Legendy

[madohora]

Chned wszyjscy mieli tysz krowy. Bo krowa tysz była fes dobro. Dowała mlyko. A z tego myka szło narobić kiszki, syra, śmietôny abo utrzyńś masła w maśnicce. Tych, co niy było stykać na krowa, to chowali kozy. I na wsiach i w mieście. Bo wiycie, jak fto był biydny musioł najmować sie do roboty u gospodorza abo we fabryce i ni mioł za wiela polo abo blank go ni mioł, ni mioł włosnyj chałpy, ino siedzioł na kômorze, to se tako koza chowoł. Bajtle wyposali te kozy w rantach wele gościńca, abo na banie abo nad rzykôm i strugom. Tako koza to była fes dobro. Dowała mlyko, chocioż myni jak krowa, ale wyżyrała wszyndy trowa a krzoki. Besto piyrwy nad rzykami, na banie i na rantach żodnych krzokôw świat niy widzioł. Niy tak, jak dzisiej, pra? Abo ludzie chowali barany. Te dowały mlyko, ale tysz dowały wełna, z ftoryj szło zrobić na warśtatach bes zima sztofu na łachy i cwist do śtrykowanio. Uo świniach, kurach, gysiach, cy kackach, to niy spômna, bo taki gowiedzi tysz wszyndy pełno było!

[madohora]

Jednego razu w niydziela bajtle pośli, tak jak jim uojcowie kozali w te istne miyjsce w lesie krowy posać. Boli sie jak diosi, co to bydzie, jak zaś jich kôńsko noga zacnie gonić, ale kyj uojcowie kozali, to żodyn ś`nimi dyskutowoł niy bydzie, boby jeszcze po pysku dostoł szmatôm abo poskym po rzici. Jak bajtle prziśli, to po cichu se godali, a jejich krowy rade gryzły trowa aże hucało! Uoros sychać, jak cosik bes las leci. Jusz sie majôm dować do uciekanio, ale na szczyńście pokozoł sie na drôdze hazok. Bajtle jusz sie uradowali, że to ino hazok, chociosz jim tysz strachu zadoł! Ale uoros dojrzeli, co tego hazoka wystrachało. Za hazockym leciała kôńsko noga. Jak jôm modzi dojrzeli, tak zaros dali sie uciekać. Ale był ś`nimi taki trocha zawalaty Erwin, ftory niy poradził tak drapko lotać. Na dodatek powłôcył jednôm nogôm. Ale ino troszka. Ino, że to stykło, żeby borok sie uobalił! A jak sie uobalił, to go ta kôńsko noga dogôniła. Chopcy to widzieli, ale tak sie boli, że uciekali jeszcze drapci! I żodyn ani sie niy uobejrzoł, co sie z Erwinym wyrobio. Jak chopcy wypodli z lasa, a widzieli, że noga za nimi niy leci, to sztopli. Zacli godać, co widzieli i byli richtig wystrachani. Nô, ale przeca jejich krowy uostały w lesie. Dyć jak przidôm bes nich, to zaś bydôm w dôma szmary. Nô nic, ino trza wrocać do lasa. Trocha uodcekali, aż strach jim przyńdzie i pośli.

[madohora]

Jak nasz grof dorôs, to rod jeździł po swojich dobrach na kôniu. Tedy uowdy uodwiydzoł niyftorych gospodorzy, abo zaglôndoł do farorza, coby se ś`nim w szkata zagrać. Niy. Grof pobożny nie był. I niy w kożdo niydziela jeździł do kościoła, chocioż ni mioł daleko z Kopciowic do Wielkigo Chełmu. Ale Boga w noleżnyj zocy ni mioł i niy uwożoł, że noleży do kościoła na msze jeździć. Chocioż uwożoł, że na sôm kościôł noleży dować, bo przeca fajny kościôł dobrze świadcył uo grofie, a bele jaki fes źle!

[madohora]

Ławki to malutko wieś, ftoro mo jusz dugo historyjo. Zowdy była zwiônzano z Lyndzinami. Bo i do ksiôży pszczyńskigo noleżały, i do kościoła, co je na Klimôncie ludzie lotali na msze, i baby nosiły kecki take jak Lyndziniônki, a jak porobili gminy, to i do gminy lyndzińskij noleżały, a ino bes dwa lata do weselskij. Dopiyro jak polikwidowali gmina na Wesołyj, to razym z Wesołôm ta wioska trefiła do Mysowic. I tak je do dzisiej.

