Toszek

[madohora]

Jest to miasto, które powstało między 1155, a 1201 rokiem. W 1235 roku otrzymało prawa miejskie. Toszek to niezwykle malownicze miasto położone w atrakcyjnej części południowej Polski.

[madohora]

Toszek jest położony w południowej Polsce, w zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP), na Wyżynie Katowickiej nad rzeką Potok Toszecki. Historycznie leży na Górnym Śląsku.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

[madohora]

Statystyczny opis Prus z 1837 r. notuje „Tost (pol. Toszeck). Polską nazwę Toszek oraz Toszecko w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 r. wymienił śląski pisarz Józef Lompa[12]. Topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku notuje kilka nazw miejscowości „Tossetz, Tossek, Toscheck und Thosech

[madohora]

Żydzi zaczęli osiedlać się w Toszku w XVIII wieku, po pokoju wrocławskim w 1742 roku. W 1812 roku mieszkało tu 12 rodzin żydowskich, a w 1832 roku społeczność liczyła 137 osób, co stanowiło 10,2% mieszkańców. W 1836 roku zbudowano synagogę przy dzisiejszej ul. Piastowskiej, a między 1841 a 1845 rokiem powstał cmentarz żydowski. W 1885 roku w Toszku mieszkało 146 Żydów (6% populacji). W 1899 roku w mieście urodził się neurolog Ludwig Guttmann. Pod koniec XIX i na początku XX wieku wielu Żydów wyemigrowało do większych miast Niemiec, a do 1926 roku liczba żydowskich mieszkańców spadła do 35 (1,1%). W latach 30. XX wieku sytuacja Żydów pogorszyła się w wyniku nazistowskich represji. Podczas nocy kryształowej w 1938 roku spalono toszecką synagogę. W 1942 roku przeprowadzono deportację Żydów z Toszka do obozu Auschwitz-Birkenau, kończąc historię społeczności żydowskiej w mieście

[madohora]

[madohora]

Cmentarz żydowski – kirkut przy ulicy Wielowiejskiej obecnie nieczynny i zniszczony.
Cmentarz parafialny – cmentarz przy ulicy Parkowej.
Cmentarz komunalny – cmentarz przy ulicy Wielowiejskiej, dawniej cmentarz ewangelicki.

[madohora]

[madohora]

Toszecki obóz NKWD – obóz dla internowanej ludności cywilnej różnych narodowości, prowadzony przez NKWD w Toszku w 1945 r.
Kompleks budowlany wybudowano w 1884 r. Po zakończeniu I wojny światowej w Toszku założono lecznicę dla psychicznie chorych. Istniała ona do 1940 r., kiedy to władze niemieckie urządziły w budynkach głównych szpitala obóz. Przed wkroczeniem Armii Czerwonej w styczniu 1945 r., Niemcy ewakuowali się, pozostawiając oflag jeńców alianckich. Po zajęciu miasta przez Rosjan około 20 stycznia 1945 r. jeńcy zostali uwolnieni, a Sowieci osiedlili się na terenie byłego szpitala.

[madohora]

Toszek był surowym obozem pracy przymusowej, w którym więźniowie pracowali wyłącznie ręcznie, bez narzędzi, na polu i w lesie. Straż często stosowała wobec nich przemoc i w wyniku ciężkich pobić umierali. Ludzie, którzy zmarli podczas pracy pochowani zostali w prowizorycznym grobie na obrzeżach miasta. Więźniowie byli przeważnie umieszczani w głównym budynku obecnego szpitala (blok D). W obozie obowiązywał czas moskiewski. Osadzonych budzono o godz. 3:00 nad ranem głośnymi krzykami. Według jednego z osadzonych, „jedzenia było za mało, aby żyć i za dużo, aby umrzeć”. W obozie znajdowało się trzech lekarzy więźniów.
Prawie codziennie więźniowie pracowali. Po porannym posiłku mężczyzn zestawiano w grupy robocze, które szły kilka kilometrów na olbrzymie kartofliska wokół obozu. Zmuszano ich do pracy od rana do wieczora. Kto zostawał w tyle, był bity pałką. Kobiety miały lżejszą pracę. Pracowały w pralni i w kuchni.

