Dzikie Pola

[mala200333]

Dzikie Pola (bezkresne stepy między doliną Dniepru, Donu a Dniestrem) były historycznie słabo zaludnione z powodu skrajnych warunków i ciągłego zagrożenia najazdami. Ich głównymi mieszkańcami i pionierami byli Kozacy.Historyczny krajobraz tych ziem tworzyły następujące grupy:Kozacy Zaporoscy: Ludzie wolni, zbiegli chłopi i awanturnicy, którzy uciekali przed pańszczyzną. Stworzyli oni silną organizację wojskową (Sicz Zaporoską) i zajmowali się obroną granic, rybołówstwem, łowiectwem oraz walką.Tatarzy krymscy: Koczownicy, którzy kontrolowali południowe stepy, często urządzając łupieżcze wypady w głąb tych ziem w celu brania jasyrów (niewolników).Osadnicy i chłopi: Pojawiali się falami w okresach względnego spokoju wokół rodzących się folwarków i zamków magnackich.Miejscowa ludność tubylcza: Przed epoką intensywnego osadnictwa były to luźne grupy koczownicze.Ze względu na niski poziom bezpieczeństwa, w niektórych okresach gęstość zaludnienia na tych wielkich przestrzeniach wynosiła zaledwie 1 do 3 osób na kilometr kwadratowy

[mala200333]

Dzikie Pola, czyli rozległe, bezludne stepy Ukrainy, były historycznym odpowiednikiem „Dzikiego Zachodu”, pełniąc funkcję raju dla wszelkiej maści europejskich banitów, zbiegów i kryminalistów uciekających przed wymiarem sprawiedliwości. Z perspektywy Wikipedia i źródeł historycznych, obszar ten przyciągał zbiegłą szlachtę, dezerterów, przestępców kryminalnych oraz tych, dla których w ówczesnej Europie zabrakło miejsca.Kim byli uciekinierzy: Kresowe stepy wabiły ludzi wyjętych spod prawa. Wśród osadników i wolnych wojowników znajdowali się pospolici bandyci, zbiegli chłopi oraz ludzie szukający ucieczki przed karą śmierci stosowaną w dawnej Polsce.Kozaczyzna jako organizacja: Z tej zantagonizowanej i zróżnicowanej społeczności zbiegów rekrutowali się Kozacy zaporoscy. Stworzyli oni specyficzną, zmilitaryzowaną wspólnotę, która z czasem urosła do roli obrońców wschodnich granic.Prawo Dzikich Pól: Na ziemiach tych nie obowiązywało tradycyjne prawo. Działała tam zasada siły, a bezpieczeństwo zależało od zdolności obrony, w czym pomagali zamożni magnaci utrzymujący własne oddziały.Obszar ten stanowił fenomen kulturowo-społeczny, gdzie różnorodne grupy uciekinierów stapiały się w jedną społeczność pogranicza.

[mala200333]

Większość uciekinierów stanowili Rusini (przodkowie dzisiejszych Ukraińców) oraz Polacy, lecz na Dzikich Polach osiedlali się także przybysze z innych państw, tacy jak Mołdawianie, Rosjanie czy Tatarzy

[mala200333]

Dzikie Pola, tak nazywane były ziemie należące do dzisiejszej Ukrainy. Osiedlali się na nich chłopi, którzy uciekli przed wyzyskiem, różni przestępcy wyjęci spod prawa, Żydzi chcący uniknąć pogromów, kupcy szukający łatwego zysku i cała masa awanturników żądnych przygody. Dzikie Pola były praktycznie poza kontrolą któregokolwiek z otaczających je państw. Kiedy w początkach XVII wieku wybuchły powstania kozackie (słowo Kozak pochodzi z języka tureckiego i oznacza bandytę) pod wodzą polskiego szlachcica Chmielnickiego, na tak zwanej Rusi Czerwonej (zachodnia Ukraina), należącej wtedy do Rzeczpospolitej, powoli zaczęła kształtować się państwowość ukraińska. W związku z zaborami trwało to dość długo, ale w 1848 roku w Galicji narodził się Ukraiński Ruch Narodowy, używany często przez zaborców austriackich przeciwko Polakom, którzy także dążyli do odzyskania niepodległości. Podczas pierwszej wojny światowej praktycznie wszystkie nieistniejące na mapach Europy państwa, zwietrzyły okazję do uzyskania suwerenności, w tym oczywiście Polska i Ukraina. W 1918 Austro-Węgry rozpadły się, Niemcy zostali upokorzeni traktatem wersalskim, a Rosja pobiła się sama ze sobą.