[madohora]

Na Ławcan pod blady strach. Bo niyjedyn, co po nocach łaził, go widzioł lecieć po gościńcu. Jak go widzieli, zaros uciekali do nojbliższych chałpôw, bo żodyn niy wiedzioł, co tyn pierziński gizd zrobi takymu cowiekowi, jak go trefi na drôdze! Wszyjscy zacli sie go boć.

[madohora]

Tak ze sômsiadkôm uradziły, że to bydzie naprowda urok, a potym zacły dumać, co z tym zrobić. Ale sômsiadka znała tako jedna baba, co poradziła uroki uodcyniać. Doradziła tyj gospodyni, coby do nij poszła po dorada.

[madohora]

Jednego razu stowiali z kamratym obudowa. Na rusztowanie wyloz kamrat, a Ymil stoł na dole i mu podowoł wszysko co trza. Uoros zacło wszysko zgrzipieć. Ale za chwila przestało. Ino, że chopy widzieli, co naprynżynia sôm coros wiynksze. Pedzieli se, że trza sie uwijać, bo niy wiadomo, co z tego bydzie. Ale za chwila zaś zacło zgrzipieć. Ino że zaros na poczôntku zacôn sie suć wôngel ze stropu. A tak zacło szelôntać, że strach chopôw uobleciôł. Chopa z rusztowanio ściepło w strôna zabezpieczônego chodnika, a Ymila w drugo strôna. Tak nim ciepło, że polecioł gowôm w strôna przodka, kaj stoł kômbajn. Na dodatek tak dostoł bergôm w kark, że straciył przitômnoś. Pamiyntoł ino kupa pyłu i to, że nic a nic niy widzioł! A potym jusz była ino była cisza.

[madohora]

Ja, Ymil dugo rozmyśloł, co sie richtig mu przitrefiyło na grubie, jak tak tômpło. I w końcu doszeł do tego, że go musiała uratować świynto Barbora. I uod tego casu, jak szeł przed szychtôm do cechownie, to przed uobrozym świyntyj Barbôrki Ymil niy ino prosiył uo bezpieczyństwo przi robocie pod ziymiôm, ale zowdy tysz dziynkowoł za retunek w cos, jak tômpło a zawalił się cołki chodnik.

[madohora]

Jak strzibny wônż jôm uobocył, tak drapko doł sie uciekać pod piec. Wloz w tako dziura i znik! Ale uojcowie sie fes zacli strać, co to za gadzina i cy niy ukrzywdzi jejich synka. Besto dali sie rozwolać piec. Jak dośli niżyj deliny z tym rozwolaniym pieca, to noreście dojrzeli strzibnego wynża, ftory brzidko na nich zaglôndoł a sycoł uokropnie cołki nerwowy! Besto fyśter wziôn do rynki cegłôwka a prasnył wynża w łeb! Trach! I łeb rozwalôny a gadzina niy żyje!

[madohora]

A jedyn kôncek polo zowdy niy był uorany. Haf posali krowy. Trowa na tyj łônce była fes dobro. Niy, jo tego niy jod, ale moja babka uosprowiała, że zowdy zaglôndała, jak przepadzicie ta trowa jodajôm krowy. A potym sie je dojyło. A mlyko było take masne, że sie w gowie niy mieści. I z tego mlyka wyrobiali masło a i nojlepsze syry gospodyni poradziyła zrobić. Take dobre były, że pôł Brzynskowic chodzowało do nij, coby je kupić. Lepszego syra niy było nikaj. Polokowe pole było nojlepsze. Ale miało jedyn feler. Żyło na niym cosik dziwnego.

[madohora]

Smoki, jako wielkie węże, miały często kryć się wśród liści na drzewach lub przy wodopojach, gdzie polowały na słonie. Gdy te przechodziły pod drzewami, smoki rzucały się na nie i dusiły lub też zabijały trującym oddechem, po czym wypijały z nich chłodną nawet podczas upałów krew. Niekiedy słoniowi udawało się otrzeć o kamień i w ten sposób zgładzić smoka, sam jednak zwykle umierał z wycieńczenia. Wówczas jego krew tworzyć miała cenny pigment, cynober.

