Nowy Targ

[madohora]

Nowy Targ – miasto w województwie małopolskim, siedziba powiatu nowotarskiego oraz gminy wiejskiej Nowy Targ. Główny ośrodek handlowy, komunikacyjny i przemysłowy Podhala. Nowy Targ, potocznie zwany przez górali Miastem jest historyczną stolicą Podhala. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę niem. Neumarkt, zaś w okresie zaboru austriackiego było nazywane przez miejscowych Żydów jid. Neimarkt. Liczący ponad 30 tys. mieszkańców Nowy Targ jest największym miastem Podhala. Nowy Targ był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego.

[madohora]

Początki osadnictwa na terenach dzisiejszego Podhala sięgają XIII wieku, kiedy to z opactwa w Jędrzejowie przybyli cystersi. Założyli klasztor w Ludźmierzu, a w 1254 Bolesław Wstydliwy zezwolił im na zakładanie nowych osad.
Już w 1233 wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w drugiej połowie XIII wieku, miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a sołtysem w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII wieku osada Nowy Targ (Novum Forum) została zniszczona przez Tatarów w 1287. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326. Po dojściu do władzy Kazimierz Wielki przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 własnością królewską i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym (św. Katarzyny). Miasto zostało lokowane między Białym i Czarnym Dunajcem na 150 łanach frankońskich, które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. Zasadźcą był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Parafię w Starym Cle w 1350 przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone.

[madohora]

Miasto, jako ważny ośrodek handlowy znajdujący się blisko granicy z Węgrami, otrzymywało od królów polskich wiele przywilejów. Dzięki temu mógł rozwijać się handel i rzemiosło. Król Kazimierz Wielki zwolnił nowotarżan od płacenia cła krakowskiego, a także pozwolił na organizowanie corocznego jarmarku na 25 XI (św. Katarzyny), który trwał osiem dni. W 1487 Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził dotychczasowe prawa miasta, nadał mu prawo magdeburskie i usunął ciężary prawa polskiego, a także ustanowił drugi jarmark 25 lipca (św. Jakuba) oraz nadał przywilej organizowania czwartkowego targu, który odbywa się do dzisiaj. W 1494 Jan I Olbracht potwierdził prawa i przywileje miasta. W 1521 Zygmunt I Stary pozwolił wójtowi pobierać myto na drodze prowadzącej na Węgry przez Orawę w wysokości 1 grosza polskiego od wozu i 1 denara od konia, w zamian za naprawianie dróg i mostów. Od 1533 obcy kupcy nie mogli omijać miasta. Zwolniono wójta od świadczeń dla wojska. Zygmunt Stary pozwolił spółce, w której członkiem był Jan Burian z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w Karpatach i na Spiszu, a w 1588 podobny przywilej nadał Zygmunt III Waza. Wcześniej, w 1576 Stefan Batory potwierdził statut cechu rękodzielników. Od 1593 miasto miało prawo składu soli, ołowiu i śledzi, a od 1603 też wina. W 1613 Zygmunt Waza potwierdził statut cechu zbiorowego Nowego Targu. Król Jan II Kazimierz Waza wprowadził trzeci jarmark w Niedzielę Białą (pierwsza niedziela po Wielkanocy). Ostatni przywilej, pozwalający na organizowanie 12 jarmarków w roku, nadał król Stanisław August Poniatowski w 1772, gdy miasto było już pod obcą administracją.

[madohora]

Pierwszymi wójtami Nowego Targu byli potomkowie zasadźcy Dytrycha. W 1424 wójt Mikołaj sprzedał wójtostwo staroście nowotarskiemu Ratułdowi. On i jego potomkowie łamali prawa chłopów, wciąż powiększali pańszczyznę, wprowadzali nowe daniny i robocizny i z tego powodu toczył się ciągły spór między mieszkańcami a kolejnymi starostami. Podobnie było też później za starostów Pieniążków, Komorowskich i Kazanowskich. W tym czasie, w 1448 powstał dekanat w Nowym Targu. Prawdopodobnie pod koniec XV w. postawiono kościół św. Anny. Na przełomie XV i XVI wieku miasto liczyło ok. 500 mieszkańców, w ciągu roku organizowano 7 jarmarków. Starostwo objęli członkowie rodziny Pieniążków, którzy zakładali nowe wsie i ostatecznie wykupili urząd wójta w 1525, łącząc go z urzędem starosty. W 1586 powstała w Nowym Targu komora celna w miejsce dawnej podkomory, podległej komorze w Myślenicach. W XVI wieku miasto liczyło ok. 800 mieszkańców. Na początku XVII wieku powstało osiedle Gazdy. W 1616 starostą został Stanisław Witowski. W 1624 powstał w mieście pierwszy cech kuśnierski, a urząd starosty objął Mikołaj Komorowski. Zabiegał o zwiększenie dochodów z dzierżaw starostwa, co było przyczyną wielkiego niezadowolenia mieszczan i chłopów. Słali oni ciągle skargi na starostę, który jednak nic sobie nie robił z wyroków sądowych. Trwało to aż do jego śmierci w 1633 Następcą Komorowskiego został Tomasz Zamoyski, syn hetmana Jana Zamoyskiego. Następnie starostą był Adam Kazanowski, który usuwając sołtysów zwiększał liczbę folwarków. Przeciwko jego praktykom występowali górale nowotarscy. Później przez rok starostą był książę Jeremi Wiśniowiecki. Wówczas wydarzył się bunt Kostki Napierskiego, który był stronnikiem Chmielnickiego. 16 czerwca 1651 wyprowadził on chłopów z Nowego Targu i zaatakował zamek w Czorsztynie. Został schwytany i zginął wbity na pal. W 1655 nowotarżanie wzięli udział w antyszwedzkim powstaniu pod wodzą Gabriela Woyniłłowicza. W latach 1650–1666 starostami byli Adam Kisiel, Jan Wielopolski, Władysław Łukowski, Michał Ossoliński i Stanisław Witowski. Następnie urząd ten przejęli Wielopolscy. Starościna Maria Wielopolska obniżyła robociznę chłopom i dała im przywilej propinacyjny. Później starostwo trafiło w ręce rodziny Wiśniowieckich i Radziwiłłów. Anna Radziwiłłowa wprowadziła na Podhalu gospodarkę czynszową. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstało osiedle Oleksowa (dziś Oleksówki). Wcześniej wypalany tam był węgiel drzewny. Około lat 50. XVIII wieku miasto liczyło ok. 1000 mieszkańców. W 1759 jezuici założyli w mieście misję. W 1766 Franciszek Rychter został ostatnim starostą nowotarskim.