Stosunkowo łatwo było uzyskać niepodległość, ale utrzymać ją było już znacznie trudniej, gdyż wybuchały nowe, mniejsze konflikty o ziemię. Polska i Ukraina były tego najlepszym przykładem. Oba państwa walczyły o Galicję wschodnią, której stolicą był Lwów. O ile we wsiach większość stanowili Ukraińcy, mniejsze miasteczka opanowane były przez Żydów, to na tych terenach Lwów był wyspą polskości. Walki o Galicję pomiędzy II Rzeczpospolitą a Zachodnioukraińską Republiką Ludową trwały niemal rok. Wreszcie politycy przy pomocy wojska wytyczyli nowe granice na mapach, ale ludzie tam żyjący w większości pozostali w swoich domach. Tymczasem ze wschodu nadchodziło nowe, tym razem czerwone, zagrożenie. Podczas wojny z Bolszewikami Polska pod wodzą Piłsudskiego i Ukraina reprezentowana przez Petlurę połączyły siły, aby wyrzucić znienawidzonego wroga jak najdalej na wschód. Udało się, w pewnej mierze.. Zabrakło sił, a wojna zakończyła się Traktatem Ryskim, w którym nasza delegacja uznała Ukrainę za część państwa Sowietów.

Osadnictwo, nacjonalizm oraz konflikty na tle materialnym i ideologicznym

Nie ma jednego nacjonalizmu, nawet jeżeli jest on zdefiniowany. Każdy naród ma swój odrębny, wynikający z geografii, różnorodności kulturowej, tradycji i historii. To tak jak ze strojami ludowymi na przykład. Zarówno przepaska biodrowa i pióropusz indiański jak i norweski bunad, są strojami ludowymi, a jednak różnią się bardzo od siebie.

Po wygranej wojnie z Bolszewikami zasłużeni w walkach o niepodległość Polacy osiedlani byli na terenach Galicji wschodniej, gdzie stanowili jednak mniejszość, podobnie jak i Żydzi.

Oczywiście nacjonalistom ukraińskim ta sytuacja bardzo się nie podobała i starali się oni burzyć jakiekolwiek próby porozumienia pomiędzy sąsiadami polskimi i ukraińskimi w obawie przed polonizacją. W 1920 roku wojskowi ukraińscy powołali do życia tajną Ukraińską Organizację Wojskową pod dowództwem Jewhena Konowalca.

Wybrali oni najgorszy z możliwych sposób czyli terroryzm. Przeprowadzano zamachy na polskich inteligentach, politykach czy urzędnikach. Dokonywano mordów i grabieży na ludności cywilnej, a przede wszystkim zwalczano działaczy na rzecz pojednania polsko-ukraińskiego obu narodowości. Przyniosło to chęć odwetu ze strony Polaków. Dochodziło coraz częściej do awantur i lokalnych konfliktów. Rząd polski postanowił również przeciwdziałać i położył nacisk na polonizację Ukraińców.

Zakazano im nauki we własnym języku, utrudniano praktyki religijne (większość Ukraińców należało do kościoła greko-katolickiego lub prawosławnego), zabroniono zrzeszania się i wprowadzono szereg przepisów utrudniających Ukraińcom życie na równym poziomie z Polakami. Za krnąbrność wobec władz państwowych surowo karano. Mnożyły się pobicia, zamykano ludzi do więzień. Sytuacja wciąż eskalowała po obu stronach, choć zwykli ukraińscy czy polscy chłopi, stroniący od polityki, bo zajęci codziennym życiem, potrafili się między sobą dogadywać i żyli w miarę zgodnie, czego dowodem były liczne małżeństwa mieszane. Powodem konfliktów, podsycanych przez działaczy UOW, był często status materialny, a różnice bywały znaczne. Polacy z reguły posiadali więcej lepszej jakości narzędzi, więcej zwierząt czy przedmiotów codziennego użytku. Nawet ocynkowane wiadro stanowiło obiekt zazdrości, gdyż było lepsze od drewnianego.

