latach 90. XX wieku. W tym okresie mur oddzielający część katolicką od prawosławnej zaczęto przekształcać w „ścianę pamięci”.

[madohora]

W 1997 roku uczniowie z Zespołu Szkół w Bukownie uporządkowali kwaterę prawosławną, m.in. stawiając ponad 20 metalowych krzyży prawosławnych na bezimiennych mogiłach. Kilka lat później kwatera została jednak zdemolowana przez nieznanych sprawców.

[madohora]

BRACIA POLSCY

[madohora]

OLKUSZ. NAZYWAJĄ GO SREBRNYM MIASTEM - Interia - 20.10.2024

[madohora]

[madohora]

Po wojnie nastąpił dalszy rozwój Olkusza. W latach 60. rozpoczęto budowę kopalni „Olkusz” oraz osiedli mieszkaniowych przeznaczonych dla pracowników zagłębiowskich zakładów przemysłowych, przede wszystkim Huty „Katowice” w pobliskiej Dąbrowie Górniczej. Rozbudowano fabrykę naczyń oraz postawiono ogromne hale nowej wytwórni wentylatorów. Dzięki temu liczba mieszkańców wzrosła z 10 tysięcy w latach powojennych do 40 tysięcy obecnie. Rozwój przemysłu niekorzystnie odbił się na środowisku naturalnym. Dziś w rejonie miasta częstym zjawiskiem są poważne szkody górnicze, zaburzona została również równowaga hydrologiczna (zanik źródeł rzeki Baby)[

[madohora]

Olkuski Batalion Obrony Narodowej (batalion ON „Olkusz”) – pododdział piechoty Wojska Polskiego II RP.
Formowanie jednostki batalionu rozpoczęto w pierwszej dekadzie sierpnia 1939 roku według etatu batalionu ON typ IV lub według etatu batalionu ON typ II. Jednostka wchodziła w skład Dąbrowskiej Półbrygady ON. Stacjonowała na terenie Okręgu Korpusu Nr V: dowództwo i 1 kompania w Olkuszu, 2 kompania w Wolbromiu, a 3 kompania w Pilicy. 24 sierpnia 1939 roku, po rozpoczęciu mobilizacji alarmowej, pododdział został przeformowany w III batalion 204 pułku piechoty. Organizacja jednostki zakończona została w pierwszych dniach września 1939 roku.

[madohora]

Olkusz – miasto powiatowe w woj. małopolskim. Szczyci się wielowiekową historią górnictwa rud srebra i ołowiu. Podzielone są zdania co do rodowodu Olkusza. Legenda mówi, że miasto założone zostało w starożytności przez Fenicjan i już wtedy związane było z wydobyciem kruszców. Wskazywać ma na to pierwotna nazwa miasta – Elkusz, którą najłatwiej jest objaśnić na gruncie języka fenickiego. El znaczy w nim „pan”, „Bóg”, a czasownik kusz – „kuć”. Fenicjanie mogli przywędrować w te odległe od ich ojczyzny strony w poszukiwaniu skarbów, którymi okazały się pokłady rud srebronośnego ołowiu[1]. W świetle najnowszych badań archeologicznych początki eksploatacji złóż ołowiu w Olkuszu sięgają już VIII w. p.n.e. Prawdopodobnie wiązało się to z przybyciem w tym czasie na tereny plemion celtyckich, specjalizujących się w obróbce srebra.

[madohora]

Na terenie Olkusza już we wczesnym średniowieczu rozwinęło się górnictwo, ze względu na płytko położone pokłady srebra. Zapewne dlatego w 965 r. miał się tu zatrzymać w czasie swej podróży z Pragi do Krakowa Ibrahim ibn Jakub. Według miejscowych przekazów obóz Ibrahima znajdował się obok Starego Olkusza, przy szlaku z Wrocławia do Krakowa. Początkowo osadnictwo rozwijało się na zachód od obecnego miasta, w Starym Olkuszu, który został spalony na początku XIV wieku[3]. W wyniku tego osada przeniosła się nad rzekę Babę.
Miasto znane było poza granicami Polski już w XI wieku, kiedy uczony interpretator biblii i talmudu Szlomo Jicchaki (1040–1105) z francuskiego miasta Troyes napisał o Olkuszu
HAELQOSI jest to miasto w państwie Polonia, które należy do ziemi Izraela, choć leży poza granicami ziemi Izraela. l wiedz, że są tam rudy złota, srebra i że w pobliżu niego znajduje się sól, ponieważ Morze Solne (Martwe) dochodzi do tego miejsca

[madohora]

Pierwsza polska pisemna wzmianka pisana o Olkuszu pochodzi z 1257 r., kiedy Bolesław Wstydliwy, przenosząc klasztor klarysek z Zawichostu do Skały, obiecał wypłacać na jego utrzymanie rocznie dwie grzywny złota z dochodów za ołów olkuski. Pierwszy przywilej dla kopalń olkuskich wydany został w 1374 r. w Krakowie przez Elżbietę Łokietkównę. To, że kopalnie olkuskie starsze są od tego przywileju potwierdza zawarte w nim zdanie, że rządzić się one mają „według dawnych obyczajów” (juxta modum et consuetudinem primitus observatam). Miasto lokowane zostało na prawie niemieckim najprawdopodobniej jeszcze przed 1299 r. Akt lokacyjny miasta zaginął, wskutek czego niemożliwe jest ustalenie dokładnej daty. Jednak dokument z 1299 r., w którym kasztelan Wierzbięta nadaje „obywatelowi olkuskiemu” Henrykowi (Henrico civi de Ilkusz) wieś Zimnodół wskazuje na posiadanie przez Olkusz już w tym czasie praw miejskich. Natomiast Jan Długosz przypisuje założenie miasta dopiero Kazimierzowi Wielkiemu, który wobec malejącego wydobycia kruszców w Bytomiu i Sławkowie, a rosnącej wydolności kopalń „pod wsią Elkusch” założył tu miasto, opasał je murami oraz ufundował kościół pw. św. Andrzeja Apostoła i klasztor augustynianów. Informacja ta może dotyczyć ponownej lokacji Olkusza przez Kazimierza Wielkiego, natomiast prawa miejskie Olkusz otrzymał wcześniej, najprawdopodobniej od Bolesława Wstydliwego. Nastąpić to musiało między rokiem 1262 a 1299, gdyż dokument wystawiony w 1262 r. przez Bolesława Wstydliwego nie nazywa jeszcze Olkusza miastem, a drugi, z 1299 r., wzmiankuje o mieszczaninie olkuskim Henryku. Od panowania Kazimierza Wielkiego następuje intensywny rozwój Olkusza. Miasto zostaje wówczas zaliczone do największych i najważniejszych miast Małopolski, co zawdzięczało rozbudowie królewskich kopalń, a także położeniu na szlaku Wrocław – Kraków. W roku 1356 miasto zyskuje prawo delegowania swoich przedstawicieli do nowo powstałego Sądu Sześciu Miast, który był najwyższym organem sądowniczym dla miast Małopolski. Wielu olkuszan piastowało wówczas znaczne stanowiska – Marcin Bylica był astronomem na dworze króla węgierskiego Macieja Korwina, a Marcin Biem zajmował się reformą kalendarza jako profesor Akademii Krakowskiej. W 1363 roku krakowscy starostowie witali w Olkuszu cesarza Karola IV, jadącego do Krakowa na swój ślub z Elżbietą, wnuczką Kazimierza Wielkiego.