[madohora]

Wraz ze schyłkiem Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku następował powolny upadek Nowego Targu. Przyczyniały się do tego liczne nieszczęścia spadające na miasto. Pierwszy wielki pożar zdarzył się w 1601, niszcząc stare akta miejskie i większość budynków, w tym kościół parafialny, szpital, ratusz i dwór. W 1656 do Nowego Targu dotarli Szwedzi, który złupili i spalili, a wielu mieszkańców wymordowali. Kolejne pożary zdarzały się w latach 1673, 1696, 1710 i 1719, za każdym razem niszcząc przynajmniej połowę zabudowań, z czego ten ostatni ponownie zniszczył kościół. W 1710 w Nowym Targu wybuchła epidemia dżumy, natomiast w czasie konfederacji barskiej miasto złupili Rosjanie. Ostatni wielki pożar zdarzył się w 1784 i zniszczył ponad 380 budynków, kościół i dwór. W 2. połowie XVIII wieku miasto zaczęło podnosić się ze zniszczeń. W 1761 rozpoczęto renowację kościoła, a w 1767 wybudowano drewniany ratusz, istniejący do 2. połowy XIX wieku. Miał dwa piętra, a w jego podziemiach znajdowało się więzienie i skład wina.

[madohora]

Już w 1769 zastawione tereny Spisza administrowane przez Rzeczpospolitą zostały zwrócone przez Austrię Węgrom, rzekomo w celu utworzenia kordonu sanitarnego dla panującej wówczas w Polsce zarazy. Rok później również ziemia nowotarska znalazła się poza granicami Polski, na dwa lata przed I rozbiorem Polski. Wtedy tereny te zostały połączone z Galicją i trafiły pod administrację austriacką. Starostwo trafiło pod zarząd austriackiego prefekta, a jego majątek został skonfiskowany przez państwo (sprywatyzowano go później w 1819). Chociaż władze austriackie zachowały przywileje Nowego Targu, miasto musiało opłacać świadczenia dla państwa i dostarczać rekrutów do armii. Po pożarze w 1784 starosta sądecki Austriak Tischirsch von Siegstetten zainicjował przebudowę miasta. Nadał miastu nowy plan siatki ulic, nie pokrywający się z dawnym układem budynków. Został wtedy powiększony rynek. W 1790 wyprowadzono cmentarz z centrum miasta, zgodnie z polityką józefinizmu. W pierwszej połowie XIX w. Nowy Targ i Podhale nawiedziła kolejna seria klęsk żywiołowych. W 1819 powstały odrębne władze miejskie, jednocześnie jednak miasto pozbawiono zarządu nad większymi majątkami ziemskimi. Zmieniło się to dopiero w 1854, kiedy to w Nowym Targu powstało starostwo. W 1840 miasto osiągnęło liczbę 2 tys. mieszkańców. W 1847 zakończył się trwający od połowy XVIII wieku konflikt z Waksmundem o tereny na wschód od potoków: Kowańca i Białego Dunajca. Nowotarżanie wygrali, ponieważ waksmundzianie przedstawili sądowi sfałszowany akt lokacyjny swojej wsi. Po Wiośnie Ludów zniesiono pańszczyznę, a gdy Galicji przyznawano autonomię w 1867 powstał powiat z siedzibą w Nowym Targu oraz sąd. W 1872 miasto kupiło jaz na Czarnym Dunajcu, dzięki czemu możliwe było zbudowanie młyna, tartaku, browaru i elektrowni. Istniały także liczne młyny i folusze nad potokiem Kowaniec. Choć już w 1842 wybudowano szkołę ludową, to w 1880 ponad ½ mieszkańców nie umiała pisać i czytać. Od tego roku na terenie dzisiejszego lotniska znajdował się poligon cesarsko-królewskiej artylerii z twierdz w Krakowie i Przemyślu. W 1881 w mieście zaczęła działać straż ogniowa. Po 1884 powstał nowy murowany ratusz, o kształcie takim jak obecnie. W 2. połowie XIX wieku miasto liczyło ok. 5 tys. mieszkańców. Od 1892 działało w Nowym Targu Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a w 1908 oddano do użytku budynek sokolni. Mieściło się tam m.in. kino. W 1897 przy dzisiejszym placu Słowackiego wybudowano nową szkołę powszechną, a w 1912 zburzono starą celem poszerzenia placu. W 1899 oddano do użytku linię kolejową Chabówka-Zakopane. Po 30 latach starań, w 1904 utworzono (pierwsze na Podhalu) gimnazjum o profilu humanistycznym, a w 1912 wybudowano bursę gimnazjalną dla uczniów spoza miasta. W 1911 powstał w Nowym Targu Związek Podhalan z prezesem Władysławem Orkanem, a od 1913 ukazywała się „Gazeta Podhalańska”. W roku tym dzięki członkom „Sokoła” utworzono Związek Drużyn Podhalańskich, które weszły później w skład II Brygady Legionów. W 1914 oddano do użytku szpital, a miasto osiągnęło liczbę ponad 9 tys. mieszkańców.

