WIEŻE CIŚNIEŃ

[madohora]

Po zachodniej stronie wsi, równolegle do głównej drogi biegła polna droga ułatwiająca komunikację między zagrodami. Było to tzw. Zapłocie występujące w każdej wsi tego typu. W północno-wschodniej stronie osady, obok dworu będącego siedzibą pana wsi, wykształcił się folwark należący do właściciela wsi, a pełniący rolę centrum gospodarczego właścicieli Chropaczowa. Na polach tego folwarku poddani chłopi odrabiali obowiązkową pańszczyznę.

[madohora]

W 1532 roku właścicielką Chropaczowa była Jadwiga Świętochłowska. Na początku XVII wieku Chropaczów był w posiadaniu Stanisława Rayskiego (1611, 1612) i Krzysztofa Mieroszewskiego, sekretarza czterech królów polskich, dyplomatę i pisarza pieczętującego się herbem Ślepowron (1611), który posiadał zapewne część miejscowości. W 1616 należał Chropaczów do Mikołaja Skrzyszowskiego, a w 1622 roku Jana Jarockiego. W latach 1675−1693 Chropaczów należał do Mikołaja Lewandowskiego. W 1693 wieś Chropaczów stanowiła całość z dworem w Kamieniu pod panowaniem Karola Józefa Kamińskiego. Od 1700 roku właścicielem był Henryk Goły. Około roku 1770 roku nowym panem Chropaczowa został Jerzy Goszycki. 19 września 1799 roku Kamień i Chropaczów nabył za 40 tys. talarów Karol von Woyrsch. 24 listopada 1802 za 80 tys. talarów ten sam majątek zakupił Jerzy Karol, hrabia landu Hesja. Jednak już 9 lipca 1806 roku znów został sprzedany za 90 tys. talarów Maksymilianowi Józefowi, królowi Bawarii

[madohora]

Od tego czasu obszar gminny i dworski tworzyły dwie odrębne jednostki organizacji społecznej z własnymi naczelnikami i zarządami. Gmina zarządzana przez wybierany przez mieszkańców samorząd z naczelnikiem wybieranym przez radę gminy. Obszar dworski, czyli niem. Gutsbezirk (stąd nazwa do dnia dzisiejszego kolonii familoków z okolic ulicy Średniej, gdzie właśnie znajdował się obszar dworski) miał natomiast zarząd i naczelnika mianowanego przez hrabiego Donnersmarcka. Dopiero w 1921 (lub 1922) roku udało się uzyskać porozumienie pomiędzy księciem Donnersmarckiem a gminą Chropaczów. Obszar dworski liczył w tym czasie 178,3 hektara i około 3800 mieszkańców. Oprócz tych dwóch instytucji w 1872 roku powołano jeszcze jeden urząd − Amtsbezirk, czyli urząd mający uprawnienia policyjne, uprawniony do wydawania zezwoleń budowlanych, nadzorujący porządek publiczny i sprawy weterynaryjno-sanitarne w kilku sąsiadujących ze sobą gminach.

[madohora]

[madohora]

obszarze dworskim powstała kolonia familoków potocznie nazywana Guzbycyrkiem (od niem. Gutsbezirk − obszar dworski) i szereg domów dla dozoru i urzędników hrabiowskich, a także tzw. domy sypialne sukcesywnie przerabiane były na wielorodzinne. Powstał także nieistniejący już, ale uznawany za jeden z piękniejszych, dom urzędowy Amtsbezirk przy obecnej ul. Łagiewnickiej. Tak więc już na początku XX wieku ukształtowała się zurbanizowana wieś o wyglądzie miasteczka. Księga adresowa z lat 20. wymienia, że Chropaczów miał jednego lekarza, trzy akuszerki, trzech blacharzy, handlarzy bydłem, trzy cukiernie, dwie drogerie, zakład fotograficzny, pięć zakładów fryzjerskich, palarnię kawy, dwie kuźnie, ponad 20 różnych sklepów, dziewięć zakładów krawieckich, księgarnię, osiem piekarni, czterech szewców oraz osiem lokali gastronomicznych w tym trzy restauracje.