[madohora]

W XV wieku wyczerpaniu ulegają położone płytko pokłady surowców, wtedy to zostają wybudowane sztolnie umożliwiające wydobycie z pokładów umiejscowionych na znacznie większej głębokości. W 1551 Zygmunt II August ustanowił nowy statut dla kopalń w okolicach Olkusza. W 1579 roku uruchomiono w kamienicy położonej na Rynku mennicę królewską, która działała do 1601 r.

[madohora]

Kres świetności miasta nastał wraz z nadejściem XVII wieku: wtedy to górnicy zaczęli podkopywać zabudowania miejskie, ponieważ uległy wyczerpaniom złoża kruszców. Niemniej jeszcze w połowie XVII w. w Olkuszu wytapiano rocznie 1136 kg czystego srebra i 2500 ton ołowiu. W 1702 Szwedzi ponownie zrabowali Olkusz, zabierając zgromadzone wówczas zapasy ołowiu. W 1712 ustały tutaj prace górnicze. Do całkowitej klęski przyczynił się potop szwedzki – olkuscy gwarkowie zostali zabrani przez Szwedów do wykonania podkopów pod klasztor na Jasnej Górze, gdzie wszyscy zginęli. W dodatku zaniedbane i zamulone sztolnie spowodowały zalanie kopalń. Przez miasto kilkakrotnie wówczas przetaczały się pożary, które zniszczyły większość zabudowań.

[madohora]

Prawdopodobnie na początku grudnia 1939 roku olkuskim Żydom narzucono obowiązek noszenia białych opasek z gwiazdą Dawida. Wcześniej zakazano im posiadania gotówki w kwocie większej niż 1 tys. reichsmarek lub 2 tys. złotych oraz zabroniono przekazywania majątku Aryjczykom. Zablokowano także należące do nich depozyty bankowe oraz oznaczono specjalnymi znakami żydowskie sklepy i warsztaty. Obowiązywał ponadto zakaz podróżowania koleją przez Żydów[8]. W styczniu 1940 roku zbezczeszczono olkuską synagogę oraz nałożono na miejscowych Żydów kontrybucję w złocie.

[madohora]

Według niemieckiego spisu z 23 grudnia 1939 roku w powiecie olkuskim mieszkało 4097 Żydów, z czego 3080 w Olkuszu. Wkrótce liczba ta wzrosła, gdyż w połowie czerwca 1940 roku do Olkusza przesiedlono Żydów z Chorzowa, a według niektórych źródeł także z Piaśnik i innych miejscowości Górnego Śląska. Liczba wysiedleńców mogła sięgnąć 800, a nawet 1500 osób
W październiku 1940 roku rozpoczęły się wywózki olkuskich Żydów do obozów pracy w Rzeszy. W pierwszym transporcie znalazło się 140 osób. W styczniu 1941 roku wywieziono kolejnych 130 mężczyzn, a w sierpniu tegoż roku – 300 kobiet

[madohora]

Pozostałych Żydów odprowadzono do nieukończonego gmachu kasy chorych przy ul. Mickiewicza (ob. siedziba starostwa powiatowego). Tam przez dwa dni przetrzymywano ich bez wody i żywności. W czasie wysiedlenia niektórzy Żydzi usiłowali się ukryć w rozmaitych kryjówkach na terenie getta; jeżeli zostali schwytani, kierowano ich do kasy chorych bez względu na fakt, czy byli zdolni do pracy[29]. 13 czerwca do gmachu przy ul. Mickiewicza doprowadzono jeszcze Żydów z okolicznych miasteczek i wsi. Zostali oni zgromadzeni na przyległym do budynku placu. Tego samego dnia ze stacji kolejowej w Olkuszu odszedł pierwszy transport do obozu zagłady. Drugi, a zarazem ostatni transport odprawiono 15 czerwca, znaleźli się w nim między innymi pacjenci żydowskiego szpitala. Łącznie na śmierć w komorach gazowych wywieziono około 3 tys. Żydów. Do jednego z transportów dołączono także Polaka – umysłowo chorego Leopolda Jarno
Dobytek pożydowski Niemcy sprzedali – lepsze rzeczy reichsdeutschom i volksdeutschom, a gorsze Polakom. Po likwidacji getta pozostało w Olkuszu jeszcze od 10 do 20 Żydów. Byli to pracownicy fabryki waliz. Przetrzymywano ich w przyfabrycznym budynku, którego nie mieli prawa opuszczać. Wszyscy zostali wywiezieni do obozów w lipcu 1943 roku

[madohora]

W 1972 roku w Tel Awiwie opublikowana została Księga Pamiątkowa Żydów Olkuskich.
W 1992 roku w Izraelu opublikowano wspomnienia Mosze Bergera pt. W tajgach Sybiru. Autor był olkuskim Żydem, który w listopadzie 1939 roku wraz z jedną z sióstr uciekł z rodzinnego miasta do sowieckiej strefy okupacyjnej. Osiem miesięcy później wywieziono ich w głąb ZSRR, skąd powrócili do Olkusza dopiero w 1945 roku. Rodzice Bergera wraz z pozostałymi siostrami zostali zgładzeni przez Niemców w czasie likwidacji olkuskiego getta

[madohora]

Bazylika kolegiacka św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu – kościół halowy w Olkuszu, wybudowany na przełomie XIII i XIV wieku z malowidłami ściennymi i renesansowymi organami autorstwa Hansa Hummla z lat 1612–1623. Są to jedne z najstarszych w Europie organów zachowane w stopniu bliskim oryginalnemu

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

CO TO JEST POLIPTYK

[madohora]

Muzeum Regionalne PTTK im. Antoniego Minkiewicza w Olkuszu – muzeum położone w Olkuszu. Placówka mieści się w budynku zabytkowej kamienicy z XVI wieku, zwanej „Batorówką” i jest prowadzona przez Oddział PTTK im. Aleksandra Janowskiego w Olkuszu. Patronem muzeum od 1989 roku jest Antoni Minkiewicz - inżynier górnictwa i jeden z jego twórców.

