Gość: aik
IP: *.opole.cvx.ppp.tpnet.pl
25.06.03, 23:04
NARÓD
NARÓD, zbiorowość ludzi wyróżniająca się wspólną świadomością nar.; stanowi
przede wszystkim wspólnotę idei, toteż pierwszym warunkiem jego
ukształtowania się jest istnienie jednej lub wielu ideologii nar., tj.
takich których celem jest mobilizacja możliwie dużej części populacji,
uznanej za n., do obrony jego interesów. W miarę rozpowszechniania się
ideologii nar. (nacjonalizm) rozwija się świadomość nar., co polega na tym,
że coraz większa liczba czł. populacji poczuwa się do przynależności nar. i
jest zdolna kojarzyć swe losy osobiste z losami n., czując się zobowiązana —
zwł. w momentach zagrożenia zewn. — do solidarnego działania w jego obronie.
Proces tworzenia się n. zaczyna się z reguły od stosunkowo nielicznej elity;
jej czł. definiują zbiorowość, do której należą, jako n., po czym stopniowo
definicja ta upowszechnia się, wypierając lub nakładając się na definicje
innego rodzaju (poddani tego samego władcy, ludzie tego samego języka i tej
samej wiary, tej samej krwi itd.). W przeszłości pojęcie n. bywało
programowo ograniczane do górnej warstwy społ. i nie obejmowało ludu. O n. w
nowocz. rozumieniu można mówić wtedy, gdy świadomość nar. łączy wszystkie
warstwy społeczne. Nie znaczy to, że jest ona całkowicie jednolita i
niezależna od społ. zróżnicowań. Składnikiem świadomości nar. jest z reguły
wyobrażenie określonego terytorium stanowiącego własność danego n. i
nacechowanego pozytywnie jako ojczyzna. W skład świadomości n. wchodzi także
wiedza na temat wspólnej przeszłości hist. i swoistej kultury nar., która
choć znana większości czł. n. jedynie pobieżnie, stanowi zazwyczaj przedmiot
ich dumy i znak rozpoznawczy w stosunkach z czł. innych n. Nie ma też
świadomości n. bez wyobrażenia własnego państwa. Znane są wprawdzie
przypadki n. bezpaństwowych (Kurdowie, Baskowie, Polacy w okresie
rozbiorów), zawsze jednak towarzyszą im wspomnienia własnego państwa i
aspiracje do utworzenia go w przyszłości. Tym m.in. świadomość nar. różni
się od świadomości etnicznej. Zagadnieniem spornym jest to, czy n. są
właściwe jakieś cechy obiektywne, poprzedzające powstanie świadomości nar. i
stanowiące jej konieczne podłoże, oraz jakie są to cechy. Ideologie nar.
powołują się zwykle na ich istnienie. Podobnie, w naukach społ. silna była i
jest tendencja do takiego ujęcia fenomenu n., które polegałoby na wskazaniu
wielu cech, właściwych każdemu n., niezależnie od stopnia rozwoju
świadomości narodowej. Nie ulega wprawdzie wątpliwości, że powstanie i
rozwój ideologii nar. wymaga określonego podłoża hist., ale wobec
wielopostaciowości zjawiska nieosiągalne okazały się jakiekolwiek
generalizacje bezwyjątkowe. Proces narodotwórczy nie przebiegał wg
jednolitego wzoru: inaczej tam, gdzie jego ramami było państwo, inaczej zaś
tam, gdzie był pozbawiony oparcia w państwie; inaczej tam, gdzie punktem
wyjścia była wspólnota etniczna, inaczej tam, gdzie ludzie, przybywający ze
wszystkich stron świata, tworzyli „nowy naród” (USA, Kanada, Australia);
inaczej tam, gdzie istniały od dawna powody do wyodrębnienia, inaczej tam,
gdzie kwestia nar. pojawiła się jako następstwo zmian polit., przychodzących
zzewnątrz i nie przygotowanych przez dotychczasowy rozwój danej społeczności
(sytuacja w wielu krajach postkolonialnych). N. jest zjawiskiem świata
nowoż., a w niektórych regionach zjawiskiem zupełnie nowym. Złudzenie
naturalności i starożytności n. wynika stąd, że w świadomości nar. oraz
ideologiach nar. ulegają utrwaleniu pewne nastawienia, towarzyszące
ludzkości od jej zarania (podział świata na „swoich” i „obcych”,
etnocentryzm), poza tym odwołują się one nierzadko do wzorów i symboli z b.
odległej przeszłości. Zalążki ideologii nar. pojawiły się w niektórych
krajach jeszcze w średniowieczu. Pełny ich rozwój i powstanie świadomości
nar. były jednak reakcją na słabnięcie i rozkład trad. więzów solidarności
regionalnej, stanowej, plemiennej, charakterystyczne dla świata nowożytnego.
W pewnym sensie n. zawdzięcza swe istnienie dążeniu do odtworzenia tych
więzów w poszerzonej skali za pomocą ideologii, stwarzającej na nowo
słabnące poczucie przynależności. Koniecznym warunkiem sukcesu owego dążenia
są procesy właściwe światu nowoż., m.in.: rozwój rynku, demokratyzacja,
upowszechnienie oświaty, zmniejszanie się różnic poziomów i stylów życia
między różnymi warstwami społecznymi. Ponieważ w Europie procesy te
wystąpiły w szczególnym nasileniu w XIX w., często wiązano „przebudzenie się
narodów” z rozwojem kapitalizmu i tzw. społeczeństwa przemysłowego.
Aczkolwiek jest to słuszne, należy brać pod uwagę, iż raz stworzone wzory
ideologii nar. odznaczają się pewną autonomią i mogą być stosowane również
tam, gdzie warunki społ.-gosp. są zupełnie inne. N. nie są przeżytkiem
wcześniejszych epok, kiedy nie istniał na wielką skalę międzynar. podział
pracy, poszczególne społeczności były od siebie względnie izolowane, a
komunikacja między nimi bardzo słaba. Wprost przeciwnie, wszystko wskazuje
na to, że właśnie przełamywanie dawnych barier rozbudza potrzebę
identyfikacji nar.: we współcz. świecie obserwujemy raczej jej nasilanie się
niż zanikanie, chociaż współpraca międzynar. osiąga niespotykane dawniej
rozmiary i powstają liczne organizacje o charakterze ponadnar., kultura zaś
ulega pod pewnymi względami unifikacji.
S. OSSOWSKI O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984; A.KŁOSKOWSKA Kultury
narodowe u korzeni, Warszawa 1986; F. ZNANIECKI Współczesne narody, Warszawa
1990; E. GELLNER Narody i nacjonalizm, Warszawa 1991; K. POMIAN Europa i jej
narody, Warszawa 1992. JERZY SZACKI