[madohora]

W czasie I wojny światowej u boku Austriaków walczyły drużyny strzeleckie Piłsudskiego, w tym drużyny podhalańskie pod wodzą Andrzeja Galicy. W gimnazjum nowotarskim zorganizowano szpital Czerwonego Krzyża. Po wybuchu wojny w więzieniu austriackim (obecnie Młodzieżowy Dom Kultury) przetrzymywany był przez krótki czas Włodzimierz Iljicz Lenin. Pod koniec 1914 Rosjanie zostali pokonani w bitwie pod Limanową, a w maju 1915 pod Gorlicami i zaczęli wycofywać się na wschód. W 1918 państwa centralne zostały pokonane na froncie zachodnim i w nocy z 31 października na 1 listopada Nowy Targ opanowały wojska polskie. Mieszkańcy miasta brali udział w walki o granice nowo powstałej Polski, wśród nich było 40 uczniów gimnazjum.

W 1920 w Nowym Targu powstało Koło „Gorce” Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W mieście działały także Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne i Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”. W latach 1921–1931 działało żeńskie Seminarium Nauczycielskie. W 1924 wybudowano pierwsze schronisko na Turbaczu (które spłonęło w 1933), a w 1925 utworzono rezerwat „Na Czerwonem” (później „Bór na Czerwonem”). Rok później wybudowano szkołę powszechną na Kowańcu. W 1927 powstał tartak, a w 1930 cegielnia i lotnisko nowotarskie. W tym samym roku poświęcono plac pod budowę nowego kościoła. W 1932 powstał klub sportowy Podhale Nowy Targ i budynek Komunalnej Kasy Oszczędności (dziś Urząd Miasta). W trakcie jego budowy odkryto kilka monet rzymskich z IV wieku. Miały one znaleźć się w zbiorach gimnazjum, a w czasie wojny zaginąć. W 1934 odsłonięto w Rynku pomnik Orkana, a w 1935 powstała Wysokogórska Szkoła Rolnicza w Kokoszkowie.

[madohora]

1 września 1939 około godziny 16:30 Nowy Targ zostały zajęty bez walki przez Niemców. W czasie okupacji Podhale stało się punktem przerzutu na Węgry ludzi będących w konflikcie z nową władzą i odcinkiem na trasie kurierów utrzymujących łączność rządu emigracyjnego w Londynie z polskim państwem podziemnym. Niemcy rozpoczęli wśród górali akcję germanizacyjną pod nazwą Goralenvolku. Miał być to tzw. naród góralski, który był różny od Polaków i pochodził tak jak Niemcy od Gotów. Na czele górali, którzy przyjęli kenkarty z literą „G” stanął Komitet Góralski (Goralisches Komitee) z prezesem Wacławem Krzeptowskim, mający siedzibę w Zakopanem. Jednak nie wszyscy górale poszli na współpracę z hitlerowcami i w 1941 Nowy Targ stał się siedzibą konspiracyjnej Konfederacji Tatrzańskiej na czele z Augustynem Suskim, mającą na celu walkę z Goralenvolkiem. Wydawała ona podziemne pisma „Na placówce”, „Wiadomości Polskie” i „Der freie Deutsche” (w języku niemieckim). Organizacja została rozbita w 1942, a jej członkowie wraz z przywódcą zostali aresztowani i zamordowani lub wywiezieni do Auschwitz. Części członków udało się jednak uciec do lasu, był wśród nich Józef Kuraś „Ogień”. Na terenie więzienia nowotarskiego Niemcy wykonywali egzekucje. W latach 1941–1942 w mieście istniało getto żydowskie.

29 stycznia 1945 miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez oddziały 1armii gwardii IV Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej[14]., które wkroczyły do Nowego Targu od strony Kowańca, przeprowadzone przez Gorce przez oddział „Ognia”. W czasie walk o miasto zginęło 237 żołnierzy radzieckich (pochowanych na cmentarzu komunalnym). Ku ich czci w 1945 roku wzniesiono na placu Słowackiego pomnik[15]. W czasie II wojny światowej zginęło 130 nowotarżan narodowości polskiej i prawie cała ludność żydowska miasta.

[madohora]

Pierwsi Żydzi pojawili się w Nowym Targu w czasie jego lokacji w 1346. Starosta Adam Kazanowski zasłynął jako pierwszy, który zaczął sprowadzać ich na Podhale. Społeczność żydowska dynamicznie się rozwijała, w 2. połowie XIX wieku w Nowym Targu mieszkało ok. 400 Żydów (7% ogółu ludności miasta), a u progu I wojny światowej ponad 1300 (15%). Przed I wojną pobieranie myta za przejazd przez mosty na Czarnym i Białym Dunajcu było zajęciem Żydów, m.in. Szai Ajzensztoka, opisanego przez Jana Kasprowicza. W okresie międzywojennym prawie wszystkie kamienice w Rynku i większość sklepów znajdowały się w rękach żydowskich, byli oni właścicielami ok. 30% podmiotów gospodarczych. W czasie okupacji Żydzi zostali skierowani do obozu pracy na Borze w Nowym Targu. Później Niemcy utworzyli w maju 1941 getto żydowskie w okolicach ul. Krasińskiego, w którym zgromadzono ok. 2500 ludzi. Zostało ono zlikwidowane 30 sierpnia 1942. Część Żydów wysłano do obozu koncentracyjnego w Bełżcu, a resztę rozstrzelano na miejscu na cmentarzu żydowskim. Dokonano egzekucji od 400 do 2000 osób, pochowanych później w masowym grobie. Jedynym Żydem, któremu udało się uciec z rozstrzeliwania był Dawid Grasgrin, przed wojną handlarz dorożkami i końmi. Ukrył się w miejscowości Czerwony Klasztor na Słowacji, a po wojnie powrócił do Nowego Targu. Został przewodniczącym Gminy Żydowskiej i rozpoczął starania o zwrot synagogi, która w okresie PRL-u zamieniona została na kino. W swoim domu przyjmował Żydów będących w drodze do Palestyny i powracających na Podhale po wojnie, gdyż ich własne domy zostały już zajęte. Został zastrzelony w swoim mieszkaniu 10 lutego 1946 przez „Ognia” (Józef Kuraś), członkowie oddziału „Ognia” ukradli mu 7500 złotych, konia i wóz.

