Odessa…

[mala200333]

XIX wiek
Okres Richelieu (1803–1815)
Na mocy ukazu Aleksandra I z 27 stycznia 1803 r. gubernatorem Odessy (градоначальник) zostaje książę Richelieu. Książę przybył do Odessy i objął urząd 9 marca 1803 r. Wiele zrobił dla nowoczesnego urządzenia miasta poprzez budowę nowych ulic, dużych kamiennych budynków, unowocześnienie portu itp. Do dzisiaj zachowały się wspomnienia o księciu Richelieu jako o humaniście i człowieku kulturalnym, co było rzadkością na ówczesnych wyższych posadach państwowych w Rosji. Książę Richelieu pozostał gubernatorem Odessy do 1815 r. Po dymisji francuskiego premiera Talleyranda Ludwik XVIII złożył księciu propozycję utworzenia gabinetu, na co ten w końcu przystał i opuścił Odessę wyjeżdżając do Francji.

Okres de Langerona (1817–1823)
W 1815 generał-gubernatorem Nowej Rosji został Alexandre Andrault de Langeron. W 1817 otwarte zostało Liceum im. Richelieu. Zorganizowana przy nim biblioteka stała się później zaczątkiem biblioteki uniwersyteckiej. Również w 1817 Odessa uzyskała status wolnego portu (porto franco), który utrzymała do 1858.

Druga połowa XIX wieku
W Odessie, tak samo jak w innych miastach wybrzeża Morza Czarnego rozpoczyna się gwałtowny przyrost ludności. Według oficjalnych danych w 1797 r. w Odessie było 3 tys. mieszkańców. W 1803 było ich już 9 tys., w 1830 – 40 tys., w 1836 – 54 tys. i w końcu w 1856 r. mieszkało tu 104 tys. ludzi. Otwarcie w 1865 drogi żelaznej przyczyniło się znacznie do podniesienia ruchu handlowego i przemysłowego. Kolej otoczyła miasto w kształcie półksiężyca i miała pięć dworców stacyjnych.


Centrum Odessy na przełomie XIX i XX w.
Według spisu ludności z 1877 r. Odessa była już czwartym pod względem liczby mieszkańców miastem Imperium Rosyjskiego (po Petersburgu, Moskwie i Warszawie). W granicach administracyjnych miasta mieszkało wtedy 403 532 osób (216 792 mężczyzn i 187 023 kobiety), w obrębie właściwej Odessy łącznie z portem 380 541 osób, z których 45 proc. urodzonych było w Odessie, pozostali zaś przyjechali tu za pracą. Według narodowości (kryterium językowe) w mieście mieszkało 227 425 Rosjan, 124 511 Żydów, 17 395 Polaków, 10 247 Niemców, 5086 Greków, 1137 Francuzów oraz 18 014 przedstawicieli innych narodowości[7]. Uniwersytet, przekształcony w 1865 r. z dawniejszego liceum ks. Richelieu’go, miał pierwotnie trzy wydziały: filologiczny, fizyczno-matematyczny i prawny.

[mala200333]

W czasie I wojny światowej Odessa atakowana była od morza – 29 października 1914 r. flota turecka pod dowództwem admirała niemieckiego Wilhelma Souchona ostrzelała miasto i port. Rewolucja lutowa i październikowa z 1917 r. przyniosły ze sobą chaos i początek wojny domowej. Miasto przeżyło ruinę i częstą zmianę władz. Już 18 stycznia 1918 r. w Odessie ogłoszona została władza radziecka. Jednak ogłoszona Odeska Republika Radziecka w składzie RFSRR istniała krótko i zlikwidowana została 13 marca 1918 r. przez wojska austriacko-niemieckie. 13 grudnia 1918 zdobyły miasto oddziały ukraińskie Symona Petlury, nie opanowały jedynie portu którego broniła 4 Dywizja Strzelców Polskich (WP na Wschodzie) do czasu przybycia 18 grudnia desantu francusko-greckiego.

Francuzi pomogli przejąć miasto białym Rosjanom z Armii Ochotniczej[8]. Rządy białych i Francuzów w Odessie trwały do początku kwietnia 1919 r., gdy Francuzi opuścili miasto, bez walki oddając je nadchodzącym oddziałom Armii Czerwonej[9]. Ich z kolei rządy w Odessie trwały do sierpnia 1919 r., gdy miasto odbili biali[10]. Odessa została ostatecznie zajęta przez Armię Czerwoną na początku lutego 1920 r.[11]

Druga wojna światowa
Podczas niemieckiej inwazji na ZSRR, w dniach 8 sierpnia – 16 października 1941, toczyły się walki o Odessę pomiędzy siłami rumuńskimi, wspieranymi przez niemiecką 11 Armię a sowieckimi resztkami 9 armii. Po 73 dniach oblężenia miasto ostatecznie zostało zdobyte przez siły Osi. W 1941 roku Rumuni wraz z Niemcami dokonali eksterminacji 50 tysięcy Żydów zamieszkujących miasto[12]. Do 1944 r. miasto pozostawało pod okupacją rumuńską. Wyzwolone przez wojska radzieckie w kwietniu 1944 roku.

Polacy w Odessie
Pierwsi Polacy przybyli do Odessy tuż przed III rozbiorem Polski. Było to ponad 100 polskich rodzin szlacheckich, które sprowadziły się do miasta z zamiarem poprawienia swojego bytu[13]. W Odessie gościli między innymi Julian Ursyn Niemcewicz (Podróże historyczne) czy Józef Ignacy Kraszewski (Wspomnienia z Odessy, Jedysadu i Budżaku), a na zesłaniu także Adam Mickiewicz (Sonety odeskie). W Odessie działał także np. Seweryn Potocki, który pobudował tutaj w latach 1805–1810 pałac klasycystyczny, który istnieje do dziś przy ul. Sofijskiej i od 1899 mieści Muzeum Sztuk Plastycznych, oraz polski wynalazca Stefan Drzewiecki. Znanymi polskimi architektami działającymi w Odessie byli Feliks Gąsiorowski i Lew Włodek. Na początku XX wieku powstał w Odessie Dom Polski. W mieście istniały dwie księgarnie polskie, ostatnią zamknięto dopiero w 1990 roku. Jedną z największych aptek prowadzili Gajewski i Popowski. Działało tu wielu polskich lekarzy, adwokatów i inżynierów.

W 1897 roku Polaków w mieście żyło 17 395 i stanowili oni liczebnie taką samą populację jak mieszkający tu Ukraińcy. Przed wybuchem I wojny światowej Polaków żyło w mieście ok. 25–30 tys. Najwięcej w mieście znajdowało się Rosjan i Żydów.

W roku 1913 wybitny polski kompozytor i pedagog Witold Maliszewski był założycielem i pierwszym dyrektorem Konserwatorium w Odessie[14].

Polacy z Odessy zostali zdziesiątkowani w okresie stalinowskich czystek w latach 30 XX wieku.