Nekro, jak Ci się nudzi

[kamilar]

to poszukaj mi w necie info nt. Białostockiego przemysłu:)
Oczywista w XIX wieku i I poł. XX

[nekroskop88]

tu jest trochę:
encyklopedia.pwn.pl/7564_1.html

[kamilar]

No, nie wysiliłeś się za bardzo:(

[nekroskop88]

Wiem, bo mi się nie nudziło :-)
Poza tym nie mam nic ciekawego o przemyśle włókienniczym w Białymstoku ;-)

[makbrajd]

a coś kopalniach węgla

[kamilar]

Drzewnego?:)
Nekro, a kto tu mówił o włókienniczym, jak Ci zalży to możesz też o tekturce:)

[nekroskop88]

PRZEMYSŁ I HANDEL (czasy Obwodu Białostockiego)

Przemysł, który dzisiaj jest, jak wiadomo, podstawą egzystencji Białegostoku -
był za czasów Obwodu dopiero w zarodku. W samem mieście, zapewne wskutek zbyt
wygórowanych cen gruntu, powstały fabryki nieco później niż w okolicy.
Pionierem przemysłu białostockiego był dziedzic Markowszczyzny, Łyszczyński.
Założył on w swoim majątku w roku 1824 pierwszą fabrykę sukna, która
funkcjonowała do r. 1850 poczem przeniesiona została do mniej odległego od
Białegostoku majątku Topole.
Ważnym momentem dla rozwoju przemysłu białostockiego było powstanie
listopadowe. Wtedy bowiem uległo zniszczeniu mnóstwo fabryk, a ich właściciele
i majstrowie masowo przesiedlali się do Obwodu Białostockiego, gdzie mieli
znacznie większe widoki powodzenia. Ten ruch przesiedleńczy wzmogła nowa taryfa
celna z dnia 13 listopada 1834 r., ustanawiając niezwykle wysokie cła na towary
importowane z Królestwa Polskiego do Cesarstwa*.
Wiele przeszkód musiał pokonać przemysł, nim zajął w Białostockiem swe
przemożna stanowisko. Do stanowczej walki stanęło przedewszystkim rzemiosło,
które w triumfie przemysłu trafnie upatrywało swą zagładę. Również ludność
długo nie mogła się przekonać do wyrobów fabrycznych. Jednakże przemysł musiał
zwyciężyć, gdyż operował dwoma niezawodnemi środkami, jakiemi są: wielka podaż
i niska cena. - Być może, że rozwój przem. białost. postępowałby znacznie
wolniej, gdyby go odrazu nie opanowali Niemcy i to nietylko jako
przedsiębiorcy, ale także jako robotnicy. Materjału roboczego dostarczały
zwłaszcza Prusy i Bawarja, gdzie odczuwano dotkliwy brak pracy. Centrum
przemysłu niemieckiego stała się Supraśl. W przeciągu pięciu lat wyrosły tutaj
cztery fabryki sukna: Zacherta w roku 1834, Reicha w r. 1835, Buchholza w r.
1837 i Aunerta w r. 1838. W roku 1840 założył Chrystjan Moes na wielką skalę
zakrojoną fabrykę sukna w Choroszczy; rozwinęła się ona nadzwyczaj szybko i
przetrwała do naszych czasów.
Żywe zainteresowanie się przemysłem okazali, prócz Niemców, Żydzi, a zwłaszcza
ci z pośród nich, którym dzierżawione arendy przynosić zaczęły coraz mniejsze
zyski. Wielu arendarzy porzuciło dotychczasowy zawód i pozakładało małe
przedsiębiorstwa przemysłowe, zatrudniające wyłącznie żydowskich robotników.
Od samego początku przedmiotem produkcji większości fabryk w Obwodzie
Białostockim było sukno. Wpłynęły na to niskie ceny i wielka podaż surowców,
oraz możliwość szybkiego zbytu. Fabryki pierwotnie pędzone były siłą rąk; z
biegiem czasu wprowadzono różne udoskonalenia, zastosowując siłę bydła
pociągowego i w miarę możności turbiny wodne. Około roku 1840 pojawiły się
pierwsze kotły parowe i bardziej nowoczesne maszyny.
Przemysł Białegostoku, w porównaniu z Supraślą i Choroszczą, pozostał bardzo w
tyle. Do chwili zniesienia Obwodu w r. 1842 funkcjonowały tutaj tylko dwie
niewielkie fabryki - jedna fabryka sukna i jedna, pruskie jeszcze pamiętająca
czasy, fabryka kapeluszy. Pozatem do rozmiarów przedsiębiorstw wzrosły zakłady
rzemieślnicze niektórych mistrzów cechowych, zwłaszcza branży metalurgicznej i
snycarskiej. Te nie bały się konkurencji przemysłu fabrycznego, który
najboleśniej dotknął cechy tkackie i sukiennicze.
Największą bolączką przem. białost. była trudność zdobycia fabrykatów,
spowodowana rozpaczliwym wprost stanem komunikacji w Obwodzie. Brak szos, a
nawet najprymitywniejszych dróg bitych, wykluczał zupełnie możliwość transportu
towarów w niektórych porach roku. Wprawdzie Prusacy poczynili pewne inwestycje