[madohora]

W 1909 dekretem króla pruskiego nadano gminie Chropaczów nazwę mieszczącej się tam kopalni − Schlesiengrube. Wieś zaczyna się rozwijać, gdy pojawiają się kolejne obiekty przemysłowe. Powstają też małe przedsiębiorstwa rodzinne typu cegielnie. Przy obecnej ul. Kościelnej 29 powstaje firma braci Fabisz zajmująca się hurtem kawy i herbaty oraz również paleniem kawy. Interes ten rozwinął się i bracia otworzyli filię w pobliskich Pniakach. Przy ul. Kościelnej 14c też powstał zakład braci Weiman, produkujący meble, głównie kuchenne. W 1913 roku oddano do użytku kościół pw. Matki Bożej Różańcowej.

[madohora]

Podczas II wojny światowej na frontach zginęło 150 mieszkańców, zaś na miejscu kilku powstańców. Nastąpiła kolejna konfiskata dzwonów oraz zniszczenie pomnika Powstańca Śląskiego i wywiezienie na ogródki jordanowskie głazu przygotowanego pod drugi pomnik. Szykanowano i prześladowano lokalnych patriotów (m.in. zakatowanie sztygara Wiktora Polaka, prowokacja wobec księdza wikarego Stanisława Krzystolika zakończona jego śmiercią w Dachau). Do Auschwitz trafił urodzony w Chropaczowie ppor. WP Bernard Piotr Świerczyna, członek kierowanego przez Witolda Pileckiego obozowego Związku Organizacji Wojskowych, gdzie po nieudanej ucieczce został powieszony 30 grudnia 1944 roku

[madohora]

Obecnie Chropaczów jest dzielnicą Świętochłowic, podzieloną na dwie części: starszą i nową. Część nowa, osiedle Na Wzgórzu, składa się z budynków wybudowanych w II połowie XX wieku. Część starsza obejmuje głównie kamienice wybudowane w początkach XX w.

[madohora]

W 1826 roku hrabia Karol Łazarz Henckel von Donersmarck dostrzegł interes w zakupie Chropaczowa z Lipinami. Odkupił więc Chropaczów od króla bawarskiego Maksymiliana Józefa i już pod koniec roku doprowadził do zbudowania tu drugiej kopalni pod nazwą "Quintoforo", a w latach 1827−1835 dwóch dalszych "Mathildegrube" (Matylda) i "Franz" (Franciszek).

[madohora]

Tuż obok kopalni Śląsk powstała huta "Guidotto". W marcu 1887 roku rozpoczęto pierwsze wykopy pod fundamenty, by już w grudniu tego roku produkować cynk. Zakład ten, będący głównym odbiorcą węgla z kopalni "Śląsk", był również własnością hrabiego. Jego długoletnim dyrektorem był Eberhard Schol. W latach dwudziestych XX wieku osiągi produkcyjne stanowiły nawet 10% ogólnopolskiej produkcji cynku. W procesie produkcyjnym pośrednio wytwarzany był kwas siarkowy, saletra chilijska, sól glauberska oraz mangan i kadm. Rudę do produkcji przywoziła kolej wąskotorowa z kopalń w okolicach Brzezin i Szarleja. Ze względu ma wielki kryzys lat 30. XX wieku i utratę zbytu na swoje wyroby, huta w kwietniu 1935 roku zaprzestała produkcji. W 1937 roku co cenniejsze urządzenia sprzedano i zaczęto wyburzanie budynków. Jeszcze w latach 70. XX wieku stał budynek dyrekcji huty, ale już przekształcony w dom mieszkalny.

[madohora]

W Chropaczowie znajdują się dwa przedszkola (nr 9 i 13), dwie szkoły podstawowe (nr 17 i 10 − specjalna) oraz Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2 im. Mikołaja Reja.