[madohora]

Aktualnie na zbiory muzeum składają się ekspozycje, podzielone na działy:
górniczy, ukazujący historię górnictwa na tych terenach;
historii Olkusza i regionu;
etnograficzny (w tym zbiory ludowej sztuki sakralnej);
sztuki (malarstwo, rzeźba).
Muzeum posiada tzw. ilkusiana - liczący 1150 woluminów księgozbiór dotyczący terenów dawnego powiatu olkuskiego.
Placówka jest czynna przez cały rok, od wtorku do soboty w godzinach od 10.00 do 14.00.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

OLKUSZ - RYCERZ PRZY ULICY KRAKOWSKIEJ

[madohora]

Darowizna dr Bogdana Szczygła i Bożeny Szczygieł poczyniona w 1971 roku była początkiem olkuskiego muzeum afrykanistycznego. Następnie kolekcję wzbogacili inni darczyńcy, m.in. Hubert Sylwestrzak, Józef Lis, Anna i Cyprian Kosińscy, Maria i Jacek Pietrzykowie, M. Mamadou, Josef Tesar, Witold Serwatko, Idrissa Talfi, Jerzy Rytych, Włodzimierz Zajączkowski, Jerzy Kukucz, Grzegorz Łubczyk, Anna i Karol Bortkiewicz, Jacek Łapott, Kazimierz Kluczewski, Jan Skurzak, Irena i Zbigniew Możdżeń.

[madohora]

W 2005 roku całą ekspozycję – liczącą około 1000 eksponatów – przeniesiono do nowo odremontowanych pomieszczeń znajdujących się w tym samym budynku przy ul. Szpitalnej 32. Autorami aranżacji nowej ekspozycji są Elżbieta Banyś–Sowula oraz Klaudia Zub. Prezentowana ekspozycja podzielona została na działy dotyczące kultury Afryki, jej przyrody, sztuki, geologii i archeologii.

[madohora]

POSTAĆ Z MASKĄ OBRZĘDOWĄ

[madohora]

[madohora]

Ludność miasta: ogółem — 35,4 tys. mieszkańców (2019)
Gęstość zaludnienia: 1 362,3 os/km2 (2019)
Powierzchnia: 26 km2
Współrzędne geograficzne: długość geograficzna: 19°34′E, szerokość geograficzna: 50°17′N
Prawa miejskie: nadanie praw — 1299
Oficjalne strony WWW: www.umig.olkusz.pl

[madohora]

Jedna z najstarszych osad górniczych w Polsce; prawa miejskie 1299; od XIV w. liczne skupisko Żydów; w XIV–1. poł. XVII w. gł. ośr. górnictwa kruszcowego (ołów, cynk, srebro) w Małopolsce; również ośr. rzemieślniczo-handl.; 1578–1601 mennica król.; na przeł. XVII i XVIII w. upadek kopalń i miasta (zawalenie się sztolni, wyczerpanie rudy, wojny pol.-szwedz.); próby ożywienia górnictwa od 2. poł. XVIII w.; od 1795 w zaborze austr., od 1809 w Księstwie Warsz., od 1815 w Królestwie Pol.; w 1. poł. XIX w. wznowiono eksploatację złóż galmanu; 1863 teren walk powstańczych; od 1885 połączenie kol.; od pocz. XX w. rozwój przemysłu; w okresie międzywojennym czynna również kopalnia rudy żelaza; w czasie okupacji niem. 1941–42 getto (ok. 4 tys. Żydów, wywiezionych do obozu koncentracyjnego Auschwitz); rejon działalności oddziałów partyzanckich.

[madohora]

[madohora]

RZEŹBA

[madohora]

NARZĘDZIA

[madohora]

Cmentarz został założony pomiędzy 1815 a 1821 rokiem. Pierwotnie miał mniejszą powierzchnię, jednakże w II połowie XIX wieku został powiększony o tereny przylegające od strony północnej. Cmentarz formalnie zamknięto w 1914 roku. Nadal jednak odbywały się pojedyncze pochówki w grobach rodzinnych, ostatnie miały miejsce w latach 30. XX wieku. Liczba osób pochowanych na cmentarzu pozostaje nieznana.

[madohora]

W okresie Polski Ludowej cmentarz zaczął popadać w ruinę. Często odnotowywano akty wandalizmu Zburzony został budynek grabarza-stróża, który przylegał do muru w południowo-zachodniej części cmentarza. Proces dewastacji został częściowo zatrzymany w 1962 roku. W związku ze zbliżającymi się obchodami 100. rocznicy bitwy pod Krzykawką, a w szczególności na wieść, że weźmie w nich udział oficjalna delegacja włoska, ówczesne władze miejskie odnowiły pomnik płk. Nullo, uporządkowały jego otoczenie, a także zezwoliły na oddolne inicjatywy mające na celu zabezpieczenie cmentarza[8]. Od 1965 roku opiekę nad starym cmentarzem sprawowało Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Olkuskiej

[madohora]

Do najważniejszych obiektów znajdujących się na cmentarzu należy zaliczyć grób i pomnik Francesco Nullo. Obok włoskiego pułkownika spoczywają dwaj inni powstańcy polegli pod Krzykawką, Władysław Romer i N.N. „Julian”[a], których upamiętniają osobne płyty nagrobne. Nieopodal grobu i pomnika znajduje się kilka tablic pamiątkowych[b] oraz kamienny postument z dwoma metalowymi masztami flagowymi, na którym wyrzeźbiono płaskorzeźby przedstawiające herby Bergamo i Olkusza

[madohora]

kamienica zwana Batorówką – najstarszy budynek na olkuskim Rynku
kamienica Myszkowskich na rynku nr 29 – z XVI w., z renesansowym portalem z głową aniołka. Piwnice o 4 kondygnacjach.
kamienica na Rynku nr 24 – piwnice pałacu Tęczyńskich
kamienica na Rynku nr 20 – kamienica zwana Batorówką albo Królewską
kamienica na Rynku nr 16 – portal gotycki z piaskowca z kościoła augustianów (w fasadzie fragmenty gotyckie).
kamienica na Rynku nr 15 – w fasadzie fragmenty gotyckie z XV w.
kamienica na Rynku nr 11 – przebudowany dawny pałac Wielopolskich
„Stare starostwo” z 1828 r. – w miejscu mennicy Stefana Batorego.
Pod Rynkiem znajduje się sieć korytarzy łączących okoliczne kamienice.
pomnik „ofiarom komunizmu”
dawny pomnik milicjanta (obecnie jeszcze niezagospodarowany)

[madohora]

Cmentarz został założony po 1584. Znajduje się przy ul. Kolorowej. Ma powierzchnię 0,5 ha. Podczas II wojny światowej uległ dewastacji – macewy wykorzystano do prac budowlanych na terenie miasta. Proces dewastacji był kontynuowany w okresie PRL wskutek czego na początku lat 90. XX wieku stwierdzono istnienie jedynie siedmiu nagrobków. W 2006 na kirkucie umieszczono około trzydziestu odzyskanych nagrobków. W 2008 przez cmentarz poprowadzono nową drogę. W kwietniu 2013 pracownicy olkuskich wodociągów w czasie prac budowlanych zdewastowali cmentarz. Sprawa trafiła do prokuratury.