Obecnie istnieje Ziomkostwo Żydów Podhalańskich w Izraelu, które w 1990 ufundowało na kirkucie pomnik. W mieście istnieje także duża społeczność cygańska, należąca do Bergitka Roma. Pierwotnie mieszkali w Kotlarce nad Robowem, w dzielnicy Kowaniec, gdzie zajmowali się robieniem kotłów. W czasie Polski Ludowej zostali przeniesieni na osiedle Topolowe, gdzie mieszkają do dzisiaj.

[madohora]

Po wojnie władzę w mieście objęli komuniści. Na czele Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego miał stanąć Józef Kuraś ps. „Ogień”, który miał zastąpić dotychczasowego szefa, Stanisława Strzałkę. Kuraś został wezwany do krakowskiego WUBP, lecz zawrócił z drogi i podjął decyzję o powrocie „do lasu”, w związku z rozkazem jego aresztowania przez komunistów. W 1949 w dawnym więzieniu, w którym przez kilka dni przebywał Lenin, urządzono poświęcone temu wydarzeniu muzeum. Na placu Słowackiego postawiono pomnik żołnierzy radzieckich, dwukrotnie wysadzany tuż po wojnie przez antykomunistycznych partyzantów.

W 1951 ukończono w stanie surowym budowę nowego kościoła, przerwaną w czasie okupacji, który w 1962 został konsekrowany.

W październiku 1953 podjęta została uchwała Prezydium Rady Ministrów PRL o budowie w mieście kombinatu obuwniczego, który miał zapewnić zatrudnienie ludności rejonu. Budowa rozpoczęła się w styczniu 1954, a w 1955 Nowotarskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Podhale” rozpoczęły produkcję. Ich pierwszym wieloletnim dyrektorem był T. Jelonek. Zakłady w czasach swojej świetności zatrudniały ponad 10 tysięcy ludzi. Specjalnie dla zakładu wybudowano stację kolejową Nowy Targ Fabryczny oraz osiedle mieszkaniowe „Bór”[16].

Pod koniec lat 50. powstały pierwsze osiedla mieszkaniowe: Świerczewskiego (obecnie Topolowe), Zawadzkiego (obecnie Suskiego). W 1961 otwarto halę lodową, a już pięć lat później Podhale Nowy Targ po raz pierwszy zdobyło tytuł mistrza Polski. W latach 70. zbudowano przelotowe Aleje Tysiąclecia i Zakopiankę. W 1974 otwarto Powiatowy Dom Kultury, który trzy lata później otrzymał status Miejskiego Ośrodka Kultury. W 1979 na lotnisku nowotarskim mszę świętą odprawił papież Jan Paweł II. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowego szpitala, która zakończyła się dopiero w 2008. Od 1985 trwa budowa hotelu „Skalny”, jednego z najwyższych budynków w mieście. Utworzono prewentorium kolejowe im. Tadeusza Boya-Żeleńskiego na Kowańcu.

Po 1989 w dawnym „Domu Partii” umieszczono Urząd Rejonowy, a później starostwo. W 1994 utworzono Euroregion Tatry z siedzibą po polskiej stronie w Nowym Targu.

[madohora]

[madohora]

DOM W CENTRUM NOWEGO TARGU

[madohora]

NOWY TARG TABLICA PAMIĄTKOWA

[madohora]

NOWY TARG RYNEK NA STAREJ POCZTÓWCE

[madohora]

NOWY TARG RYNEK OBECNIE

[madohora]

[madohora]

NOWY TARG NA STAREJ POCZTÓWCE PANORAMA

[madohora]

NOWY TARG RZEŹBA NA RYNKU

[madohora]

NOWY TARG JARMARK NA RYNKU

[madohora]

[madohora]

NOWY TARG RYNEK

[madohora]

NOWY TARG RATUSZ

[madohora]

[madohora]

NOWY TARG RYNEK JARMARK

[madohora]

[madohora]

[madohora]

PIĘKNIE ZDOBIONA AMBONA

[madohora]

Nowy Targ (pełna nazwa: Królewskie Wolne Miasto Nowy Targ, łac. Novum Forum, Neoforum[2], niem. Neumarkt, słow. Nový Targ) – miasto w województwie małopolskim, siedziba powiatu nowotarskiego oraz gminy wiejskiej Nowy Targ. Główny ośrodek handlowy, komunikacyjny i przemysłowy Podhala.

[madohora]

Nowy Targ, potocznie zwany przez górali Miastem, jest historyczną stolicą Podhala. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę niem. Neumarkt, zaś w okresie zaboru austriackiego było nazywane przez miejscowych Żydów Naj-Mark (jid. ‏נײַ־מאַרק‎)

[madohora]

Już w 1233 wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w drugiej połowie XIII wieku, miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a sołtysem w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII wieku osada Nowy Targ (Novum Forum) została zniszczona przez Tatarów w 1287. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326. Po dojściu do władzy Kazimierz Wielki przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 własnością królewską i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym (św. Katarzyny). Miasto zostało lokowane między Białym i Czarnym Dunajcem na 150 łanach frankońskich, które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. Zasadźcą był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Parafię w Starym Cle w 1350 przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone.