W 1926 roku główny ideolog ukraińskich nacjonalistów Dmytro Doncow napisał dzieło pod tytułem „Nacjonalizm”, w którym zawarł między innymi tezę o stosowaniu „twórczej przemocy” wobec wrogów Ukrainy czyli Polaków, Żydów, Ormian, Rosjan oraz niezdecydowanych Ukraińców. W skrócie chodziło o fizyczne wyeliminowanie ich…

[mala200333]

….. W tym samym roku do władzy w Polsce powrócił Józef Piłsudski i sytuacja zmieniła się diametralnie. Naczelnik był zwolennikiem federalizacji wschodniej Europy i natychmiast zniósł większość praw dyskryminujących Ukraińców. Wymienił także kadrę urzędniczą, w tym wojewodów, na bardziej liberalną. Samym Ukraińcom zaproponował walkę o swoje prawa w polskim sejmie, zamiast z karabinem czy granatem na ulicach miast. Sytuacja na wschodzie powoli stabilizowała się.

Oczywiście nacjonalistom taki obrót spraw nie był w smak, tracili oni bowiem na znaczeniu wśród ludności. Dlatego w 1929 roku powołali OUN, w której wyróżniał się młody i energiczny radykał Stepan Bandera. Wraz z innymi jemu podobnymi pragnął on natychmiastowego zniszczenia Polski, w czym miała pomóc także broszura propagandowa napisana przez Stepana Łenkawskiego, znana jako dekalog ukraińskiego nacjonalisty.

Oto jej główna część:

Ja – Duch odwiecznej walki, który uchronił Ciebie od potopu tatarskiego i postawił między dwoma światami, nakazuję nowe życie:

Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz walcząc o nie.
Nie pozwolisz nikomu plamić sławy ani czci Twego Narodu.
Pamiętaj o wielkich dniach naszej walki wyzwoleńczej.
Bądź dumny z tego, że jesteś spadkobiercą walki o chwałę Trójzęba Włodzimierzowego.
Pomścij śmierć Wielkich Rycerzy.
O sprawie nie rozmawiaj z kim można, ale z tym, kim trzeba.
Nie zawahasz się spełnić największej zbrodni, kiedy tego wymaga dobro sprawy.
Nienawiścią oraz podstępem będziesz przyjmował wrogów Twego Narodu.
Ani prośby, ani groźby, tortury, ani śmierć nie zmuszą Cię do wyjawienia tajemnic.
Będziesz dążył do rozszerzenia siły, sławy, bogactwa i obszaru państwa ukraińskiego nawet drogą ujarzmienia cudzoziemców
Warto zwrócić uwagę zwłaszcza na punkty 7. i 8., które Upowcy wzięli sobie bardzo do serc.

W całej Galicji, a zwłaszcza na Wołyniu, rozpoczęły się masowe ataki terrorystyczne. Nie trzeba już było piastować urzędu wyższego szczebla czy zajmować się polityką, aby bać się o swoje życie.

Bez względu na przynależność narodową, każdemu kto jawnie współdziałał z inną nacją, groziła śmierć. Działania Bandery ponownie wywołały chęć zemsty wśród Polaków, a jej obiektem często bywał zwykły, ukraiński chłop. Momentem kulminacyjnym konfliktu ponownie rozgrzanego przez OUN, był rok 1934. Wtedy to grupa dowodzona przez samego Banderę dokonała zabójstwa Bronisława Pierackiego, ministra spraw wewnétrznych, o bardzo liberalnych poglądach. Po tym akcie terroru sanacyjny rząd w Warszawie podjął bardzo radykalne działania. Ponownie wprowadził zakaz zrzeszania się, modlitwy w języku ukraińskim i kultywowania ich tradycji. Zniszczono także 130 ukraińskich cerkwi i uznano Ukraińców za wschodnich, zruszczonych Polaków.

Stepan Bandera został złapany przez polskie władze i skazany na śmierć w dwóch procesach sądowych. Jednak na mocy amnestii wyrok ten został zamieniony na dożywocie z pozbawieniem praw publicznych na zawsze.