drogowe, lecz wobec ignorancji i bezmyślnej gospodarki następnych zaborców,
poszły one na marne. Mimo skandalicznych warunków komunikacyjnych, Białostockie
prowadziło dość ożywiony handel zewnętrzny. Eksport towarów odbywał się w
sposób całkiem pierwotny. Załadowywano tabor wozów, który pod kierunkiem
specjalnego agenta - przewodnika tłukł się po wyboistych gościńcach i
błotnistych drogach polnych. Przewodnika transportu upoważniano do
przeprowadzania wszelkich tranzakcyj handlowych; sprzedawał on powierzone sobie
towary, a nabywał inne, stosownie do zapotrzebowań lokalnych. Funkcja takiego
przewodnika była w równej mierze odpowiedzialna, jak i niebezpieczna. Całe
miesiące przepędzał w podróży, narażając się na utratę zdrowia, a nawet życia,
bo napady bandytów na tabory kupieckie były w owych czasach na porządku
dziennym. Handel zewnętrzny opanowali prawie niepodzielnie Żydzi; związane z
nim niebezpieczeństwa nie odstraszały ich wcale. Żaden fabrykant nie
rozporządzał własnym taborem, a rzadko który utrzymywał bezpośredni kontakt z
agencjami transportowemi. Prawie z reguły wyręczano się pośrednikami, których
mnóstwo kręciło się koło przedsiębiorstw. W ten sposób wytworzył się nowy,
niezwykle rentowny proceder faktorów handlowych. Bardziej rzutcy pośrednicy nie
ograniczali się do drobnego faktorowania, lecz prowadzili rozległą
korespondencję i starali się regulować cały ruch handlowy. Tym wielkim
pośrednikom nie były z pewnością obce zagadnienia polityki ekonomicznej.
Główną arterją handlową w Obwodzie był Białystok. Tutaj centralizował się
handel wewnętrzny, tutaj również znalazły intensywny rynek zbytu towary
importowane. Zwyczajne targi tygodniowe w Białymstoku uzyskiwały sobie coraz
większą popularność. Słynne jarmarki roczne, odbywające się 24 i 25 lipca były
prawdziwem świętem handlowem. Ściągały one kupców z najodleglejszych zakątków
Cesarstwa i z zagranicy. Nie mogli oni wszyscy znaleźć kwater w Białymstoku,
jak również i towary zwiezione nie mogły się pomieścić na placach targowych.
Obozowano więc pod gołym niebem, a handlowano nawet poza murami miasta. Obroty
obliczać można w setkach tysięcy rubli. Handel białostocki tradycjami sięga
czasów niepodległej Rzeczypospolitej, nie należy przeto jego żywotności
przypisywać wyłącznie nowym konjunkturom ekonomicznym.
Jako centrum handlowe musiał Białystok posiadać mnóstwo różnorodnych
przedsiębiorstw kupieckich, magazynów, sklepów etc. Wartoby zapoznać się z
niemi dokładniej, jednak nie pozwala na to brak odpowiednich danych. - Do
najpoważniejszych przedstawicieli stanu kupieckiego, rekrutującego się
przeważnie z Żydów, należeli w roku 1814: Izaak Dawidowicz Zabłudowski, Abram
Grodzieński i Aron Erbstein. Ilość i jakość białostockich przedsiębiorstw
handlowych w omawianym okresie nie jest nam zupełnie znana. Można tylko
przytoczyć parę drugorzędnych szczegółów, tyczących się sklepów (w r. 1812 był
tylko jeden), puszczonych przez miasto w dzierżawę, dochód z dzierżawy w roku
1829 wynosił 72 ruble 50 kop. W latach 1812-1816 były w Białymstoku trzy
traktjernie: jedna przy ulicy Warszawskiej, utrzymywana przez właścicielką
pensjonatu dla dziewcząt (!); druga wraz z cukiernią w domu Kasyna
szlacheckiego, i gdzieś jeszcze trzecia. W roku 1822 Niemiec Salzberg otworzył
cukiernię, istniejącą do roku 1828; druga cukiernia powstała w roku 1826 przy
ul. Niemieckiej pod firmą "Panny Anny", zlikwidowano ją po dwóch latach. Obie
te cukiernie nie mogły zapewne wytrzymać konkurencji nowego zakładu
cukierniczego, otwartego w roku 1828 przez P.S. Kononowicza.
Ceny artykułów pierwszej potrzeby wciąż ulegały ciągłym wahaniom, zwłaszcza w
czasie wojen, naogól jednak były niskie. W roku 1820 barana można było kupić za
40-50 gr., korzec pszenicy kosztował 6-8 zł, korzec żyta - 4 zł, korzec owsa -
1 zł 10 gr. itd.
Biorąc pod uwagę warunki lokalne, stwierdzić należy, że przemysł i handel
stanęły w Białymstoku na dość wysokim poziomie. W najbliższej przyszłości
czekał je dalszy rozwój.