[madohora]

Pierwszymi wójtami Nowego Targu byli potomkowie zasadźcy Dytrycha. W 1424 wójt Mikołaj sprzedał wójtostwo staroście nowotarskiemu Ratułdowi. On i jego potomkowie łamali prawa chłopów, wciąż powiększali pańszczyznę, wprowadzali nowe daniny i robocizny i z tego powodu toczył się ciągły spór między mieszkańcami a kolejnymi starostami. Podobnie było też później za starostów Pieniążków, Komorowskich i Kazanowskich. W tym czasie, w 1448 powstał dekanat w Nowym Targu. Prawdopodobnie pod koniec XV w. postawiono kościół św. Anny. Na przełomie XV i XVI wieku miasto liczyło ok. 500 mieszkańców, w ciągu roku organizowano 7 jarmarków. Starostwo objęli członkowie rodziny Pieniążków, którzy zakładali nowe wsie i ostatecznie wykupili urząd wójta w 1525, łącząc go z urzędem starosty. W 1586 powstała w Nowym Targu komora celna w miejsce dawnej podkomory, podległej komorze w Myślenicach. W XVI wieku miasto liczyło ok. 800 mieszkańców. Na początku XVII wieku powstało osiedle Gazdy. W 1616 starostą został Stanisław Witowski. W 1624 powstał w mieście pierwszy cech kuśnierski, a urząd starosty objął Mikołaj Komorowski. Zabiegał o zwiększenie dochodów z dzierżaw starostwa, co było przyczyną wielkiego niezadowolenia mieszczan i chłopów. Słali oni ciągle skargi na starostę, który jednak nic sobie nie robił z wyroków sądowych. Trwało to aż do jego śmierci w 1633 Następcą Komorowskiego został Tomasz Zamoyski, syn hetmana Jana Zamoyskiego. Następnie starostą był Adam Kazanowski, który usuwając sołtysów zwiększał liczbę folwarków. Przeciwko jego praktykom występowali górale nowotarscy. Później przez rok starostą był książę Jeremi Wiśniowiecki. Wówczas wydarzył się bunt Kostki Napierskiego, który był stronnikiem Chmielnickiego. 16 czerwca 1651 wyprowadził on chłopów z Nowego Targu i zaatakował zamek w Czorsztynie. Został schwytany i zginął wbity na pal. W 1655 nowotarżanie wzięli udział w antyszwedzkim powstaniu pod wodzą Gabriela Woyniłłowicza. W latach 1650–1666 starostami byli Adam Kisiel, Jan Wielopolski, Władysław Łukowski, Michał Ossoliński i Stanisław Witowski. Następnie urząd ten przejęli Wielopolscy. Starościna Maria Wielopolska obniżyła robociznę chłopom i dała im przywilej propinacyjny. W 1669 miasto zostało zajęte przez okolicznych chłopów zbuntowanych z powodu nadużyć, jakich dopuszczali się stacjonujący na zimę w mieście żołnierze chorągwi pancernej Jana Wielopolskiego. Buntownicy założyli samodzielny twór terytorialny zwany przez historyków „Rzecząpospolitą Podhalańską”. Został on zlikwidowany dopiero w maju 1670, kiedy to buntownicy zostali pokonani pod Nowym Targiem przez ekspedycyjny, 1000-osobowy regiment wojsk cudzoziemskiego autoramentu[22]. Później starostwo trafiło w ręce rodziny Wiśniowieckich i Radziwiłłów. Anna Radziwiłłowa wprowadziła na Podhalu gospodarkę czynszową. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstało osiedle Oleksowa (dziś Oleksówki). Wcześniej wypalany tam był węgiel drzewny. Około lat 50. XVIII wieku miasto liczyło ok. 1000 mieszkańców. W 1759 jezuici założyli w mieście misję. W 1766 Franciszek Rychter został ostatnim starostą nowotarskim.

[madohora]

Już w 1769 zastawione tereny Spisza administrowane przez Rzeczpospolitą zostały zwrócone przez Austrię Węgrom, rzekomo w celu utworzenia kordonu sanitarnego dla panującej wówczas w Polsce zarazy. Rok później również ziemia nowotarska znalazła się poza granicami Polski, na dwa lata przed I rozbiorem Polski. Wtedy tereny te zostały połączone z Galicją i trafiły pod administrację austriacką. Starostwo trafiło pod zarząd austriackiego prefekta, a jego majątek został skonfiskowany przez państwo (sprywatyzowano go później w 1819). Chociaż władze austriackie zachowały przywileje Nowego Targu, miasto musiało opłacać świadczenia dla państwa i dostarczać rekrutów do armii. Po pożarze w 1784 starosta sądecki Austriak Tischirsch von Siegstetten zainicjował przebudowę miasta. Nadał miastu nowy plan siatki ulic, nie pokrywający się z dawnym układem budynków. Został wtedy powiększony rynek. W 1790 wyprowadzono cmentarz z centrum miasta, zgodnie z polityką józefinizmu. W pierwszej połowie XIX w. Nowy Targ i Podhale nawiedziła kolejna seria klęsk żywiołowych. W 1819 powstały odrębne władze miejskie, jednocześnie jednak miasto pozbawiono zarządu nad większymi majątkami ziemskimi. Zmieniło się to dopiero w 1854, kiedy to w Nowym Targu powstało starostwo. W 1840 miasto osiągnęło liczbę 2 tys. mieszkańców. W 1847 zakończył się trwający od połowy XVIII wieku konflikt z Waksmundem o tereny na wschód od potoków: Kowańca i Białego Dunajca. Nowotarżanie wygrali, ponieważ waksmundzianie przedstawili sądowi sfałszowany akt lokacyjny swojej wsi. Po Wiośnie Ludów zniesiono pańszczyznę, a gdy Galicji przyznawano autonomię w 1867 powstał powiat z siedzibą w Nowym Targu oraz sąd. W 1872 miasto kupiło jaz na Czarnym Dunajcu, dzięki czemu możliwe było zbudowanie młyna, tartaku, browaru i elektrowni. Istniały także liczne młyny i folusze nad potokiem Kowaniec. Choć już w 1842 wybudowano szkołę ludową, to w 1880 ponad ½ mieszkańców nie umiała pisać i czytać. Od tego roku na terenie dzisiejszego lotniska znajdował się poligon cesarsko-królewskiej artylerii z twierdz w Krakowie i Przemyślu. W 1881 w mieście zaczęła działać straż ogniowa. Po 1884 powstał nowy murowany ratusz, o kształcie takim jak obecnie. W 2. połowie XIX wieku miasto liczyło ok. 5 tys. mieszkańców. Od 1892 działało w Nowym Targu Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a w 1908 oddano do użytku budynek sokolni. Mieściło się tam m.in. kino. W 1897 przy dzisiejszym placu Słowackiego wybudowano nową szkołę powszechną, a w 1912 zburzono starą celem poszerzenia placu. W 1899 oddano do użytku linię kolejową Chabówka-Zakopane. Po 30 latach starań, w 1904 utworzono (pierwsze na Podhalu) gimnazjum o profilu humanistycznym, a w 1912 wybudowano bursę gimnazjalną dla uczniów spoza miasta. W 1911 powstał w Nowym Targu Związek Podhalan z prezesem Władysławem Orkanem, a od 1913 ukazywała się „Gazeta Podhalańska”. W roku tym dzięki członkom „Sokoła” utworzono Związek Drużyn Podhalańskich, które weszły później w skład II Brygady Legionów. W 1914 oddano do użytku szpital, a miasto osiągnęło liczbę ponad 9 tys. mieszkańców.