[madohora]

WIEŻE CIŚNIEŃ

[madohora]

Powstała w 1907 roku fabryka zajmuje obecnie czołową pozycję w branży emalierskiej na polskim rynku. Wynika to z wysokiej jakości naszych wyrobów, osiąganej dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii w połączeniu z umiejętnościami doświadczonej załogi.

[madohora]

Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego:
ruiny zamku;
wzgórze.

[madohora]

[madohora]

ZAMEK W RABSZTYNIE

[madohora]

Zamek królewski w tenucie (dzierżawie) rabsztyńskiej w powiecie proszowskim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku

[madohora]

[madohora]

Na zamku odbywają się coroczne turnieje rycerskie. Po trwającej kilka lat częściowej rekonstrukcji zamku, w 2009 r. oddano do użytku wieżę strażniczą i bramę główną

[madohora]

[madohora]

RYNEK W OLKUSZU

[madohora]

W 1702 r. Szwedzi zrabowali zapasy ołowiu i nałożyli na gwarków olkuskich kontrybucję w wysokości 30 tys. zł. W 1712 zapadły się dwie główne sztolnie: ponikowska i pilecka, po czym prawie całkowicie zaprzestano prac górniczych. W 1772 miasto zostało doszczętnie splądrowane przez oddziały rosyjskie Aleksandra Suworowa. Pod koniec XVIII wieku znajdował się Olkusz w całkowitym upadku. 3 lipca 1787 r. zajechał tu, po drodze z Krakowa, król Stanisław August Poniatowski. Z tej okazji kronikarz pozostawił następujący opis miasta
Olkusz najsmutniejszym jest gruzów i rozwalisk, a nędzy mieszczan siedzących na bogactwach wizerunkiem. Starożytne ślady pracy i pożytków kraju od Jagiełłów rządzonego, ledwo dziś widać pod zalewami wód a kupami nawianego piasku.
W 1794 r. Olkusz znalazł się pod okupacją pruską. W wyniku rozgraniczenia dokonanego przez Prusy i Austrię w 1796 r., po III rozbiorze Polski (1795), miasto znalazło się w zaborze austriackim (Nowa Galicja, cyrkuł krakowski).

[madohora]

Getto nie było ogrodzone, lecz wejść do niego pilnowali niemieccy i żydowscy policjanci. Opuszczanie getta bez specjalnego zezwolenia było zabronione. Wszystkich Żydów oznaczono żółtymi gwiazdami Dawida (w miejsce noszonych uprzednio białych opasek).
W getcie panowały trudne warunki bytowe. Zamożniejsi Żydzi mieszkali bliżej centrum miasta, najubożsi – na osiedlu Sikorka, często po 7–8 osób w jednej izbie. Oficjalne dzienne przydziały żywności wynosiły zaledwie 250–300 gram chleba na osobę. Dotkliwym problemem były również niedobory drewna opałowego i węgla. W gmachu przedwojennego gimnazjum męskiego przy ul. Augustiańskiej (ob. Francesco Nullo) zorganizowano kuchnię gminną dla ubogich. Wydawała ona około 300 posiłków dziennie. Z kolei w gmachu przedwojennego gimnazjum żeńskiego, który znajdował się na granicy getta, urządzono prowizoryczny żydowski szpital. W getcie działało także przedszkole, do którego uczęszczało średnio 30 dzieci.

[madohora]

2 lub 3 marca 1942 roku przy ul. Kościuszki na kasztanowcach rosnących na placu pozostałym po nieistniejącym klasztorze oo. Augustianów Niemcy powiesili trzech Żydów. Ofiarami byli Mordka Jakob Glajtmann, Moszek Israel Macner i Chaim Israel Pinkus, których aresztowano kilka tygodni wcześniej na drodze z Olkusza do Chrzanowa i przez kilka dni przetrzymywano w KL Auschwitz. Niemcy nadali egzekucji publiczny charakter, zmuszając do jej obserwowania około 200 mieszkańców getta. Inspiratorem zbrodni był naczelny sędzia olkuski, dr Martin Buchwald. Publiczna egzekucja miała w jego zamyśle stanowić przestrogę dla ludności getta przed prowadzeniem nielegalnego handlu

[madohora]

Kontrowersje budzi również kwestia ustalenia personaliów olkuskich Żydów zamordowanych w czasie Holocaustu. Na liście ofiar, którą opracował Krzysztof Kocjan, widnieje blisko 2,3 tys. nazwisk. Przy jej tworzeniu Kocjan wykorzystał listę wysiedleńczą z nazwiskami 726 olkuskich Żydów, którą odnaleziono w archiwach Żydowskiego Instytutu Historycznego. Adam Cyra uważa jednak, że lista ŻIH nie może służyć za źródło przy ustalaniu personaliów olkuskich ofiar Holocaustu, gdyż nie wiadomo, kto i kiedy ją sporządził oraz czy osoby, których nazwiska na niej widnieją, rzeczywiście zostały zamordowane. Wskazuje ponadto, że na liście znajdują się również nazwiska Żydów z Chorzowa i okolic, których wysiedlono do Olkusza w czerwcu 1940 roku. Zdaniem Cyry opracowanie wiarygodnego wykazu Żydów z Olkusza i powiatu olkuskiego zgładzonych w komorach gazowych nie jest możliwe, gdyż ofiary takie mordowano bez formalnej rejestracji w obozowych kartotekach[40]. Dlatego w swoim opracowaniu Mieszkańcy ziemi olkuskiej w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych (2005) zamieścił nazwiska jedynie 86 Żydów z Olkusza i powiatu olkuskiego, których śmierć w niemieckich obozach koncentracyjnych znajduje potwierdzenie w obozowej dokumentacji. Zamieścił także nazwiska dwojga Żydów zmarłych w niemieckich więzieniach, a także nazwiska 95 Żydów, którzy przeżyli pobyt w obozach lub ich los pozostaje nieznany.
Łącznie w czasie II wojny światowej poniosło śmierć około 15 tys. Żydów z terenów ówczesnego powiatu olkuskiego, w tym 3 tys. żydowskich mieszkańców Olkusza. Liczba olkuskich Żydów, którzy przeżyli wojnę, jest szacowana na około 150 osób