Wielka wojna i okupacja

Gdy po wybuchu drugiej wojny światowej, na tereny Kresów Wschodnich wkroczyli Sowieci, działalność OUN została przez jakiś czas bardzo brutalnie stlamszona. Większość jej członków uciekła do Generalnego Gubernatorstwa, czyli na tę część Polski, która zajęta została przez Niemców. Sam Bandera, jak i wielu innych przestępców, już wcześniej został wypuszczony z więzienia, gdyż państwo polskie z powodu działań wojennych rozpadło się i nie posiadało żadnej mocy sprawczej. W roku 1940 ukraińscy nacjonaliści spotkali się w Krakowie na kongresie OUN i tam podzielili się na dwie frakcje. OUN-B czyli zwolenników ultra radykalnego Bandery oraz OUN-M pod przewodnictwem Andrija Melnyka, bardziej skłonnego do współpracy z Niemcami. Nie oznacza to jednak, że banderowcy nie służyli nazistom. Obie grupy jednak miały swój gigantyczny udział w zbrodniach niemieckich dokonywanych na ludności polskiej i żydowskiej. Bardzo wielu Ukraińców wstąpiło do SS Galizien lub utworzonego w 1941 roku batalionu Wehrmachtu, złożonego z Ukraińców i Niemców, użytego między innymi do bestialskiego mordowania głównie żydowskich mieszkańców Lwowa po ataku Niemiec na ZSRR. Członkowie OUN byli często strażnikami w niemieckich obozach koncentracyjnych oraz zasilili oni szeregi znienawidzonej przez Polaków i Żydów Schutzmannschaft (Schuma), czyli tak zwanej czarnej policji. W rzeczywistości Schuma miała ogromny wkład w eksterminacji ludności polskiej, żydowskiej i cygańskiej. Podczas pierwszych lat niemieckiej okupacji, Niemcy wraz z Ukraińcami wymordowali na polskich Kresach Wschodnich około 150 tysięcy Żydów, na czym najbardziej Niemcom zależało. Po zajęciu Lwowa przez Wehrmacht, OUN-owcy ogłosili powstanie niepodległego państwa ukraińskiego pod rządami premiera Jarosława Stećki, co nie spodobało się Hitlerowi i większość, wysoko postawionych działaczy OUN z Banderą na czele, zostało wysłanych do obozów koncentracyjnych. W związku z brakiem zgody władz niemieckich na utworzenie niepodległej Ukrainy, nacjonaliści z OUN w roku 1942 utworzyli swoją bojówkę UPA (Ukraińska Powstańcza Armia), która zaczęła walczyć już ze wszystkimi. UPA starała się przeciwdziałać Niemcom, którzy wywozili coraz więcej żywności zabieranej Ukraińcom dla żołnierzy Wehrmachtu walczących na wschodzie, walczyła także z partyzantami ZSRR, pamiętając doskonale komu zawdzięczali okres Wielkiego Głodu oraz z Polakami. Z tym, że według nich problem polski był problemem etnicznym i należało go rozwiązać w sposób podobny do tego, w jaki Hitler rozprawiał się z Żydami. Zaczęły nasilać się mordy na Polakach mieszkających na Wołyniu i coraz częściej brali w nich udział ukraińscy chłopi indoktrynowani przez oprawców z OUN, UPA, a także grekokatolickich duchownych. W marcu 1943 roku Ukraińcy ogłosili powstanie narodowe i policjanci z Schuma zaczęli masowo dezerterować i uciekać do lasów, gdzie tworzyli oddziały partyzanckie. Na Wołyniu rozpoczął się okres chaosu i totalnego bezprawia. Podpalenia wsi, gwałty i brutalne mordowanie Polaków były zjawiskiem niemal codziennym.