[madohora]

W 1920 w Nowym Targu powstało Koło „Gorce” Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W mieście działały także Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne i Polskie Stronnictwo Ludowe „Piast”. W latach 1921–1931 działało żeńskie Seminarium Nauczycielskie. W 1924 wybudowano pierwsze schronisko na Turbaczu (które spłonęło w 1933), a w 1925 utworzono rezerwat „Na Czerwonem” (później „Bór na Czerwonem”). Rok później wybudowano szkołę powszechną na Kowańcu. W 1927 powstał tartak, a w 1930 cegielnia i lotnisko nowotarskie. W tym samym roku poświęcono plac pod budowę nowego kościoła. W 1932 powstał klub sportowy Podhale Nowy Targ i budynek Komunalnej Kasy Oszczędności (dziś Urząd Miasta). W trakcie jego budowy odkryto kilka monet rzymskich z IV wieku. Miały one znaleźć się w zbiorach gimnazjum, a w czasie wojny zaginąć. W 1934 odsłonięto w Rynku pomnik Orkana, a w 1935 powstała Wysokogórska Szkoła Rolnicza w Kokoszkowie.

[madohora]

29 stycznia 1945 miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez oddziały 1 Armii Gwardii IV Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej[23], które wkroczyły do Nowego Targu od strony Kowańca, przeprowadzone przez Gorce przez oddział „Ognia”. W czasie walk o miasto zginęło 237 żołnierzy radzieckich (pochowanych na cmentarzu komunalnym). Ku ich czci w 1945 wzniesiono na placu Słowackiego pomnik[23]. W czasie II wojny światowej zginęło 130 nowotarżan narodowości polskiej i prawie cała ludność żydowska miasta.

[madohora]

Obecnie istnieje Ziomkostwo Żydów Podhalańskich w Izraelu, które w 1990 ufundowało na kirkucie pomnik. W mieście istnieje także duża społeczność cygańska, należąca do Bergitka Roma. Pierwotnie mieszkali w Kotlarce nad Robowem, w dzielnicy Kowaniec, gdzie zajmowali się robieniem kotłów. W czasie Polski Ludowej zostali przeniesieni na osiedle Topolowe, gdzie mieszkają do dzisiaj.

[madohora]

W 1951 ukończono w stanie surowym budowę nowego kościoła, przerwaną w czasie okupacji, który w 1962 został konsekrowany.

[madohora]

Po 1989 w dawnym „Domu Partii” umieszczono Urząd Rejonowy, a później starostwo. W 1994 utworzono Euroregion Tatry z siedzibą po polskiej stronie w Nowym Targu.

[madohora]

1346 – Kazimierz III Wielki wydał przywilej ponownej lokacji miasta Nowego Targu (22 czerwca).

[madohora]

1525 – Zygmunt I zezwolił spółce górniczej, z udziałem Jana Buriana z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w Karpatach.

[madohora]

1601 – Wielki pożar (spłonęły m.in. kościół parafialny i stare akta miejskie).

[madohora]

1710 – Podczas pożaru Miasta spłonęło 41 domów i kościół parafialny.

[madohora]

1784 – Wielki pożar strawił większość zabudowy miejskiej, w tym kościół parafialny i dwór starościński. Wytyczenie obecnego planu miasta.

[madohora]

1881 – Utworzono ochotniczą straż pożarną.

[madohora]

1886 – Zakończono budowę ratusza.

[madohora]

1899

Oddano do użytku linię kolejową Chabówka-Zakopane.
Miasto posiadało światło elektryczne (wcześniej niż Kraków).

[madohora]

[madohora]

1925 – Utworzono rezerwat „Na Czerwonem” (później „Bór na Czerwonem”).

[madohora]

1932 – Powstał Klub Sportowy Podhale Nowy Targ.

[madohora]

1934 – I Międzynarodowy Wyścig Górski na Dunajcu.

[madohora]

1941 – Utworzono Konfederacje Tatrzańską z siedzibą w Nowym Targu.

[madohora]

1945 – Armia Czerwona wyparła wojska niemieckie (29 stycznia).

[madohora]

1979 – W czasie pierwszej pielgrzymki do Polski w Nowym Targu przebywał papież Jana Pawła II (8 czerwca).