[madohora]

[madohora]

MUZEUM AFRYKANISTYCZNE W OLKUSZU

[madohora]

Odsłonięty w czerwcu 2005 roku pomnik projektu Katarzyny Krzykawskiej upamiętnia mieszkańców powiatu olkuskiego, którzy w czasie II wojny światowej zginęli w niemieckich więzieniach, obozach koncentracyjnych i obozach zagłady. Pomnik ma kształt półkolistego, powiększającego się ku środkowi stosu, za którym ustawiono sześć tablic z nazwiskami ofiar. Pomnik wzbudził pewne kontrowersje ze względu na oskarżenia, że tablice nie zawierają nazwisk ofiar pochodzenia żydowskiego (te ostatnie zostały upamiętnione krótkim napisem)]. Z owymi zarzutami polemizował m.in. Adam Cyra

[madohora]

Po pokoju w Schönbrunn w 1809 r. miasto znalazło się w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku w Królestwie Polskim. Właśnie wówczas poczęto snuć plany odbudowy górnictwa w rejonie olkuskim. W latach 1813 i 1814 otwarto pierwsze kopalnie galmanu, z których największą była kopalnia „Józef”. W pierwszej połowie XIX wieku miasto przeszło znaczną metamorfozę – wyburzono stary ratusz, mury miejskie oraz klasztor augustianów, powstały wówczas gmachy starostwa (Olkusz stał się wtedy siedzibą powiatu), szpitala oraz nowego ratusza. W czasie powstania styczniowego na terenie Olkusza i okolic czynnie działały oddziały partyzanckie, w tym grupa żołnierzy włoskich dowodzonych przez płk Francesco Nullo, który zginął w bitwie pod Krzykawką i dziś ma grób na olkuskim starym cmentarzu.

[madohora]

Po powstaniu powoli z upadku podźwignął się przemysł. Niebagatelne znaczenie miała budowa w latach 1883–1885 linii Dąbrowsko-Iwangrodzkiej, która znacznie ożywiła niespełna dwutysięczne miasteczko. Właśnie dzięki korzystnemu położeniu na szlakach komunikacyjnych w 1907 roku austriacki przemysłowiec Peter Westen założył Fabrykę Naczyń Blaszanych (dziś Emalia Olkusz S.A.). Po I wojnie światowej miasto zaczęło szybko się rozwijać – powstały szkoły, znacznie poprawił się stan miejskiej infrastruktury. Olkusz liczył wówczas około 12 tysięcy mieszkańców, z czego niemalże 1/3 stanowili Żydzi. Istniała również znaczna mniejszość niemiecka. W latach 1918–1939 powiat olkuski znajdował się w ówczesnym województwie kieleckim.

[madohora]

Na początku września 1939 miasto zostało w wyniku działań wojennych zajęte przez Wehrmacht (nad pobliską Żuradą ppor. Władysław Gnyś strącił pierwsze niemieckie samoloty podczas tej wojny) i wkrótce wcielone do III Rzeszy. Rządy objęła mniejszość niemiecka, miasto przemianowano najpierw na Olkusch, a później Ilkenau, utworzono także getto żydowskie. W okolicznych lasach działały wówczas partyzanckie oddziały Armii Krajowej, co spotykało się z gwałtownymi odpowiedziami okupanta. 31 lipca 1940 roku (Krwawa środa w Olkuszu) rozstrzelano 20 osób, a setki innych (przeważnie pochodzenia żydowskiego) maltretowano na miejskich placach. Do połowy 1942 roku zlikwidowano olkuskie getto, a jego mieszkańców wywieziono do obozu zagłady Auschwitz II – Birkenau. Miasto zostało zdobyte przez oddziały 5 armii pancernej gwardii i 59 armii I Frontu Ukraińskiego 20 stycznia 1945 roku. W walkach o miasto zginęło ok. 1100 żołnierzy radzieckich

[madohora]

Po wojnie nastąpił dalszy rozwój Olkusza. W latach 60. rozpoczęto budowę kopalni Olkusz oraz osiedli mieszkaniowych przeznaczonych dla pracowników śląskich zakładów przemysłowych. Rozbudowano fabrykę naczyń oraz postawiono ogromne hale nowej wytwórni wentylatorów. Dzięki temu liczba mieszkańców wzrosła z 10 tysięcy w latach powojennych do 40 tysięcy obecnie. Rozwój przemysłu niekorzystnie odbił się na środowisku naturalnym. Dziś w rejonie miasta częstym zjawiskiem są poważne szkody górnicze, zaburzona została również równowaga hydrologiczna (zanik źródeł rzeki Baby).
Do 1975 roku miasto znajdowało się w województwie krakowskim, później w latach 1975–1999 w województwie katowickim, a od 1999 wchodzi w skład województwa małopolskiego.

[madohora]

OLKUSZ SZKOŁA RZEMIOSŁA - 1927

[madohora]

„Krwawa środa” w Olkuszu – zwyczajowa nazwa akcji pacyfikacyjnej, którą okupanci niemieccy przeprowadzili w Olkuszu 31 lipca 1940 roku.
Masowe represje były odwetem za śmierć niemieckiego policjanta, który zginął z rąk pospolitego bandyty. 16 lipca 1940 roku na olkuskich Parczach rozstrzelano 20 zakładników. Dwa tygodnie później niemiecka ekspedycja karna spędziła wszystkich mężczyzn z Olkusza na rynek i miejskie place, gdzie przez kilka godzin poddawano ich brutalnym torturom i szykanom.