[madohora]

Zmarłe osoby wywożono na cmentarz żydowski, a później, gdy zabrakło miejsca, na położoną obok piaskownię. Na cmentarzu pochowano ok. 1000 osób, a w kopalni piachu ponad 2000. W obozie zginęło ok. 3,3 tys. osób, kolejny tys. zmarło z wycieńczenia, wkrótce po jego opuszczeniu. W dniu likwidacji obozu przy życiu pozostało zaledwie 1375 osób.

[madohora]

Ku pamięci ofiar obozu w 1991 r. ustawiony został głaz narzutowy z tablicą upamiętniającą, w miejscu gdzie pochowane zostały ofiary w 1945 r. – ul. Wielowiejska 12a.
Na cmentarzu parafialnym ustawiona została tablica dziękczynna, za pomoc więźniom, udzielona przez mieszkańców Toszka po likwidacji obozu w latach 1945–1946 – ul. Parkowa.
Krzyż pamiątkowy na cmentarzu żydowskim, ustawiony w 1991 r. z inicjatywy Porozumienia Obywatelskiego Toszka i Wielowsi.

[madohora]

Dom Bractwa Strzeleckiego – budynek znajdujący się przy ulicy Strzeleckiej naprzeciw schodów wiodących z placu kościelnego, obecnie opuszczony i niszczejący.
Dolny dwór – budynek znajdujący się w podwórzu za domem Bractwa Strzeleckiego, obecnie mieszczą się w nim mieszkania komunalne.
Zamek w Toszku – gotycki zamek z przełomu XIV i XV w.
Ratusz – z połowy XIX wieku (nr rej. A/682/2020 z 23 lipca 2020).

[madohora]

Może to głupie ale dla mnie ratusz w Toszku jest za duży w stosunku do przestrzeni na której stoi. Jakoś dziwnie mi tam nie pasuje.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Historia budowli obronnych w Toszku sięga prawdopodobnie X–XI w., kiedy to na miejscu obecnego zamku stał drewniany gród, niegdyś kasztelania, należący w okresie rozbicia dzielnicowego do książąt śląskich, zastąpiony murowanym zamkiem na początku XV w. W 1429 r. zniszczyli go husyci, a odbudował i uczynił z niego swoją stałą siedzibę Przemysław Toszecki, książę z linii oświęcimskiej. Po jego śmierci w 1484 r. zamek był własnością książąt opolskich do śmierci Jana II Dobrego w 1532 r., a potem jako lenno królów czeskich przeszedł w ręce Habsburgów. Następnie zastawiony rodzinie Redernów został przez nią wykupiony w 1592 r. i odbudowany w stylu renesansowym. Redernowie nie tylko naprawili zniszczenia spowodowane pożarem z 1570 r., ale dodatkowo dobudowali pomieszczenia mieszkalne w części bramnej. Siostrzenica Jerzego II Rederna wyszła za mąż za hrabiego Kaspra Colonnę, któremu później jako właścicielowi zawdzięczał toszecki zamek kolejną przebudowę. W XVIII w. rezydencja kilkakrotnie zmieniała właściciela, najpierw był nim baron Johann Dietrich von Peterswald, potem Franciszek Karol Kotuliński, Pasadowscy, w końcu rodzina poety Josepha von Eichendorffa. W 1797 r. Eichendorfowie sprzedali posiadłość hrabiemu Franciszkowi Adamowi Gaschinowi. Po pożarze z 1811 r. nie planowano już odbudowy rezydencji; w 1840 r. ruinę kupił Abraham Guradze. Jego rodzina była w posiadaniu zamku do II wojny światowej. W latach 1957–1963 zamek został częściowo odbudowany.