Niewyobrażalne zbrodnie czyli Rzeź Wołyńska

Powiat po powiecie, wieś po wsi, dom po domu, nawiedzane były przez zbrojne oddziały ukraińskich zbrodniarzy z UPA, wspierane przez miejscowych chłopów, przez nich do tego zachęcanych. Eksterminacja Polaków przebiegała planowo i w sposób tak brutalny, że aż ciężko to sobie wyobrazić. Ta brutalność także była celowa, gdyż miała na celu wywołanie paniki wśród ludności polskiej. Każdy atak był doskonale zorganizowany i polegał na okrążeniu danego celu, na przykład wioski, trzema pierścieniami ludzi. Pierwszy stanowili zazwyczaj dobrze wyszkoleni byli policjanci z Schuma i żołnierze UPA. Dokonywali oni bezpośredniego ataku, mordując wszystkich, których się dało i zdobywali wieś. Drugi krąg to także członkowie UPA, ci mniej doświadczeni i gorzej uzbrojeni, wyłapujący ewentualnych uciekinierów i wreszcie ostatni, czyli miejscowa ludność ukraińska, uzbrojona w widły, siekiery, młoty i kosy. Mieli oni za zadanie przeszukać teren, zabić lub dobić jeszcze żyjących Polaków, zagrabić ich mienie i na końcu spalić całą wioskę. W dokumentach z tamtego okresu są nawet zapiski o tym, jaka liczba zapałek została zużyta do podpalenia której wsi…

Okrucieństwo do jakiego posuwali się Ukraińcy było tak ogromne, że nawet zbrodniarze niemieccy zaczęli temu przeciwdziałać, zaopatrując Polaków w broń i werbując ich do czarnej policji, która praktycznie przestała istnieć po dezercji Ukraińców.

Świadkowie, którym udało się jakimś cudem przeżyć Rzeź Wołyńską opowiadali o sposobach męczenia i zadawania śmierci Polakom przez Ukraińców, pacyfikujących ich wsie. Nabijanie dzieci na sztachety płotów, wycinanie płodów z brzuchów matek, obcinanie części ciała piłami, krzyżowanie, podpalanie żywcem i obdzieranie ze skóry były praktykami bardzo częstymi podczas napadów UPA, wspieranych przez ukraińskich chłopów

[mala200333]

Zbrodniarze wykorzystywali także święta, kiedy to Polacy gromadzili się tłumnie w kościołach, aby zamordować ich jak najwięcej za jednym razem, chodziło przecież o „oczyszczenie” tych ziem z ludności polskiej raz na zawsze. Banderowcy nie oszczędzali nikogo, także swoich pobratymców, nie chcących brać udziału w rzezi swoich sąsiadów. Chcieli wciągnąć do ludobójstwa jak największą liczbę ludzi, aby każdy z nich czuł się winny, co miało ułatwić później zmowę milczenia. Widać to niestety do dziś.

Polacy mieszkający na Wołyniu próbowali się bronić, jednak w początkowej fazie ludobójstwa dokonywanego przez Ukraińców na kresach nie mieli odpowiednich sił i środków, aby skutecznie przeciwstawić się UPA, choć niektórzy historycy twierdzą, że Armia Krajowa miała możliwość zapobiec tym ukraińskim zbrodniom. Żadne negocjacje AK z UPA nie odnosiły skutku i polscy wysłannicy byli zwyczajnie przez nich mordowani. Apogeum Rzezi Wołyńskiej przypada na 11 lipca roku 1943, kiedy to Polacy zostali zaatakowani praktycznie we wszystkich wschodnich powiatach jednocześnie, a fala ta narastała z dnia na dzień. Nie sposób wymienić wszystkich zmiecionych z powierzchni ziemi polskich wsi, a co dopiero ludzi zamordowanych tego dnia przez nacjonalistów ukraińskich.

Kolejne dni przynosiły kolejne ofiary. Ukraińcy pacyfikowali w brutalny sposób średnio od 20 do 50 wsi dziennie, dokonując przy tym strasznych zbrodni, czego dowodem są raporty AK. Jeden z nich zacytuję:

Kobiety, nawet ciężarne, przebijano bagnetami. Dzieci rozrywali za nogi, a niektóre z nich nabijali na widły i wyrzucali za parkany. Inteligentów wiązali drutem kolczasym i wrzucali do studzien. Siekierami obcinali ręce, nogi, głowy. Obcinali nosy, uszy i języki. Wyrzynali przyrodzenie, rozpruwali brzuchy i wyjmowali wnętrzności.