[madohora]

5 września 1939 roku Olkusz został zajęty przez oddziały 5 DPanc Wehrmachtu. Na mocy dekretów Adolfa Hitlera z 8 i 12 października 1939 roku miasto wraz z południowo-zachodnią częścią powiatu wcielono do Rzeszy jako część rejencji katowickiej Prowincji Śląsk. Północno-wschodnia część powiatu weszła w skład Generalnego Gubernatorstwa
Na okupowanych terenach przystąpiono do organizowania struktur niemieckich władz policyjnych, państwowych i partyjnych. Od 23 września 1939 roku stanowisko komisarza ziemskiego, a następnie starosty (landrata) powiatu olkuskiego piastował dr Heinrich Groll[3]. Burmistrzem Olkusza został mianowany Rudolf Skaletz, a kierownikiem miejscowych struktur NSDAP – dr Karol Pokorny

[madohora]

14 lipca 1940 roku do willi przy ul. Kluczewskiej na olkuskim osiedlu Parcze, która należała do polskiego lekarza Juliana Łapińskiego, wprowadził się wraz z rodziną niemiecki policjant Ernst Kaddatz[6]. Właściciel został trzy miesiące wcześniej aresztowany i wywieziony do obozu koncentracyjnego Dachau. Willę nadal zamieszkiwały jego żona i córka. Kaddatzowie zajęli pomieszczenia na parterze. Kilka dni wcześniej odnotowano tam próbę włamania.
W nocy z 15 na 16 lipca Kaddatza obudziły podejrzane hałasy. Gdy usiadł na łóżku, w drzwiach sypialni niespodziewanie pojawił się nieznany osobnik w cywilnym ubraniu. Kaddatz sięgnął po leżący pod poduszką pistolet, a wtedy napastnik oddał niego co najmniej jeden strzał[6][8]. Do willi ściągnięto niemal wszystkich lekarzy z Olkusza[9]. Szybko stwierdzono jednak, że postrzelony w klatkę piersiową policjant poniósł śmierć na miejscu[8].

Wszystko wskazuje, że zabójstwa dokonano na tle rabunkowym. Tej samej nocy prawdopodobnie ten sam bandyta dokonał bowiem napadu na jeszcze jeden dom w Olkuszu. Włamując się do willi Łapińskiego, zapewne nie zdawał sobie sprawy, że na jej parterze zamieszkali nowi lokatorzy, a na widok sięgającego po broń Kaddatza bez namysłu oddał śmiertelny strzał[10]. Przeprowadzone przez władze niemieckie dochodzenie wykluczyło, aby zabójstwa dokonano na tle politycznym. Do podobnej konkluzji doszedł również landrat Heinrich Groll. Sprawca nie został nigdy wykryty

[madohora]

Mimo iż dochodzenie nie wykazywało, aby zabójstwa Kaddatza dokonano na tle politycznym, władze niemieckie postanowiły przeprowadzić w Olkuszu szeroko zakrojoną akcję represyjną. 16 lipca do miasta przybyła ekspedycja karna złożona z członków SS. Wszystkim przebywającym w mieście Niemcom polecono stawić się na rynku, wezwano tam również miejscowego lekarza Mariana Kiciarskiego[a]. Stamtąd razem z esesmanami udali się na Parcze, gdzie w ich obecności spalono willę Łapińskiego

[madohora]

Jeszcze przed południem w mieście rozpoczęły się aresztowania. Przeprowadzano je na podstawie listy sporządzonej przez niemiecką policję, prawdopodobnie przy współpracy miejscowych volksdeutschów. Rodzinom osób, których nie zastano w domach, polecano, aby przekazali krewnym, iż muszą stawić się w olkuskim magistracie. Później jeden z mężczyzn dzięki otrzymanemu ostrzeżeniu zawrócił z drogi i w ten sposób ocalił życie. Ostatecznie w ręce Niemców wpadło pięciu mieszkańców Olkusza: Teofil Jurczyk, Wawrzyniec Kulawik, Stanisław Luboń, Jerzy Stroński i Józef Strzelecki.

[madohora]

Do aresztowanych mieszkańców Olkusza dołączono piętnastu mężczyzn przywiezionych z więzień w Mysłowicach i Sosnowcu. Jeszcze tego samego dnia około godziny 20:00 wszystkich zakładników rozstrzelano pod ścianą oficyny willi Łapińskiego. Według Mariana Kiciarskiego skazańcy zachowywali się z godnością, niektórzy przed śmiercią mieli krzyczeć „Niech żyje Polska!”. Niemiecki oficer dobijał rannych strzałami z pistoletu. Prawdopodobnie niektórzy członkowie plutonu egzekucyjnego nie chcieli uczestniczyć w zabijaniu i celowo strzelali ponad głowami skazańców; świadczyć mogą o tym liczne ślady po kulach, które znaleziono później pod dachem oficyny

[madohora]

Tego dnia w egzekucji na Parczach zostali zamordowani:

Michał Basałyga vel Basalyga (ur. 9.08.1917 w Stecowej)
Edward Bujanowski (ur. 4.10.1897 w Lipinach)
Stanisław Juraszek (ur. 23.03.1914 w Buczkowicach, właściciel sklepu)
Teofil Jurczyk (ur. 9.12.1906 w Kluczach)
Józef Kubica (ur. 6.02.1883 w Buczkowicach)
Władysław Kubica (ur. 13.01.1911 w Mesznej)
Wawrzyniec Kulawik (ur. 8.08.1903 w Bydlinie, pracownik kolei)
Ludwik Kwaśny (ur. 6.12.1918 w Mesznej)
Wojciech Laszczak (ur. 22.04.1887 w Bystrej)
Stanisław Luboń (ur. 12.04.1906 w Sikorce, instruktor Przysposobienia Wojskowego)
Jan Łukaszek (ur. 7.02.1915 w Bystrej)
Stanisław Łukasik (ur. 15.01.1913 w Czeladzi)
Józef Matlak (ur. 3.03.1907 w Mesznej)
Jan Nowak (ur. 10.05.1892 w Mesznej)
Stefan Nowak (ur. 10.06.1920 w Mesznej, syn zamordowanego w tej samej egzekucji Jana Nowaka)
Józef Pawlicki (ur. 19.03.1910 w Pabianicach)
Józef Sternal (ur. 12.02.1906 w Buczkowicach, stolarz)
Jerzy Stroński (ur. 22.04.1888 w Petersburgu, właściciel olkuskiego kina „Rosa”)
Józef Strzelecki (ur. 26.03.1904 w Olkuszu, urzędnik prywatny)
Ignacy Suchanek (ur. 12.06.1900 w Łodygowicach)

[madohora]

Wszystkie ofiary były narodowości polskiej. Ich zwłoki załadowano na samochody ciężarowe, a następnie wywieziono, prawdopodobnie w kierunku Trzebini[20]. Według jednego ze świadków do pracy przy przenoszeniu ciał zmuszono grupę Żydów. Nie udało się ustalić zarówno miejsca pochówku zamordowanych, jak i losu wspomnianych Żydów

[madohora]