[madohora]

W Nowym Targu pewien pan
Otworzył na rynku kram
Miał tam same stare rzeczy
Nawet coś mu się świeci
Stoi sobie całkiem sam

[balzack]

Fajne miasto

[madohora]

[madohora]

EPITAFIUM LUDWIKA BEŁTOWSKIEGO W KOŚCIELE ŚW, KATARZYNY W NOWYM TARGU

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa w Nowym Targu – parafia rzymskokatolicka należąca do dekanatu Nowy Targ archidiecezji krakowskiej. Została utworzona w 1962. Kościół parafialny został wybudowany w 1951, konsekrowany w 1962. Mieści się przy Alei Tysiąclecia.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

SKLEPIENIE

[madohora]

[madohora]

SZCZEGÓŁY ARCHITEKTONICZNE

[madohora]

[madohora]

A w Nowym Targu zabawa była
Przez trzy dni się nie kończyła")

[madohora]

[madohora]

Powiem to jasno
Tu muszę pojechać i zawieść ciasto

[madohora]

POCIĄGI DO NOWEGO TARGU

[madohora]

2009 – Miasto odwiedził prezydent Polski Lech Kaczyński.

[madohora]

Muzeum Podhalańskie im. Czesława Pajerskiego w Nowym Targu – muzeum położone w Nowym Targu. Placówka mieści się w budynku dawnego nowotarskiego ratusza, a jej patronem jest Czesław Pajerski – organizator i kustosz muzeum.

[madohora]

Muzeum obejmuje swym patronatem pięć Izb Regionalnych: dwie w Nowym Targu oraz po jednej w: Białce Tatrzańskiej (Izba Regionalna Ciesiółki Podhalańskiej im. Jaśka Pary), Chochołowie (Zagroda Wybrana Blaszyńskich) oraz w Chyżnem. Aktualnie na zbiory muzeum składają się ekspozycje związane z historią Nowego Targu oraz funkcjonującego tu rzemiosła (kuśnierstwo, tkactwo, bednarstwo, snycerstwo, szewstwo, kapelusznictwo, stolarstwo, kowalstwo oraz drukarstwo). Ponadto placówka posiada zbiory sztuki (malarstwo, rzeźba, ceramika) autorstwa takich twórców jak Michał Rekucki, Edward Sutor, Jan Reczkowski czy Anna Dobrzańska, a także bogatą kolekcję twórczości ludowej. Od 2011 roku działa również ekspozycja o związkach Jana Pawła II z Nowym Targiem.

[madohora]

[madohora]

Po zakończeniu wojny prace przy budowie świątyni natrafiły na opór i niechęć władzy komunistycznej.

[madohora]

Świątynia jest nazywana przez mieszkańców Nowego Targu "nową" dla odróżnienia od „starej”, czyli świątyni pod wezwaniem św. Katarzyny.

[madohora]

W kościele znajdują się 56-głosowe organy wybudowane przez firmę Wacława Biernackiego z Krakowa. Wybudowano je w 1961 roku, posiadały 60 głosów i znajdowały się one w Filharmonii im. Karola Szymanowskiego w Krakowie. Do kościoła trafiły w 1978 roku dzięki pomocy ówczesnego metropolity krakowskiego Kardynała Karola Wojtyły, ponieważ Filharmonia planowała zakup nowszego instrumentu. Podczas transportu do Nowego Targu zagubiły się 4 głosy językowe. Pierwszy raz zagrały podczas pasterki w 1978 roku. Poświęcił je Kardynał Franciszek Macharski 28 stycznia 1979 roku

[madohora]

Świątynia została ufundowana podczas lokacji miasta na prawie magdeburskim w 1346 roku przez króla Kazimierza Wielkiego.

[madohora]

Liczne pożary które nawiedzały Nowy Targ, jak również najazd wojsk szwedzkich zniszczyły świątynię. Po kolejnym pożarze w XVII wieku, podjęto decyzję o odbudowie świątyni w formie murowanej. Została w tym czasie wzniesiona murowana nawa oraz wieża, nakryta barokowym dachem hełmowym.

[madohora]

KOŚCIÓŁ ŚWIĘTEJ KATARZYNY RYCINA OK. 1913

[madohora]

[madohora]

Jest to świątynia powstała pod koniec XV wieku. Zapewne w 1772 roku została dostawiona wieża. Remontowana była kilkakrotnie: w latach 1865, 1879, 1903, 1926, 1970–71 i w 1999 roku.

[madohora]

W kościele w co 2 niedziele miesiąca odprawiana jest msza w nadzwyczajnej formie rytu rzymskiego.

[madohora]

[madohora]

Nowy Targ jest miastem handlowym więc ma duży rynek, o powierzchni 1,5 ha. Niegdyś odbywały się na nim jarmarki na które tłumnie zjeżdżali kupcy, oraz ludność całego Podhala. Obecnie nowotarski Rynek okalają zabytkowe kamienice mieszczańskie (częściowo przebudowane w ostatnich latach), choć do końca XVIII wieku wszystkie zabudowania były drewniane (spłonęły w 1784). Pośrodku rynku znajduje się zabytkowy ratusz pochodzący z XIX wieku. Jest budynkiem dwukondygnacyjnym, posiadającym na froncie wieżę, zwieńczoną hełmem oraz iglicą. Poprzedni, drewniany ratusz stał na tym samym miejscu już w 1767. Nieopodal ratusza znajduje się kapliczka św. Jana Kantego. Została poświęcona 11 września 1904, przez proboszcza parafii pod wezwaniem św. Katarzyny Michała Wawrzynowskiego.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

NOWY TARG JARMARK

[madohora]

Synagoga w Nowym Targu – główna synagoga gminy żydowskiej w Nowym Targu, znajdująca się przy ulicy Jana Kazimierza 17.
Synagoga została zbudowana na początku XX wieku. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę. Po wojnie budynek synagogi przebudowano na kino Tatry, które znajduje się w nim do dnia dzisiejszego.
Murowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta, w stylu neobarokowym. Na wschodniej ścianie znajdował się bogato zdobiony Aron ha-kodesz. W latach 70. XX wieku, podczas kapitalnego remontu synagogi w całości zatarto oryginalny wygląd budynku.