[madohora]

Smok pozostawał często stworzeniem groźnym uosabiającym zło i zniszczenie. W psychologii także ludzkie lęki i ciemną stronę osobowości. Stał w opozycji do bohatera, który musiał pokonać zło drzemiące w nim samym, ukazywane pod postacią smoka, by ostatecznie zwyciężyć nad złem. W chrześcijaństwie utożsamiany z diabłem, grzechem, chaosem, pogaństwem, czy herezją. Smocza krew lub ślina oznaczać mogła truciznę, sam pysk zaś bramy piekielne.

[madohora]

Ale jedyn chop miyszkoł na Kolônijach i jak se popiył w gospodzie na Brzynskowicach, rod se śpiywoł rostômajte śpiywki. A szeł wesoły wele polokowego pola a dar sie w niybogosy! Ale uoros na polu cosik sie uoświyciyło. Chop myśloł, że może ftosik idzie na Polokowy Stow raki chytać. Inoś światełko sie podniysło nad łonka, ale chop był uodwożny, bo gorzoła u niego robiyła za uodwoga! To światełka sie niy boł. I śpiywoł dalij. Uobocył ino jak światełko zacło tańcować po polu, ale było coros barzij nerwowe. Ale ftoby sie ta boł takigo światełka! Na pewno niy Francek! O niy!

[madohora]

Jak macocha zwiedziała sie, że Zeflik sie poro magijôm to go sie zacła boć. Ale tysz zacła go przezywać, że z diobłym trzimie, że je zły cowiek, że diobli go kejsik weznôm do piekła. A nojlepij, coby sie wykludziył i poszeł w świat. Ale dobrze godać. Kaj tam mody synek bydzie szukoł kômory do miyszkanio. Jak ni mo ani łôżka, ani gorka, coby se zupa uwarzić, ani betôw, coby mieć w cym spać. Tak Zeflik uo wykludzaniu ani myśloł. Ale besto żył w niyzgodzie ze swojôm macochôm. A wadziyli sie durś, że aże to sômsiedzi syszeli. Uo tych carach magiera Zefla a tysz uostudach z macochôm to godoł cołki Larysz!

[madohora]

Jedne były ino pośmiywne, inksze robiły ludziôm na bozny, jeszcze inksze były groźne, bo poradziły wciôngnôńć nawet wielego chopa pod woda, a go zaros utopić. A potym... potym brały jego duszycka i zawiyrały jôm we krauzie, ftoro trzimali u sia w dôma! Besto ludzie sie boli utopcôw jak pierôn!

[madohora]

Ale jak przeszeł cołki tydziyń, to chop prziszeł do dôm. Cołki corny, uobwolany marasym, niy był uogolôny. Aże żol było na niego patrzeć. Ale cołko familijo fes sie radowała z powrotu uojca! A chop aże rycoł, jak uobocył swojich! Zaros tysz pouosprowioł swoji babie a bajtlôm, co mu sie trefiło.

[madohora]

Na Polokowy Stow ludzie radzi lotali tysz sie trocha uokômpać. Ale to musiała być fes wielo hica. Wtyncos właziyli do stowu i pływali. Ale zowdy robiyli to ze strachym, bo w tym stowie żyło jeszcze cosik. Ludzie nazywali to utopcym. To był taki mały chopek, cołki zielony. I fes brzidki. Mioł taki szyroki pysk i wyłupiaste ślypia. Nô i glacaty łep. Niy tak blank glacaty, bo pora cornych wosôw tam mioł, ale niy za dużo. Normalnie wyglôndoł, jakby mioł uojca cowieka, a matka żaba! Abo na uodwrôt. Ale tysz był taki, jak wyglôndoł. Szpetny pysk i szpetny charakter. Niyros go ludzie widzieli, jak siedzioł we stowie i ino tyn paskudny pysk wystowioł nad woda a zaglôndoł, kogo by tu ukrziwdzić. Abo siedzioł na brzegu stowu a zaglôndoł we woda, jakby jakigo skarbu wypatrowoł!