[madohora]

Następną szkołę oddano do użytku w 1907 roku nadano jej numer III. Szkoła wybudowana została przy obecnej ulicy Armii Krajowej. Kolejny budynek szkolny nr IV zbudowano w latach 1930–1932 na gruncie pozyskanym od spółki Śląskie Kopalnie i Cynkownie, także przy obecnej ulicy Armii Krajowej. Jesienią 1931 roku oddano do użytku część pomieszczeń w niewykończonym jeszcze gmachu. Budynek ukończono i poświęcono 15 listopada 1934 roku. W 1936 roku nadano mu imię wojewody Michała Grażyńskiego. Na parterze nowego gmachu szkolnego mieściła się ochronka, a w suterenie chropaczowska biblioteka i czytelnia Towarzystwa Czytelni Ludowych. Oprócz tego ulokowano tam też warsztaty i łaźnię dla uczniów.

[madohora]

Układ komunikacyjny Chropaczowa, został wykształcony na przełomie kilku stuleci, a głównie drugiego i trzeciego ćwierćwiecza XIX wieku. Przez dzielnicę przechodzi główna ulica Łagiewnicka.

[madohora]

Pod koniec XIX wieku rozpoczęto na terenie Chropaczowa wytyczanie regularnych ulic na mocy ustawy z dnia 2 lipca 1875 roku. Władze górnicze mogły mieć wgląd w plany zabudowy ulic w celu ograniczenia strat w wydobyciu węgla kamiennego. Według statutu miejscowego z dnia 9 stycznia 1898 roku każda planowana ulica, jeżeli miała być za takową uznana, musiała mieć co najmniej 10 metrów szerokości i łączyć się z co najmniej jedną już istniejącą. Poza tym powinna mieć nawierzchnię brukowaną lub szosową, rowy odpływowe po bokach oraz oświetlenie i uregulowany dostęp do wody.

[madohora]

Lasek Chropaczowski – las liściasty o statusie użytku ekologicznego w Świętochłowicach-Chropaczowie przy ulicy Bytomskiej

[madohora]

Teren obecnego lasu stanowił pole górnicze kopalni węgla kamiennego Śląsk, zalesiono go po II wojnie światowej

[madohora]

W 2014 roku wzdłuż ścieżki w lesie zamontowano latarnie, które sfinansowano ze środków budżetu obywatelskiego[4], ponadto przez las wytyczono ścieżkę rowerową. Na drzewach z inicjatywy prywatnej umieszczono kilka tabliczek, na których znajdują się teksty mające apelować o właściwe zachowanie w tym miejscu[

[madohora]

W środkowej części użytku wytworzył się las łęgowy, we wschodniej i północnej – grąd. Drzewa występujące w lesie to: olsza czarna, topola kanadyjska (odmiana holenderska), grab, wiąz górski, wiąz szypułkowy, klon jawor (odmiana czerwona) i wierzba krucha

[madohora]

Chropaczów jest najstarszą i najwcześniej wzmiankowaną częścią obecnego miasta Świętochłowice. To głównie historia tej dzielnicy kształtuje rozwój dzisiejszych Świętochłowic. Położenie Chropaczowa to północna część obecnego miasta Świętochłowice. Od północy Chropaczów sąsiaduje z Bytomiem, od zachodu z Lipinami, od południa z Piaśnikami. Historia ukazuje kilka genez powstania nazwy dzielnicy, na początku wsi, później gminy a także przez rok miasta z perspektywami rozwoju. Przyjmuje się dwie wersje powstania nazwy Chropaczów. Pierwsza wskazuje, że nazwa powstała od Nazwiska lub Przezwiska Chropacz, osoby niegdyś związanej z tym terenem, kolejna przyjmuje, że nazwa może wywodzić się od
chropowatości terenu ( nierówności). Chropaczów częściowo znajduje się na wzgórzach dochodzących do 310 metrów.