[madohora]

Cmentarz żydowski w Nowym Targu – powstał w 1875 roku i znajduje się przy obecnej ul. Jana Pawła II, która dawniej nosiła nazwę Strzelnicza. Ma powierzchnię 0,58 ha. Został uszkodzony podczas wojny i zniszczony po jej zakończeniu. Płyty nagrobkowe były wykorzystywane do utwardzania ulicy w pobliżu dawnego targu, gdzie obecnie znajduje się park. Zachowało się na nim około czterdziestu macew. W okresie II wojny światowej był miejscem masowych egzekucji. Na jego terenie w latach 1939-1942 Niemcy zabili około 2900 Żydów. Na ich zbiorowej mogile po wojnie ustawiono tablicę pamiątkową.

[madohora]

A tak fajnie było

[madohora]

Liczący ponad 33 tys. mieszkańców Nowy Targ jest największym miastem Podhala.

[madohora]

Nowy Targ był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego. Nowy Targ uzyskał prawo składu w 1638 roku

[madohora]

W październiku 1953 podjęta została uchwała Prezydium Rady Ministrów PRL o budowie w mieście kombinatu obuwniczego, który miał zapewnić zatrudnienie ludności rejonu. Budowa rozpoczęła się w styczniu 1954, a w 1955 Nowotarskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Podhale” rozpoczęły produkcję. Ich pierwszym wieloletnim dyrektorem był T. Jelonek. Zakłady w czasach swojej świetności zatrudniały ponad 10 tysięcy ludzi. Specjalnie dla zakładu wybudowano stację kolejową Nowy Targ Fabryczny oraz osiedle mieszkaniowe „Bór”

[madohora]

1955 – Powstanie Nowotarskich Zakładów Przemysłu Skórzanego.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

NOWY TRAG DWORZEC

[madohora]

Ludność miasta: ogółem — 33,4 tys. mieszkańców (2019)
Gęstość zaludnienia: 654,1 os/km2 (2019)
Powierzchnia: 51 km2
Współrzędne geograficzne: długość geograficzna: 20°02′E, szerokość geograficzna: 49°29′N
Data założenia miasta: między 1287 a 1326
Prawa miejskie: nadanie praw — 1336

[madohora]

SENSACJA W NOWYM TARGU. LEŚNICY WYTROPILI SĘPA PŁOWEGO - www.msn.com.pl - 20.05.2022

[madohora]

[madohora]

Nowy Targ,
m. powiatowe w województwie małopolskim, w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej, u zbiegu Białego Dunajca i Czarnego Dunajca, u podnóża Gorców.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

JARMARK W NOWYM TARGU NA STAREJ POCZTÓWCE

[madohora]

JARMARK PODHALAŃSKI - www.jarmarkpodhalański

[madohora]

• Jarmark w Nowym Targu. Rok 1968. część I

JARMARK W NOWYM TARGU ROK 1968

[madohora]

Kościół pod wezwaniem Świętej Katarzyny Aleksandryjskiej

Kościół św. Katarzyny jest obecnie najstarszym istniejącym kościołem na Podhalu. Został wybudowany w 1346. Ufundował go król Kazimierz Wielki. Wcześniej istniała tylko parafia przyszłej patronki miasta. Z powodu pożarów które trawiły kościół w latach: 1601, 1656 (potop szwedzki),1710, 1719, 1932 i następujących po nich remontach kościół nie wygląda tak jak 600 lat temu. Obecnie kościół jest murowany. Wystrój wnętrza kościoła utrzymany jest w stylu barokowym. W głównym ołtarzu znajduje się obraz św. Katarzyny (z 1892). W lewym ołtarzu bocznym mieści się obraz Przemienienia na górze Tabor. Zdobią go figury Mojżesza i Eliasza, zaś w antepedium wprawiona jest tłoczona skóra – kurdyban, według legendy przywieziony spod Wiednia przez Jana III Sobieskiego. Z prawej zaś strony znajduje się ołtarz św. Józefa który jest kopią bogatego, barokowego ołtarza zniszczonego w pożarze w 1932, w którym znajduje się jego obraz (1970). Drugi obraz, umieszczony w tym ołtarzu, to wizerunek św. Agnieszki Męczennicy. Obydwa te obrazy przysłaniają ukoronowaną figurę Matki Bożej Królowej. Ołtarz wieńczy obraz św. Anny z Maryją i św. Joachimem oraz postać św. Michała Archanioła, depczącego szatana. Niżej na ścianach nawy po każdej stronie jest jeszcze jeden ołtarz – z lewej z figurką św. Antoniego z Dzieciątkiem, św. Teresy i św. Kunegundy oraz obrazem Matki Bożej Wniebowziętej (z 1899); zaś z prawej ołtarz poświęcony św. Mikołajowi, św. Barbarze oraz św. Teresie, której obraz wisi w tym ołtarzu. Ciekawy jest także chór muzyczny z tyłu kościoła. Dzięki pracom konserwatorskim odsłonięto umieszczone na balustradzie XVIII-wieczne zdobienia i malowidła, będące ilustracją do fragmentów psalmów. Miały one za zadanie wzbudzić pogardę dla wartości doczesnych i ulotnych. Balustrada podzielona jest na 7 pól. Pierwsze i ostatnie malowidło noszą podpisy: „Panie przed Tobą wszelkie pragnienie moie, y wzdychanie moie nie jest tayne Tobie” oraz „Me wchodź wsad zsługą twoim, albowiem nie każdy będzie usprawiedliwiony przed obliczem twoim”. Przy kościele znajduje się ogród różańcowy ze źródełkiem.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

WIDOK Z KOŚCIOŁA ŚWIĘTEJ KATARZYNY NA NOWY TARG

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

KOŚCIÓŁ ŚWIĘTEJ KATARZYNY OŁTARZ GŁÓWNY