[madohora]

Było to ze sto lot nazot abo nawet wiyncyj. Na Kosztowach, na Imielyńskich Morgach, miyszkoł se jedyn modziok. Wołali na niego Jônek. Poznoł roz tyn Jônek piykno dzioucha z Ławek. Ale tako piykno była, że durś ino uo nij myśloł. W kożdym wolnym casie. I rano i wiecôr. Jake miała piykne uocy, licka, wargi. Niy poradził sie nakwolić jeji fajnistych wosôw. Take strônkate a jasne jako sôńce na niebie! Fes ji pszoł.

[madohora]

Nojcyńścij zmorami były baby. I to uône po nocach krziwdziły ludzi. Ludzie godali, że idzie tako zmora poznać. Ja. Byli tacy, co ino wejrzeli a zaros wiedzieli, cy tako baba je zmorôm abo niy je. Pônoć baby, co po nocach były zmorami miały sine wargi! I to po tym sie poznowało, że ftosik je zmorôm!

[madohora]

Synek prôbowoł godać uo tym z kamratami, ale ci sie ino śmioli z prziwiarek. To wiycie, jak to je! Jak sie je modym, to cowiek sie boji, że sie bydôm ś`niego śmioli. To lepi nic niy godać, niż narożać na pośmiywisko. Nawet jak sie mo prowdziwo utropa. A tyn synek jôm mioł a niy wiedzioł se z tym rady.

[madohora]

Ernest miyszkoł na Kôńcu. Wiycie, na Brzezince wele Przymszy, tam, kaj je most nad rzykôm. Chowali sie doś biydnie ze swojym bratym Rudzikym. Jejich uojciec robiył priyrwy na grubie „Nowo Przymsza”, ale jak jôm zawarli, to borok uostoł elwrym. Był taki kryzys, że nikaj roboty niy poradziył dostać bes pora lot. Dopiyro pod koniec staryj Polski udało mu sie robota trefiyć. I tak jego familiji wiydło sie jusz lepi. Matka Ernesta, jak kożdo ślônsko matka, zowdy była w dôma. Prała, warziła, doglôndała chopcôw, coby sie dobrze chowali.

[madohora]

Jak Ernest trefiył do dôm, to sie uokozało, że mioł ta rynka połômano. Trocha kurowodôw z tym było, bo trza było iś do dochtora, ftory kości poskłodoł, a potym doł jôm do gipsu. Co sie borok upłakoł a namyncył, to jedyn Pôn Bôg wiedzioł.

[madohora]

Pochodząca z okolic Bartoszyc legenda o Gustebaldzie mówi o królowej Prusów, która pewnego dnia uratowała życie Rybiego Króla, za co otrzymała magiczny kamień umożliwiający rozumienie mowy zwierząt, roślin i wiatru. Warunkiem było niepokazywanie owego kamienia nikomu. Pewnego dnia Wiatr przyniósł wieść o nadciąganiu Krzyżaków – jednak nikt Gustebaldzie w to nie uwierzył, na co królewna pokazała kamień niedowiarkom i w tej chwili sama została zamieniona w kamień

[madohora]

Staro Dynkowsko kupa lot żyła na Brzezince. Sam miała chopa i uodchowała swoje bajtle. I przeżyła moc radosnych a tysz smutnych rzecy. Nojbardzij jak na grubie zasuło a poczaskało jeji rostômiyłego syna, ftorego musiała pochować. I jak przed tôm tragedyjôm zowdy była radosno a trzimały sie jôm bozny, tak po jego śmierci zmiyniyła sie baba niy do poznanio. Mało sie śmioła, durś rzykała różaniec, durś dumała uo śmierci.

[madohora]

Rano Waleska wstała, ale niy syszała swoji matki łazić po izbie. Dziwne to było, bo wstowała zowdy przed niôm. Klupie do dźwiyrzy, a sam cisza. Wlazła matce do izby i uobocyła, że łôżko je puste, a matka leży na delôwce, postrzodku izby. Waleska podeszła bliżyj, ale jeji matka jusz niy żyła i to doś pora godzin, bo cołko zimno była. Ale wtyncos se Waleska spômniała, że matka była tak skrômno a cysto, że nawet niy chciała umiyrać we swojym łôżku, coby niy brzidzili sie potym spać inksi. Tako ta Dynkowsko była!