[madohora]

[madohora]

800 r.p.n.e - 400 r.p.n.e pierwsze ślady osadnictwa na wzgórzu zamkowym związane z kulturą łużycką.
X w.– XI w. - wczesnośredniowieczna osada na wzgórzu zamkowym – badania archeologiczne potwierdzają istnienie niewielkiego grodu.
1201r. - w bulli papieża Innocentego III zostaje wymieniona miejscowość Tosses z kościółem pod wezwaniem św. Piotra.
1222 r.- istnieje już kasztelania toszecka, świadczy o tym dokument z kancelarii księcia Kazimierza opolskiego, w którym jako świadek wystepuje kasztelan toszecki Jakub.
1304 r. - po raz pierwszy w dokumentach występuje samodzielny książę toszecki: Bolesław toszecki (ok.1278 -1328), który był równocześnie scholastykiem krakowskim, kanonikiem wrocławskim, a od 1321 arcybiskupem Ostrzyhomia (Węgry).
1309 r. - Toszek posiada prawa miejskie według wzoru magdeburskiego. Akt lokacji (założenia) miasta nie zachował się do naszych czasów, lecz dokumenty świadczą, że w 1309 roku Toszek posiadał organizację miejską na czele z wójtem Fryderykiem. Prawa miejskie otrzymał zapewne z rąk księcia Kazimierza bytomskiego na przełomie XIII i XIVwieku (ziemia toszecka była ścisle związana ziemią bytomską -Toszek był częścią księstwa bytomsko – kozielskiego).

[madohora]

XVIII wiek - Toszek często zmienia właścicieli:
1707 – 1718 baron Jan Dietrich Peterswaldski
1718 – 1752 hrabia Kotulinski
1759 - 1787 hrabia Posadowski
1791 – 1797 baron Adolf von Eichendorff
1797 – 1841 rodzina von Gaschin.
1763 r. - hrabia Posadowski zakłada w Toszku małą fabrykę papieru (działała do ok.1820r.).
1811 r. 29 marca - wybucha wielki pożar na zamku. Zamek już nie podzwignął się z riuny. Legenda głosi, że w podziemiach zamkowych ukryty został wtedy skarb rodzinny – złota kaczka "ozdobiona perłami, siedząca w srebnym gnieździe na 11 dużych kaczych jajach. Każde jajko napełnione jest dwudziestoma dukatami".
1833r. 20 maja - wybucha wielki pożar na rynku w Toszku, "w ciągu 2 godzin spłonęły 122 domy mieszkalne, 96 budynków gospodarczych i 15 stodół". Po pożarze miasto odbudowano, rozebrano stare mury obronne, fosy zasypano a ulice poszerzono.
1841r. - Toszek kupuje radca królewski Abraham Guradze za 600 000 talarów od hrabiego Leopolda Gaschin. W akcie sprzedaży hrabia zastrzegł sobie i swoim spadkobiercom, prawo do skarbu – złotej kaczki, jeżeli zostanie kiedykolwiek odnaleziony.
1861r. - powstaje gorzelnia i młyn parowy "zakłady obsługuje maszyna parowa o mocy 20 koni. Gorzelnia przerabia dziennie 150 miarek ziemniaków".
1874r. - ukazuje się pierwszy numer gazety lokalnej "Toster Stadtblatt", (od 1900 r. 2 razy w tygodniu).
1881r. - Powstaje Prowincjonalny Dom Pracy Przymusowej - rodzaj zakładu poprawczego dla skazańców, w 1890 przekształcony w Prowincjonalny Zakład Lecznictwa i Opieki (najstarsza część obecnego Szpitala Psychiatrycznego).

[madohora]