Dodatkową tragedią jest fakt, że w tych wszystkich zbrodniach brały także udział ukraińskie dzieci, gdyż UPA przyjmowała w swoje szeregi wszystkich, którzy ukończyli 8 lat…

Oprócz ludzi, Upowcy starali się wymazać z historii wszystko, co polskie. Niszczyli domy, kościoły, dworki, pomniki i wszystkie miejsca pamięci. Zależało im na tym, aby polskość na tych terenach przestała istnieć.

Masakra na Wołyniu trwała aż do lutego 1944 roku, kiedy to po przegranej kampanii wschodniej przez Niemców, na tereny Wołynia wkroczyła Armia Czerwona.

Nie są znane dokładne dane dotyczące ilości pomordowanych na Wołyniu. Brak dostępu do archiwów, brak badań archeologicznych, a przede wszystkim brak woli politycznej ukraińskich władz uniemożliwia bardziej dokładne obliczenie liczby ofiar tej okrutnej zbrodni.

Dane szacunkowe są tak rozbieżne, że nawet ciężko je przytoczyć, nie narażając się na krytykę. Według większości historyków, akcje odwetowe Polaków przyniosły śmierć około 6 tysięcy Ukraińców. Na samym Wołyniu Polaków zamordowanych przez Ukraińców zostało około 50 do 60 tysięcy, jednak dodać do tego trzeba małopolskę wschodnią oraz inne tereny dawnej II Rzeczypospolitej, na terenach której działały bandy UPA. Łączna liczba zamordowanych Polaków jest także szacunkowa i wynosi od 115 do 134 tysięcy.

Na Rzezi Wołyńskiej najbardziej skorzystał Stalin, któremu ukraińscy nacjonaliści dostarczyli argumentów, aby ziemie wschodniej Polski z Polaków przez nich „oczyszczone”, należały do miłującego pokój ZSRR.

Po drugiej wojnie światowej rozpoczęły się akcje przesiedleńcze i niedobitki obu nacji, polskiej i ukraińskiej, zostały przeniesione na wyznaczone przez Stalina terytoria.

Zbrodnie dokonane przez Ukraińców z OUN-UPA na Polakach, nie zostały jak dotąd rozliczone…

[mala200333]

Na południowo-wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej rozciągały się bezkresne stepy — kraina, którą ówcześni kartografowie i kronikarze nazywali Dzikimi Polami. Był to świat bez wyraźnych granic, ledwie zaludniony, napięty między trzema potęgami: Polską, Chanatem Krymskim i Carstwem Rosyjskim. Nie była to spuścizna Rusi Kijowskiej — obejmował on ziemie dzisiejszej południowo-wschodniej Ukrainy, południowej Rosji i północnego wybrzeża Morza Czarnego.
To właśnie na tym pograniczu — na ziemi niczyj i ziemi wszystkich — narodziła się kozaczyzna: jedno z najbardziej fascynujących zjawisk społecznych i militarnych nowożytnej Europy.


Skąd przyszli Kozacy


Dzikie Pola przyciągały ludzi pozbawionych miejsca w feudalnym porządku. Zbiegli chłopi, zubożała szlachta, myśliwi, rybacy, kupcy i awanturnicy — wszyscy szukali tu wolności lub zupełnie nowego życia. Początkowo nie tworzyli żadnej spójnej wspólnoty: łączyła ich geograficzna marginalizacja, nie zaś wspólna kultura ani tradycja.
Z czasem jednak ta heterogeniczna masa zaczęła się organizować. Najważniejszym centrum stała się Sicz Zaporoska — warowny obóz położony za porohami (progami skalnymi) Dniepru, który stał się zarazem siedzibą wojskową i ośrodkiem politycznym wyłaniającej się społeczności kozackiej.
Słowo „kozak” pochodzi z języka tureckiego i oznacza wolnego człowieka, wędrowca lub awanturnika — definicja, która celnie opisuje pierwotny charakter tej społeczności.
Pierwsze wzmianki o kozakach pojawiają się w źródłach pod koniec XV wieku. Termin kozaczyzna zaczął funkcjonować w XVI stuleciu, gdy społeczność ta ukształtowała się jako wyraźna grupa wojskowo-polityczna. Warto podkreślić: w XVI i XVII wieku słowo „kozak” nie oznaczało przynależności narodowej. Był to przede wszystkim status społeczny i sposób życia. Wśród kozaków dominowali prawosławni Rusini, ale spotykali się tu też Polacy, Litwini, Tatarzy, Mołdawianie i reprezentanci wielu innych grup.