"Białystok - zarys historyczny", Białystok 1933 r.

CDN. ;-)


* Np. wyroby wełniane obłożono cłem w wysokości 15% ich ceny sprzedażnej. W r.
1830 fabryki białostockie na 184 warsztatach tkackich wyprodukowały towaru za
230483 rs.

[kamilar]

Dzieki, ale nie zapomnij zapodać linku do bibliografii, co bym sie nie namęczył:)

[nekroskop88]

To wszystko z książki:

"Białystok-zarys historyczny z 22 ilustracjami"
opracował Henryk Mościcki
Białystok - 1933
Wydawnictwo Magistratu M. Białegostoku

Komitet Redakcyjny stanowili P.P.:
Witold Antonowicz - przewodniczący
Michał Motoszko - wiceprzewodniczący
Michał Goławski - sekretarz
Benjamin Flomenbaum, Konstanty Kosiński, Władysław Olszyński, Jakób Szapiro,
Bronisław Zawadzki, Teodor Zirkwitz - członkowie


Czy coś jest Ci jeszcze potrzebne? :D

[kamilar]

Nie iwem dokładnie, tydzień, dwa. Ale ogólnie już wystarczy to co jest.
JESTEŚ WIELKI:) DZIĘKI. jA JESZCZE DOCZYTAM WIERZBICKIEGO I WYSTARCZY:)

[nekroskop88]

Dobra, nie ma za co ;-)

[nekroskop88]

PRZEMYSŁ, HANDEL, FINANSE (po przyłączeniu do Gubernji Grodzieńskiej)