Zamek w Toszku

Zamek, położony na wzgórzu i oddzielony od miasta suchą fosą, został częściowo odbudowany w latach 1957 – 1963, zachowano również część zniszczonej budowli jako wieczystą ruinę.
Historia zamku sięga czasów średniowiecza i wiąże się z dziejami kasztelanii toszeckiej. W dokumencie z 1222 r. wystepuje kasztelan toszecki Jakub. Gród kasztelański należał do książąt śląskich linii bytomsko – kozielskiej, później cieszyńskiej i oświęcimskiej. W 1430 r., w czasie wojen husyckich, zamek został spalony. Książę toszecki Przemysław (ok. 1425 - 1484) zbudował murowany zamek w stylu gotyckim. W XVI w. właściciele dóbr toszecko – pyskowickich, rodzina von Redern, po pożarze w 1570 r., odbudowała zamek w stylu renesansowym. W latach 1650 -1666 zamek został gruntownie przebudowany przez nowego właściciela hrabiego Caspra Colonna. Pracami kierował lombardzki architekt i sztukator Giovanni Seregni. Dobudowano nowe skrzydło mieszkalne, budynek bramny ozdobiono pięknym potralem z herbem rodowym i napisem: CASPAR COMMES COLONN 1666. Zamek stał się piękną rezydencją godną hrabiego. Kolejni właściciela zamku to: baron Dietrich von Peterswald (1707 – 1718), hrabiowie z rodu Kottulinski (1718 -1759), ród Posadowskich (1759 - 1791), baron Adolf von Eichendorff – ojciec wielkiego poety Johepha von Eichendorff (1791-1797), rodzina Gaschin (1797-1841) oraz rodzina Guradze (1841-1945).
W 1728 r. piorun uderzył w jedną z wież i całkowicie ją zniszczył. Największy pożar wybuchł na zamku 29 marca 1811 r., wiąże sie z nim najsłynniejsza legenda toszecka o złotej kacze. Hrabina Gizela, żona hrabiego Leopolda Gaschin, próbując wydostać się z płonącego zamku, zeszła do podziemi. Zabrała ze sobą klejnot rodzinny – złotą kaczkę siedzącą w koszyczku na 11 złotych jajkach i zakopała w podziemnym przejściu. Hrabina wkrótce zmarła, a złotej kaczki dotąd nie odnaleziono. Po pożarze zamek niszczał i pozostał riuną. Hrabia Leopold Gaschin przeniósł się do Dworu Dolnego. Wykorzystując materiał budowlany ze spalonego zamku rozpoczęto budowę nowej rezydencji. Powstał piekny Schloss (pałac), jego budowniczowie inspirowali się architekturą neogotycku. Rodzina Guradze, ostatni właściciele dóbr toszeckich, mieszkała w nim do końca 1944 r. Pałac został spalony w styczniu 1945 r. przez żołnierzy radzieckich. Na jego miejscu znajduje się obecnie parking. W latach 1957 – 1963 zamek został częściowo odbudowany i przeznaczony na siedzibę placówek kulturalnych, np.: w latach 1963 -1989 w odrestaurowanej stajni działało kino "Zameczek", obecnie w dawnej sali kinowej znajduje się reprezentacyjna Sala Peterswladska. Biblioteka, Centrum Ekspozycji Historycznych, kawiarnia to tylko część oferty dla gości i mieszkańców proponowana przez Centrum Kultury Zamek w Toszku.

[madohora]

Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej
Pierwsza informacja o kościele w Toszku pochodzi z 12 VIII1 201 roku, kiedy to w bulli papieża Innocentego III wymieniony zostaje kościół pod wezwaniem św. Piotra w Tosses jako posiadłość wrocławskich premonstratensów (norbertanów) z opactwa św. Wincentego na Ołbinie. Według ks. Piotra Góreckiego trudno jednoznazcznie stwierdzić czy pierwszą świątynię na ziemi toszeckiej wziesiono z mandatu ksiażęcego, czy uczynili to norbertanie. Przypuszcza on, że kościół musiał powstać po 1190 roku za sprawą premonstratensów. Toszecki kościół nie był zbyt ważny dla zakonników, bowiem już w 1264 roku opat Gotfryd zrzekł się praw do niego na rzecz biskupa Tomasza, "sam zaś kościół miał się już chylić ku ruinie". Jednak około 1335 roku Toszek stał się siedzibą archiprezbiteriatu, którego zasięg pokrywał się z obszrem kasztelanii.
Patron pierwszego kościóła czyli św. Piotr, łączy się z symboliką herbu miasta. Najstarsza pieczęć miejska na dokumencie z 1454 roku przedstawia półklucz, gwiazdę sześcioramienną oraz półorła zwróconego w lewo. Półorzeł nawiązuje do herbu Piastów śląskich, zaś półklucz to odniesienie do atrybutu św. Piotra, tak jak i gwiazda symbolizująca niebiańską chwałę apostoła.
W XIV wieku istniała w Toszku mennica książęca i również na monetach toszeckich, tzw. brakteatach i kwartnikach, wybijano skrzyżowane klucze św. Piotra.
W okresie wojen husyckich zamek i kościół zostały zniszczone, odbudowę podjął książę toszecki Przemysław. Johannes Chrząszcz podaje, że:
"Zniszczony przez Husytów w latach 1430–1433 toszecki kościół, został w 1445 roku odbudowany przez Księcia Przemko." Fundator kościoła został pochowany w jego podziemiach. Jeszcze w 1679 roku podczas wizytacji kościoła zapisano: "przed głównym ołtarzem znajduje się nagrobny pomnik toszeckiego księcia przeszkadzający klęczącym."
W okresie reformacji Toszek pozostał katolicki, choć właściciele miasta rodzina von Redern byli protestantami i na zamku nabożeństwa odprawiał pastor z Wiśnicza. (Ks. Piotr Górecki podaje,że na początku XVII w., z archiprezbiteratu toszeckiego, tylko 5 parafii: Toszek, Kopienica, Wieszowa, Płużnica Wielka, Paczyna Wielka, oparło się postępowi reformacji).
W latach 1713 – 1715 kościół został gruntownie przebudowany za sprawą barona Jana Dytryk von Peterswaldsky (Ditrich Peterswaldski). Kościół otrzymał piękne sklepienie nawy głównej, nową marmurową wieżę, "a wnętrze wyposażono w nowy ołtarz i ambonę, które wykonał rzeźbiarz Maciej Weissmann z Frydka na Morawach" (www.parafia-toszek.pl/historia).
Ważnym miejscem w świątyni był (i jest nadal) słynący łaskami obraz Matki Boskiej z roku 1687. Jak podaje prof. Ewa Chojecka:" Obraz Matki Boskiej Toszeckiej to kopia słynnej Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych (Maria Hilf), zwanej też – od pierwotnego miejsca przechowywania Matką Boska Pasawską i stanowi powtórzenie kompozycji Lucas Cranacha Starszego. Podobne obrazy znane są między innymi z Głogówka i Bruntalu".
W 1762 roku papież Clemens XIII ustanowił przy toszeckim kościele Bractwo poświęcone Sercu Jezusowemu. Jak podaje ks. Johannes Chrząszcz: "Toszek stał się miejscowością pielgrzymkową, do które przybywali nie tylko wierni z Górnego Śląska, lecz także z innych krajów".
W 1844 roku kościół parafialny wzbogacił się o organy, zbudowane przez słynnego w Europie organmistrza Moritza Roberta Müllera.
W 1924 roku na wzór Groty w Lourdes przy kościele zbudowano grotę.

[madohora]

Szlak Świętego Jakuba
Pomnik św. Jana Nepomucena ufundował hrabia Christoph Leopold Colonna. Figura została wykonana z piaskowca prawdopodobnie w Pradze, na rynku toszeckim ustawiono ją w 1725 roku. Święty trzyma w rękach postać Zbawiciela, w środkowej części pomnika widnieje napis: sanCto JoaanJ nepo Mu Ceno pro Conservato Confessionis sJgLLo e’ ponte pragensJ prae CJPtato Laus et Gloria - świętemu Janowi Nepomucenowi, który za zachowanie tajemnicy spowiedzi został zrzucony z praskiego mostu, niech będzie chwała i sława.
W czasie pożaru miasta w1833 r. pomnik został mocno uszkodzony, odnowiony zdobił rynek.
W 1852 roku postument został otoczony niewysokim kutym ogrodzeniem. Toszecka legenda głosi, że figura świętego obraca się, a głowa Jana Nepomucona zwrócona jest zawsze w stronę pożaru.