Po egzekucji zakładników Niemcy przez dwa tygodnie nie podejmowali żadnych działań, co dało mieszkańcom Olkusza złudną nadzieję, iż nie nastąpią kolejne represje.
Tymczasem krótko po północy 31 lipca[22], w dniu nazwanym później „krwawą środą”, do Olkusza przybyła silna ekspedycja karna. W jej skład wchodzili funkcjonariusze Gestapo, funkcjonariusze żandarmerii i innych formacji policji niemieckiej, a według niektórych świadków – także żołnierze Wehrmachtu
Po mieście zaczęły krążyć liczne patrole, a u wylotu niektórych ulic ustawiono karabiny maszynowe. Począwszy od godziny 2:00 z domów i mieszkań Niemcy zaczęli wywlekać wszystkich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat– bez wyjątku Polaków i Żydów[24]. Początkowo rozkazano im stać z rękoma do góry pod murami domów, natomiast lokale mieszkalne rewidowano, nierzadko bijąc przebywających tam starców, kobiety i dzieci. Po pewnym czasie mężczyzn zaczęto gromadzić na rynku oraz na czterech innych placach, w tym na tzw. rynku czarnogórskim[e], przy szkole na ul. Górnicze oraz przy nieukończonym gmachu Kasy Chorych[f] na ul. Mickiewicza. Tam ofiary legitymowano, po czym rozkazywano położyć się twarzą do ziemi, z rękami wyciągniętymi wzdłuż ciała. Leżących obrzucano obelgami, kopano, bito, deptano butami po głowach i plecach. Każdy ruch był karany uderzeniami nahaja lub kolby karabinowej[22][28]. Dodatkową udrękę sprawiał ofiarom letni upał[29]. Tortury i szykany kontynuowano do godziny 15:00
Wyjątkowo brutalnie potraktowano mężczyzn spędzonych na „rynek czarnogórski”. Najpierw zmuszono ich, aby czołgali się i padali w znajdujące się tam bajora błota. Następnie ustawiono ich w kolumnę, po czym rozkazano maszerować i śpiewać pieśni żołnierskie, podczas gdy esesmani i policjanci bili maszerujących kijami, kolbami i bykowcami. Na przedzie kolumny Niemcy kazali nieść polską flagę, którą odnaleźli podczas rewizji na strychu jednego z domów. Niektóre ofiary zmuszano, aby zanurzały się w pełnej fabrycznych ścieków rzece Babie, a następnie tarzały się w piachu i glinie
Najbardziej okrutnie Niemcy znęcali się jednak nad olkuskimi Żydami. Byli oni nie tylko bici i maltretowani, lecz rozkazano im także dźwigać i rzucać do siebie olbrzymie kamienie. Niemcy nie szczędzili im rozmaitych upokorzeń, na przykład zmuszając do zdejmowania spodni i odmawiania chrześcijańskich modlitw

[madohora]

Przyprowadzono partię Żydów. Poczęto się znęcać nad nimi w tak okropny sposób, że pióro najzdolniejszego pisarza nie byłoby w stanie odtworzyć tych bestialskich zbrodni. Dwóm młodym Żydom kazano rzucać do siebie olbrzymim kamieniem ważącym około 30 kg. Jeden z trudem udźwignął ten kamień, lecz drugi, chwytając go, przewrócił się; wówczas Niemiec kazał położyć mu się na ziemi, a twarz (nosem) położyć na tym kamieniu. Żyd to wykonał, a szwab stanął mu okutym butem na głowie i przez dłuższą chwilę utrzymywał równowagę, miażdżąc twarz nieszczęsnemu Żydowi – relacja Henryka Osucha[

[madohora]

Obiektem szczególnie brutalnego traktowania stał się dajan olkuskiej gminy żydowskiej, Moszek Joel Hagierman. Zdjęcie Hagiermana dręczonego na olkuskim rynku jest obecnie jedną z najbardziej znanych fotografii z czasu Holocaustu
W akcji represyjnej uczestniczyli przedstawiciele lokalnych władz niemieckich: landrat Heinrich Groll, ortsgruppenleiter NSDAP Karol Pokorny, burmistrz Rudolf Skaletz, kierownik Kasy Chorych Kriest. Zdołali oni uchronić od pobicia polskich lekarzy oraz urzędników instytucji miejskich[23]. Zachowała się bogata dokumentacja fotograficzna z „krwawej środy”, sporządzona przez Niemców dla celów oficjalnych lub prywatnych
„Krwawa środa” przyniosła co najmniej dwie ofiary śmiertelne. Pierwszą był Tadeusz Lupa – 25-letni Polak zatrudniony jako elektryk w olkuskim magistracie. Został zastrzelony przez Niemców, gdy usiłował uciec z placu przy Kasie Chorych. Drugą był Żyd posiadający obywatelstwo USA, który mimo pomocy olkuskich lekarzy zmarł po kilku dniach na skutek obrażeń odniesionych w czasie tortur[27]. W starszych publikacjach podaje się zazwyczaj, że nosił nazwisko Majer. Z ustaleń Krzysztofa Kocjana wynika jednak, że ofiarą był najprawdopodobniej Isaac Miller. Ponadto 10 sierpnia na skutek obrażeń odniesionych w czasie „krwawej środy” zmarł proboszcz olkuskiej parafii ks. Piotr Mączka. Dwunastu ciężko skatowanych mężczyzn Niemcy wywieźli do więzienia w Sosnowcu. Co najmniej kilkudziesięciu innych nie było w stanie wrócić do domów o własnych siłach. Leczenie niektórych ofiar trwało jeszcze przez wiele miesięcy

[madohora]

W styczniu 1945 roku, kilka dni po wyparciu Niemców z Olkusza, w miejscu egzekucji 20 zakładników pracownicy olkuskiej Emalierni ustawili drewniane krzyże z „koroną” wykonaną z drutu kolczastego, a także metalowe tablice z nazwiskami ofiar. W tym samym roku odbyła się tam jeszcze msza polowa, a 1 maja – manifestacja robotnicza. Podczas tej ostatniej ulicę Ogrodzieniecką przemianowano na 20 Straconych
1 września 1961 roku na olkuskich Parczach odsłonięto kamienne tablice upamiętniające dwudziestu straconych. Dwa lata później zostały one jednak przeniesione w związku z budową drogi Kraków – Katowice. Jedna z tablic, zainstalowana na fragmencie muru, znajduje się obecnie po południowej stronie drogi krajowej nr 94, nieopodal wylotu ul. Mickiewicza. Druga, obmurowana, znajduje się po północnej stronie drogi krajowej, przy ul. Jaśminowej. Na obu tablicach widnieje inskrypcja o treści:

[madohora]

To miejsce zostało zroszone serdeczną krwią 10-ciu Polaków patriotów rozstrzelanych w dniu 16.VII.1940 r. przez hitlerowskich siepaczy
Cześć ich pamięci!
Społeczeństwo Olkusza w pamiętną rocznicę 1.IX.1961 r.