Wyroki dziejowe zarządziły, że okres po roku 1843, a więc okres zupełnego
politycznego upadku, był dla Białegostoku okresem największego rozkwitu pod
względem ekonomicznym. Miasto zmieniało gruntownie swój zewnętrzny i wewnętrzny
charakter, zapanowały w niem bowiem wszechwładnie trzy potęgi: przemysł,
handel, finanse.
Zawrotne tempo, w jakiem rozwijał się przem. białost., uniemożliwiał dokładną
jego charakterystykę, a tembardziej wnikanie w działalność poszczególnych jego
placówek, w ramach niniejszego zarysu dziejów miasta. Ograniczyć się przeto
musimy do naszkicowania obrazu w najogólniejszych konturach i podkreślenia
zasadnych faz rozwojowych.
W roku 1845 reprezentowany był w Białymstoku wyłącznie przem. tkacki, który
ześrodkował się w 8-miu fabrykach. Produkowały one przeciętnie 14.000 arszynów
różnego rodzaju tkanin dziennie, a wartość ich produkcji rocznej wynosiła
200.000 rubli. Na plan pierwszy wysunęły się fabryki Hermana Commichau i
Augusta Lange. W roku 1848 powstała wielka fabryka sukienniczo-kapelusznicza C.
Nowika, konkurująca pod względem produkcji i ilości zatrudnianych robotników z
fabryką Chrystjana Moesa w Choroszczy. W roku 1857 zaczęła funkcjonować
pierwsza fabryka wyrobów skórzanych Markusa Rubinowicza; następnemi zkolei były
fabryka sukna Bechtera (otwarta w r. 1861) i fabryka Starka (otwarta w r.
1862).
Momentem przełomowym dla przem. białost. było otwarcie w roku 1862 drogi
żelaznej Petersbursko-Warszawskiej. Droga ta, przechodząca przez Białystok,
dała mu decydującą przewagę nad ośrodkami przemysłowemi, położonemi zdala od
linji kolejowej. Nic więc dziwnego, że od tej chwili przemysł zaczął skupiać
się w mieście i najbliższej okolicy. Stare i mocno dotychczas stojące fabryki w
Michałowie, Supraśli etc. nie mogły, z powodu cięższych warunków
komunikacyjnych, wytrzymać konkurencji fabryk białostockich i zaczęły upadać.

cdn.
(na kiedy Ci to jest potrzebne Kamilarze?)

[nekroskop88]