[madohora]

Ul.Gliwicka 34.

Ludwig Guttmann

Sir Ludwig Guttmann, światowej sławy neurochirurg i twórca ruchu paraolimpijskiego, urodził się 3 lipca 1899 r. w Toszku (Tost). Ojciec przyszłego lekarza, Bernhard, był kupcem i właścicielem hotelu, który mieścił się w tym budynku. Rodzina Guttmann należała do społeczności żydowskiej. W1902 r. Guttmann sprzedał hotel i przeniósł się z rodziną do Królewskiej Huty (Königshütte), tam Ludwig ukończył gimnazjum, zdał maturę orza pracował jako sanitariusz w szpitalu górniczym. W 1918 r. rozpoczął studia medyczne we Wrocławiu, a następnie we Freiburgu, w 1924 r., uzyskał tytuł doktora nauk medycznych. W 1928 r. podjął pracę jako neurochirurg w klinice w Hamburgu, a w 1930 r. habilitował się na Uniwersytecie we Wrocławiu i kierował Szpitalem Żydowskim w tym mieście. W marcu 1939 r. dr Guttmann wraz z żoną i dziećmi wyjechał do Anglii, tam pracował w Szpitalu Radcliffe w Oxfordzie. W 1943 r. został kierownikiem nowo utworzonego Centrum Urazów Kręgosłupa w Stoke Madeville, gdzie stosował nowatorskie metody leczenia i rehabilitacji. W 1948 r. dr Guttmann, zwany przez pacjentów i personel medyczny "Poppa"(tata), zorganizował w Stoke Madeville zawody sportowe dla 16 weteranów wojennych na wózkach. W 1960 r. w Rzymie odbyły się pierwsze Igrzyska Paraolimpijskie. W1966 r. Królowa Elżbieta II nadała dr Ludwigowi Guttmannowi tytuł szlachecki – sir. Dr Guttmann zmarł 18 marca 1980 r. w Aylesbury. W Toszku, od roku 2016, odbywają się co dwa lata międzynarodowe konferencje na temat sportu i medycyny, dziedzin, które połączył sir Guttmann. Władze miasta uczciły wielkiego lekarza nadając jego imię jednej z ulic w Toszku.

[madohora]

Cmentarz Żydowski – mieszczący się przy ul. Wielowiejskiej. Cały kikut otoczony jest kamiennym murem. Zachowało się 8 stojących macew. Na zachowanych nagrobkach widnieje symbolika przedstawiająca ręce błogosławiące i złamane drzewo.

[madohora]

Miejsce pamięci – pomnik "Ofiarom wojen"

Miejca pamięci to obiekty, groby, cmentarze a także przedmioty upamietniające postacie i wydarzenia ważne dla lokalnej społeczności.Takim miejscem jest pomnik "Ofiarom wojen". Historia tego miejsca jest niezwykła, to już trzeci pomnik w tym miejscu!

Pomnik I

12 października 1924 roku odsłonięto i poświęcono pomnik ku czci żołnierzy - mieszkańców Toszka, którzy polegli w czasie Wielkiej Wojny ( 1914-1918). J. Chrząszcz w książce: Historia miast Pyskowice i Toszek" podaje, że: "odprawiono mszę polową, śpiewał chór stowarzyszenia śpiewaczego. Przemówienia wygłosili: ksiądz katolicki i ewangelicki pastor oraz rabin dr Braschweger. Złożono wieńce i kwiaty. Główne przemówienie wygłosił von Guradze”

Pomnik, wykonany ze ślaskiego piaskowca, miał kształt małej kapliczki. Na jednej ze ścian można było wyczytać „ Naszym bohaterom poległym w wojnie światowej cześć i pamięć”. Na pozostałych widniały nazwiska poległych żołnierzy. Wewnątrz spoczywał stalowy hełm, do którego prowadziły trzy schodki.

Niemiecki pomnik został zburzony w styczniu 1945 r. przez żołnierzy Armii Czerwonej, a przy jego rozbiórce pracowali niemieccy jeńcy.