Kozacy w służbie Rzeczypospolitej


W XVI wieku Polska dostrzegła w Kozakach bezcenny atut strategiczny i zaczęła ich wykorzystywać do obrony południowo-wschodnich granic przed najazdami tatarskimi. Powołano Kozaków rejestrowych — formację opłacaną ze skarbu koronnego, wpisaną do oficjalnego rejestru i podległą Koronie.
System ten niósł jednak w sobie ziarno konfliktu. W czasach pokoju Rzeczpospolita drastycznie ograniczała liczbę żołnierzy w rejestrze, wstrzymywała żołd i nakazywała tym, którzy zostali z niego wykreśleni, powrót do uprawy ziemi — czyli de facto degradację do statusu chłopa pańszczyźnianego. Dla ludzi, którzy wybrali wolność stepu i miecz, była to głęboka zniewaga.


Chronologia napięć polsko-kozackich
• XVI w. — powołanie Kozaków rejestrowych; pierwsze tarcia wokół liczebności rejestru
• 1591–1638 – seria powstań kozackich (Nalewajko, Żmajło, Pawluk, Ostrjanyn)
• 1648 – wybuch Powstania Chmielnickiego; kulminacja konfliktu
• 1654 – ugoda perejasławska; Hetmanat kozacki pod protektoratem Carstwa Rosyjskiego

Narastające napięcia znalazły swój dramatyczny finał w Powstaniu Chmielnickiego (1648). Wywołany nim wieloletni konflikt trwale przetasował układ sił w Europie Wschodniej, otwierając drogę do ekspansji Rosji na południe i zachód.


Skąd pochodzi nazwa „Ukraina„


Etymologia słowa Ukraina jest kluczem do zrozumienia historii tego regionu. Pochodzi ono od staroruskiego rzeczownika oznaczającego ziemię przy granicy, kres, pogranicze. Stąd w dawnych dokumentach polskich i litewskich spotykamy sformułowania takie jak „Ukrainapolska” czy „Ukraina Rzeczypospolitej” — oznaczające nie odrębne państwo, lecz geograficzno-administracyjną strefę peryferyjną Korony.
Dopiero w XIX wieku, wraz z romantycznym ruchem odrodzenia narodowego, nazwa Ukraina nabrała nowego, politycznego wymiaru — zaczęła oznaczać zarówno terytorium, jak i naród dążący do własnej państwowości. Proces ten dokonywał się równolegle do analogicznych zjawisk w innych częściach Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie upadek dawnych imperiów tworzył przestrzeń dla nowych tożsamości narodowych.


Między rewolucją a wojną — Ukraina na rozdrożu (1917–1939)


Rozpad Imperium Rosyjskiego w 1917 roku rzucił Ukrainę w wir walk o kształt granic i charakter władzy. Kozacy — zawsze heterogeniczni — nie stali się jednolitą siłą polityczną. Kozacy Dońscy w dużej mierze walczyli po stronie białych, inne oddziały próbowały budować autonomię kozacką, część zaś przeszła na stronę bolszewików.
Ostatecznie Galicja Wschodnia znalazła się w granicach odrodzonej Polski, natomiast większość ziem ukraińskich weszła w skład Związku Radzieckiego jako Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka. Nowe władze sowieckie traktowały kozactwo jako relikt dawnego porządku i zagrożenie polityczne — w latach 1919–1920 przeprowadzono brutalną kampanię rozkozaczania, wymierzoną w tradycyjne struktury i elity kozackie.


W latach 1932–1933 sowiecka Ukraina stała się areną katastrofy humanitarnej bez precedensu — Hołodomoru, który pochłonął od 3 do 5 milionów istnień.Wielki Głód 1932–1933
Hołodomor — sztucznie wywołany głód będący skutkiem przymusowej kolektywizacji i polityki eksportu zboża — jest przez ukraińskich historyków i wiele państw świata uznawany za akt ludobójstwa. Jego rozmiary i cel pozostają jednym z najbardziej bolesnych punktów ukraińskiej pamięci zbiorowej