Już po trzech niespełna latach dały się odczuć dodatnie skutki otwarcia linji
kolejowej petersbursko-warszawskiej. W roku 1863 posiadał Białystok 14 fabryk,
w czem dwie fabryki mydła i dwie wyrobów skórzanych. Wartość produkcji rocznej
fabryk wynosiła 325.000 rubli, robotników zatrudniały ok. 600. Pierwsze pod tym
względem miejsce zajmowały dwie fabryki branży sukienniczo-kortowej: Hermana
Commichau i Małki Blochowej; każda z nich wyrabiała towaru na sumę 90-120 tys.
rubli. Pozatem, jako przedsiębiorstwa czołowe wymienić należy: fabrykę C.
Nowika i świeżo puszczoną w ruch fabrykę sukienniczo-odzieżową I. Trillinga. Do
przedsiębiorstw przemysłowych wypada również zaliczyć 9 młynów i 2 browary.
Młyny przerabiały 20.000 korców mąki, browary - 1.000 beczek piwa rocznie. -
Rzemiosło, które w czasie powstania przem. fabrycznego prowadziło z nim zażartą
walkę, obecnie dało za wygraną i działalność swą ograniczyło do nieobjętych
przez niego dziedzin wytwórczości. Rzemieślników było w r. 1863 ok. 650;
niektórzy z nich, jak modystka Łubowa, stolarz Karol Polcyn, krawiec Dawid
Wileński, szewc Fryderyk Fuks, zasłynęli w całej gubernji ze swych artystycznie
wykonywanych wyrobów*.
Wydarzenia z roku 1863 zatamowały nieco rozwój przemysłu fabrycznego. Nie
trwało to jednak długo, gdyż począwszy od roku 1866 ruch przemysłowy wystąpił
ze zdwojoną energją. Lata 1870-1890 stanowiły złoty okres dziejów przem.
białost. W okresie tym uruchomiono tyle fabryk, że nawet wyliczyć ich
niepodobna, tembardziej, że niektóre z nich, nie rozporządzając odpowiednimi
środkami, upadały wkrótce po założeniu. Strajki robotnicze, jakie miały miejsce
ok. roku 1890, nie wyrządziły przemysłowi dotkliwszych krzywd, a nawet nie
zdołały ostudzić gorączki twórczej białostockich fabrykantów. Dane statystyczne
stwierdzają wprawdzie, że w roku 1893 zamknięto w Białymstoku i jego okolicy 17
fabryk, których wartość produkcji rocznej wynosiła 258,050 rubli, lecz w tym
samym roku uruchomiono 52 nowe fabryki, produkujące towaru za 669,539 rubli
rocznie, a więc niemal trzy razy więcej niż fabryki zlikwidowane. - W grudniu
1895 r. utworzyło się pierwsze towarzystwo akcyjne p.n. "Towarzystwo
Białostockiej Manufaktury Eugenjusz Bekker i Ska". Założycielami jego byłi
Eugenjusz Bekker i August Moes; kapitał zakładowy wynosił 600.000 rubli. Poza
wełną i jedwabiem, które Bekker wyrabiał przed zawiązaniem spółki, zaczęto w
fabrykach Towarzystwa produkować drogie materje wełniane i jedwabne obicia.
W roku 1895 funkcjonowało w samem mieście 230 fabryk manufakturowych różnych
wielkości, a mianowicie: 188 fabryk sukna, 11 - kortu, 5 - jedwabiu, 8 - tkanin
wełnianych, 1 - kapeluszy, 1 - sztucznej wełny i 16 przędzalni. Zatrudniały one
4675 robotników, zaś ich obrót roczny wynosił 3.781.000 rubli. Jeżeli do tego
dodamy 79 fabryk istniejących w okolicy Białegostoku, to przekonamy się, że
przemysł manufakturowy zatrudniał w 309 fabrykach 8.478 robotników, a obroty
jego przewyższały imponującą cyfrę 7 miljonów rubli**. Inne gałęzie
wytwórczości odgrywały podrzędną rolę i na ogólne konjunktury przemysłowe
wywierały wpływ minimalny.
Dzięki niezwykle silnym podstawom materjalnym przem. białost. nie odczuł
ogólnego kryzysu ekonomicznego, jaki zapanował w ostatnich latach ubiegłego
wieku, tak dotkliwie, jak to miało miejsce gdzieindziej. Wytrzymał on również
wzrastającą konkurencję innych ośrodków przemysłowych z Łodzią i Tomaszowem na
czele. Fabrykanci białostoccy zapewnili sobie rynki zbytu nietylko na terenie
całej Rosji, lecz także zagranicą, przedewszystkiem zaś w Austrji, Bułgarji i
Rumunji. Białystok zdobył sobie w rosyjskim przemyśle fabrycznym przodujące
stanowisko i zachował je do chwili wybuchu wielkiej wojny, aby potem stać się
ważną placówką przemysłu odrodzonej Polski.


* P. Bobrowskij, "Matierjały dla geografji i statistiki Rossii, sobranyje
oficierami generalnawa sztaba - Grodnienskaja gubernja", Petersburg 1863 o.c.t.
III. str. 860-861. - X.Y.Z. "Kartka z dziejów Kościoła katolickiego w Polsce
ros. II. Biskupstwo wileńskie" Kraków, 1889, str. 342 sq.
** M. G. Miłakowskij: "Oczerk Biełostoka", str. 27-28.

CDN. ;-)

[nekroskop88]