[madohora]

W 1513 roku, z przeprowadzonego spisu ludności wynika, że Chropaczów był znaną i znaczną osadą rolniczą. Inaczej być nie mogło, wieś znajdowała się nieopodal znanego szlaku handlowego z Mikołowa do Bytomia, u źródeł rzeki.

[madohora]

W 1826 roku tereny Chropaczowa nabywa rodzina Donnersmarcków ze Świerklańca, znanych na całym Śląsku przedsiębiorców i właścicieli ziemskich, pomimo tego, jeszcze przez kilkadziesiąt lat istnieje podział gminy na część dworską i ziemską – aż do 1875 roku, kiedy to wieś uniezależniła się do dworu. Dziewiętnastowieczny Chropaczów może poszczycić się już swoim własnym godłem, którym jest kapliczka z wizerunkiem Św. Jana Nepomucena. Najstarszy ślad tego godła znajdujemy w dokumentach na pieczęci gminnej z roku 1867.

[madohora]

W 1866 roku powstaje w gminie pierwsza wieloklasowa szkoła podstawowa I. Początki lokalnego szkolnictwa sięgają jednak sto lat wstecz, kiedy to w folwarku Brzezina założono jednoklasową szkołę dla około 100 dzieci. Ciekawostką jest fakt, iż uczono wtedy w dialekcie śląskim. Szkoła I była w stanie zaspokoić edukacyjne potrzeby Chropaczowian do czasu. Rozwój gminy i napływ masy robotniczej w pierwszej połowie XX wieku zmusiły władze do otwierania kolejnych szkół. W okresie międzywojennym w Chropaczowie funkcjonowały 4 polskie szkoły podstawowe ( w tym jedna przykopalniana) oraz 1 niemiecka.

[madohora]

W 1911 roku największym wydarzeniem jest budowa ratusza. Budynek zaprojektowany przez V. Nixdorfa spełnia funkcję Urzędu Gminy goszcząc w swych progach naczelników narodowości polskiej jak i niemieckiej. Najbardziej znane nazwiska z tego okresu to: Aleksander Galuschka i Josef Schliwa a także Juliusz Patas. Gmina mogła się więc pochwalić własną, porządną administracją. W dobie rozkwitu przemysłu, z początkiem XX wieku kształtuje się również życie kulturalne, oświatowe i sportowe Chropaczowa. Powstaje szereg stowarzyszeń prowadzących działalność wśród robotników oraz młodzieży. Najbardziej znane z nich to „Towarzystwo Św. Alojzego” i „Towarzystwo Śpiewu „Echo”, które de facto przetrwało aż do roku 1954.

[madohora]

Życie religijne Chropaczowa związane jest również z siostrami Boromeuszkami, które w 1914 roku przybyły z Trzebnicy. Ich działalność opiera się na opiece nad chorymi, prowadzeniu ochronki ( później przedszkola) oraz prowadzeniu kuchni gminnej dla najbiedniejszych dzieci. Siostry organizują również zajęcia prowadzenia gospodarstwa domowego a także udzielają lekcji gry na instrumentach

[madohora]

Okres międzywojenny to także okres kryzysu gospodarczego. Spada wydobycie węgla w Kopalni Śląsk, rośnie bezrobocie. Nastaje nawet smutna perspektywa zamknięcia kopalni. Rośnie za to ilość ludności. Źródła podają, że w 1929 roku Chropaczów zamieszkuje 14 tysięcy mieszkańców. W tym czasie, obok kopalni i huty największymi zakładami w gminie były Fabryka Mebli Weimana oraz Fabryka Kwasu Węglowego. Następuje jednak rozwój infrastruktury i komunikacji. W tym okresie regularnie kursują 2 linie autobusowe z Katowic, przebudowana zostaje również linia tramwajowa. Funkcjonuje Straż Pożarna, Policja i Poczta.