[madohora]

31 lipca 1982 roku na olkuskim rynku[g] odsłonięto marmurową tablicę upamiętniającą „krwawą środę”. Jednocześnie na skwerze na osiedlu Czarna Góra – w miejscu, gdzie przed wojną znajdował się tzw. rynek czarnogórski – odsłonięto obelisk z tablicą pamiątkową. Tablicę na rynku odsłonili członkowie rodzin dwóch zakładników zamordowanych 16 lipca 1940 roku, a obelisk na skwerze – osoby, które były torturowane w tym miejscu 31 lipca 1940 roku[36].

Na tablicy pamiątkowej znajdującej się na olkuskim rynku widnieje inskrypcja o treści:

W dniu 31 VII 1940 r. zwanym odtąd krwawą środą, na tym placu, jednym z kilku wówczas miejsc, hitlerowcy dokonali masowych tortur ludności miasta
Z kolei na tablicy na skwerze widnieje obecnie inskrypcja o treści:
W dniu 31 lipca 1940 r. zwanym odtąd KRWAWĄ ŚRODĄ plac ten był jednym z miejsc okrutnej hitlerowskiej represji karnej przeprowadzonej na męskiej ludności miasta
Co roku, 31 lipca odbywają się w Olkuszu uroczystości rocznicowe. „Krwawa środa” często jest postrzegana i opisywana jako najtragiczniejszy epizod w wojennej historii Olkusza, aczkolwiek jak podkreśla Ireneusz Cieślik, nie sposób porównywać tych wydarzeń z dokonaną w czerwcu 1942 roku likwidacją olkuskiego getta, w której wyniku straciła życie niemal jedna trzecia ówczesnych mieszkańców miasta.

[madohora]

Przez lata poza granicami Polski panowało przekonanie, że ofiarą „krwawej środy” padli wyłącznie żydowscy mieszkańcy Olkusza. W tym duchu o wydarzeniach z 31 lipca 1940 roku informowały ekspozycje muzealne prezentowane w instytucjach takich jak: instytut Jad Waszem, muzeum w kibucu im. Bojowników Getta, Centrum Szymona Wiesenthala, czy „Dom Konferencji w Wannsee”[40]. Błędna informacja, jakoby niemiecka akcja represyjna miała wyłącznie antyżydowskie ostrze, pojawiała się także w publikacjach historycznych, na przykład w zbiorze dokumentów „The good old days”. The Holocaust as seen by its perpetrators and bystanders (1988)[41], w Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945 wydanej przez United States Holocaust Memorial Museum (2012), czy w biuletynie Yad Vashem Studies
Począwszy od 1993 roku pochodzący z Olkusza starszy kustosz Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau Adam Cyra podejmował interwencje w „Domu Konferencji w Wannsee” z prośbą o sprostowania informacji na temat przebiegu „krwawej środy”. Ostatecznie w nowej ekspozycji muzealnej, a także na stronie internetowej „Domu”, zmieniono podpisy pod zdjęciami przedstawiającymi te wydarzenia, zaznaczając, że ofiarą akcji represyjnej padli także nie-Żydzi
W 2003 roku na skutek zabiegów olkuskiego historyka Krzysztofa Kocjana zmienione zostały opisy pod zdjęciami z „krwawej środy” prezentowanymi na stronie internetowej kibucu im. Bojowników Getta[39]. Z kolei w 2006 roku na skutek apelu wiceburmistrza Olkusza Dariusza Rzepki, popartego przez dyrektora Żydowskiego Instytutu Historycznego prof. Feliksa Tycha, również instytut Jad Waszem zmodyfikował opis wydarzeń z 31 lipca 1940 roku, który widniał na jego stronie internetowej.

[madohora]

TABLICA UPAMIĘTNIAJĄCA WYDARZENIA KRWAWEJ ŚRODY

[madohora]

Według danych z 1937 roku w Olkuszu zamieszkiwało 2,7 tys. Żydów. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej osiedliła się tam jeszcze pewna liczba Żydów polskich wypędzonych z III Rzeszy.
Olkusz został zajęty przez oddziały Wehrmachtu już w piątym dniu kampanii wrześniowej[2]. Na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 października 1939 roku miasto wraz z południowo-zachodnią częścią powiatu olkuskiego wcielono do Rzeszy jako część rejencji katowickiej Prowincji Śląsk[a][3]. Od pierwszych dni okupacji ludność żydowska była poddawana różnorakim formom represji. Na terenie miasta i powiatu – przede wszystkim w okolicach mostu nad Przemszą, którym wiodła droga z Olkusza na Sławków – niemieccy żołnierze terroryzowali i mordowali żydowskich uchodźców powracających do swych rodzinnych miejscowości w Zagłębiu Dąbrowskim. Według niektórych świadków liczba zamordowanych mogła sięgnąć nawet stu osób. Represje nie ominęły także olkuskich Żydów, których niemieccy żołnierze i policjanci doraźnie zabierali do rozmaitych prac przymusowych, bili, upokarzali, rabowali. Zdarzały się przypadki obcinania bród ortodoksyjnym wyznawcom judaizmu.

[madohora]

RZEŹBY, POSĄŻKI

[madohora]

RZEŹBY Z MALACHITU

[madohora]

STRÓJ WOJOWNIKA

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Przypadkowo odkryte w 1968 roku fundamenty baszty zainspirowały działaczy Towarzystawa Miłośników Ziemi Olkuskiej i Władzę Miasta do odbudowy tego fragmentu średniowiecznych murów wraz z basztą. Projekt zrealizowano do 1971 wg koncepcji prof. Janusza Bogdanowskiego.

[madohora]

Kopiec Kościuszki w Olkuszu – kopiec usypany w Olkuszu w 1861 dla uczczenia 44. rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki – wyraz narastającej atmosfery patriotycznej przed powstaniem styczniowym oraz jako pamiątka udziału olkuszan w insurekcji kościuszkowskiej. Był on miniaturą krakowskiego kopca Kościuszki – miał 5 m wysokości i 14 m średnicy.

[madohora]

Generalne prace remontowe całego obiektu przeprowadzono w latach 1993-1994. W ramach prac, u podstawy obiektu wmurowana została pamiątkowa tablica z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki i opisem historii kopca.

W listopadzie 2018 z inicjatywy władz miasta, wykonano niezbędne prace konserwatorskie drewnianego krzyża i stopy fundamentowej polegające na:
Kompleksowej konserwacji drewnianego krzyża.
Oczyszczeniu i konserwacji elementów metalowych.
Usunięciu starej stopy fundamentowej i wykonaniu nowej według projektu wykonawczego.
Pracach niwelacyjnych kopca.

[madohora]

Cmentarz leży w centrum Olkusza, pomiędzy ulicami Króla Kazimierza Wielkiego i Francesco Nullo. Ma powierzchnię 0,65 hektara. Jest cmentarzem typu parkowego; w 1982 roku w jego obrębie rosło 190 drzew. Jest otoczony murem z wapienia