Zobrazowawszy ogólnie rozwój przem. białost., należy zkolei przejść do
rozpatrzenia poszczególnych jego gałęzi. - Podstawą wytwórczości Białegostoku
stało się sukno. O początkach tej gałęzi przem. była mowa wyżej. Sukno,
produkowane pierwotnie przez Niemców, systemami niemieckimi, nie odpowiadało
potrzebom ludności miejscowej, gdyż było za cienkie. Przystąpiono więc do
wyrobu sukna grubego, które było bardzo drogie, tembardziej, że niemal
wszystkie surowce trzeba było sprowadzać. Aby obniżyć cenę sukna grubego,
wprowadzono do jego fabrykacji tzw. "tybet", tj. grubą przędzę, wyrabianą
tajemnym sposobem w Niemczech. "Tybet" niewiele taniej kosztował od prawdziwej
wełny, przeto i ceny za grube sukno obniżyły się nieznacznie. Wydatna obniżka
cen sukna grubego jest zasługą Jakóba Lewi, który, przebywając czas dłuższy w
Ameryce na emigracji, zapoznał się ze sposobami wyrobu sztucznej wełny. Po
powrocie do kraju Lewi przekonał się, że ów tajemniczy "tybet" jest niczem
innem, jak właśnie sztuczną wełną amerykańską, natychmiast więc założył fabrykę
takiej wełny i zyskał sobie odbiorców we wszystkich miejscowych fabrykantach
sukna. Białostocka sztuczna wełna zyskała sobie szeroki rozgłos; najpierw
zażądała jej Łódź, potem Moskwa i inne rosyjskie ośrodki przemysłowe, wreszcie
zaczęto ją masowo eksportować do Niemiec i Anglji. - Drugi surogat wprowadził
do fabrykacji sukna uczony Żyd, Mordka Szapiro z Ciechanowca. Doszedł on do
wniosku, że ponieważ trzecią część osnowy sukna pozostaje na jego lewej
stronie, można ją robić z bibuły przędzy papierowej, zamiast drogiej wełny.
Większość fabrykantów sukna, w pogoni za taniością produktu, aprobowała i
zrealizowała pomysł Szapiry. Stosowanie obydwu surogatów wywołało początkowo
ostre protesty ze strony społeczeństwa. Nie odniosły one jednak żadnego skutku,
gdyż tanie, choć niższe gatunkowo, sukno cieszyło się wielkim popytem *.
Fabrykacja skóry zajęła w przemyśle białost. dość poczesne miejsce. Przemysł
skórzany rozwijać się zaczął w ósmem dzisięcioleciu XIX-go wieku, kiedy
powstały pierwsze dwie niewielkie fabryki garbarsko-rymarskie. Na początku
wieku bieżącego Białystok stał się centrum przem. skórzanego całej gubernji
grodzieńskiej, posiadającej w tej gałęzi ok. 200 fabryk, które obsługiwało ok.
6.000 robotników. Białystok był ośrodkiem zbytu surowych skór, importowanych z
głębi Rosji, Niemiec, Francji, a nawet Ameryki, oraz rynkiem zbytu towaru
wyprodukowanego. W roku 1912 miesięczny obrót białostockiego rynku skórzanego
sięgał 750.000 rubli **.
Fabryka wyrobów tytoniowych Janowskiego w Białymstoku była najpoważniejszą
placówką przemysłu tabacznego w gubernji. Konkurować z nią mogła jedynie
fabryka Szereszewskiego w Grodnie. Fabryka Janowskiego produkowała papierosy,
cygara, tytoń do palenia i tabakę do zażywania, zatrudniając u siebie ok. 500
robotników (po roku 1901).
Przemysł metalurgiczny centralizował się w warsztatach mechanicznych A.
Wieczorka. Założone one zostały w roku 1865 pod Białymstokiem przez Meinera i
Nitnera, a w roku 1888 przeniesione do miasta. W roku 1901 przedsiębiorstwo
Wieczorka zatrudniało 440 robotników, zaś wartość jego produkcji wynosiła ok.
220.000 rubli ***.


* M.N. Szapiro: "Nasza manufaktura i jeja istorja". - "Spraw. Kal. po g. Bieł.
na g. 1913", str. 52-56
** Ł. Epsztejn: "Kożewiennaja promyszlennost" - "Spraw. Kal. po g. Biał. na
1913 g.", str. 71
*** Ł. Sołoniewicz: "Kratkij istoriczeskij oczerk Grodnienskoj gubiernii za sto
let jeja suszczestwowanja 1802-1902" Grodno, 1902, str. 103-104

CDN.

Mam takie pytanie, skad to brałeś, bo info fajne,

[kamilar]

ale dane do bibliografii niekompletne, czasami miasta wydania brakuje, czasami
tytuł niekompletny-nie do rozszyfrowania

[nekroskop88]

spisalem wszystko co tam jest podane w indeksie, reszty nie mam
nie licz na wiele, to książka z bodajże 1933 roku :-)