Rosyjscy jeńcy w Polsce

[gelatik]

Redakcja "Przeglądu Wschodniego" przyznała nagrody za najlepsze prace naukowe
poświęcone problematyce wschodniej.


Nagrody za rok 2001 w kategorii autorów krajowych otrzymał Zbigniew Karpus z
Torunia, za opracowania: "Russian and Ukrainian Prisoners of War and Interness
kept in Poland in 1918-1924" i "Ukrainskije wojennopliennyje i internirowannyje
w Polsze w 1918- 1924 godach" (wyd. Adam Marszałek Toruń 2001).
"Jest to niezwykle cenna praca oparta na materiale źródłowym wydana w wersji
angielskiej i rosyjskiej. Podważa ona wysuwane co jakiś czas w Rosji zarzuty o
wymordowaniu żołnierzy Armii Czerwonej, którzy w 1920 roku znaleźli się w
polskiej niewoli" - powiedział prof. Andrzej Ajnenkiel.

[Gość: Sasza]

„Polsce nie wyszłoby na złe przejść tę drogę, jaką pokonała Rosja w związku z
tragedią katyńską, aż po uznanie winy za to barbarzyństwo i oficjalne
przeprosiny”- uważa rosyjski historyk J. Iwanow zajmujący się losem radzieckich
jeńców z kresu wojny polsko-bolszewickiej.

Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk, Katyń, Miednoje, Charków - wymieniając nazwy
tych rosyjskich i ukraińskich miejscowości nie sposób nie odczuwać drżenia
serca, nie sposób nie pochylić się w zadumie by oddać cześć tysiącom bestialsko
zabitych przez stalinowski reżim żołnierzy i funkcjonariuszy państwa polskiego.
Te miejsca po dziesięcioleciach zakłamywania historii doczekały się w końcu
należnego im miejsca w narodowej świadomości.
Tuchola, Pikulice, Dąbie, Wadowice, Łańcut, Strzałkowo, Szczypiorno - nazwy
polskich miasteczek. Niektóre jak Wadowice czy Łańcut ogólnie znane. Jednak w
powszechnej opinii społecznej mało kto wiąże je z faktem, iż to właśnie w nich
istniały obozy jenieckie, w których w przeciągu dwóch lat zmarło od 18 do
nawet, wg opinii rosyjskich badaczy, 60 tysięcy jeńców Armii Czerwonej. Jeżeli
przyjąć drugą cyfrę oznaczałoby to, iż polskiej niewoli nie przeżyło ponad 40%
jeńców radzieckich.
Po drugiej wojnie światowej w atmosferze oficjalnie zadekretowanej przyjaźni
polsko-radzieckiej ani Warszawa, ani Moskwa nie chciały poruszać bolesnych kart
wzajemnych stosunków. O ile jednak pamięć o zamordowanych jeńcach z września’39
była stale żywa w polskim społeczeństwie, to o tyle jeńcy radzieccy zmarli w
polskich obozach w latach 1919-1921 nie interesowali ani Polaków, ani Rosjan,
dla których kilkadziesiąt tysięcy ofiar przy milionach z lat wojny domowej,
strasznych lat 30-stych i II w. św. stanowiły zaledwie ułamek ogólnych strat,
po których często nie było nawet komu zapłakać.
Upadek systemu komunistycznego sprawił, że można było odkłamać zafałszowaną
historię. Rosja oficjalnie uznała swą winę za Katyń. W Rosji i na Ukrainie
powstały cmentarze wojskowe upamiętniające ofiary Stalina. W Polsce wiedza o
losie bolszewickich jeńców w polskich obozach nie wykracza poza wąskie kręgi
badaczy tematu. Tymczasem w Rosji pojawiły się głosy domagające się
podniesienia tego problemu na poziomie rządowym i wywarcia presji by Warszawa
śladem Moskwy uznała swą odpowiedzialność za śmierć jeńców radzieckich i
należycie uhonorowała ich pamięć.
Bardzo łatwo rzucić byłoby oskarżenie o czysto koniunkturalne wykorzystanie tej
kwestii przez Rosję. „My zmusiliśmy ich do przeprosin za Katyń, więc teraz oni
szukają «haka» na nas. Poza tym naszych jeńców zabito strzałem w potylicę, a ci
marli sami” - można usłyszeć ze strony osób negujących prawo Rosjan do
porównywania losów obu grup jeńców. Czy jednak takie podejście ma cokolwiek
wspólnego z poczuciem prawdy i sprawiedliwości. Na Polsce zgodnie z konwencjami
haskimi ciążyła odpowiedzialność za los wziętych do niewoli żołnierzy wroga.
Czy śmierć od głodu, zimna, epidemii, poniżającego a czasami okrutnego
traktowania przez polskich wartowników jest mniej bolesna niż od kuli. Czy
próby usprawiedliwienia tak wysokiej śmiertelności w obozach jenieckich ogólną
biedą państwa, obiektywnymi problemami z zapewnieniem utrzymania takiej liczby
jeńców, która przerosła prognozy naczelnego dowództwa są wystarczające. Bardzo
wątpliwe zważywszy, iż śmiertelność w obozach internowanych żołnierzy
antybolszewickich rosyjskich i ukraińskich formacji była bez porównania niższa
niż wśród jeńców radzieckich, mimo, iż pozostawały w nich kobiety i dzieci.

Polskie obozy śmierci ?
Do wspomnianych wyżej obozów jeńcy radzieccy trafiali począwszy od wiosny
1919r. Pod koniec tego roku było ich 9 tysięcy. Prawdziwy „zalew” miał miejsce
w 1920r. W trakcie operacji kijowskiej do niewoli trafiło 18 000
czerwonoarmistów i 12 000 strzelców siczowych. Po „Cudzie nad Wisłą” dalszych
60-70 tysięcy, a we wrześniu i październiku jeszcze 40 000. Razem wg źródeł
polskich Armia Czerwona straciła ok. 127-137 tysięcy żołnierzy, którzy dostali
się do polskiej niewoli.. Wg źródeł rosyjskich mogło to być nawet ponad 165
tysięcy. Obie strony przyznają, iż część z jeńców przeszła do formacji
antybolszewickich. O ile jednak Polacy oceniają, iż było to ok. 20-25 tysięcy,
to Rosjanie szacują, że nie więcej niż 15 tysięcy. Zgodność panuje jedynie w
kwestii liczby jeńców, którzy na mocy pokoju ryskiego zostali repatriowani w
1921 do Rosji Radzieckiej- ok. 65 tysięcy, oraz tysiąca jeńców, którzy
zdecydowali się pozostać w Polsce. Trzeba by jeszcze doliczyć kilkuset, którym
udało się z niewoli uciec. Podliczając te dane wg polskiego badacza Z. Karpusa
powinno pozostać jeszcze ok. 35-45 tysięcy jeńców. Sam dowodzi, iż w obozach
zmarło ok. 16-18 tysięcy. Jakby nie liczyć gdzieś przepadło drugie tyle. Wg
Rosjan w Polsce zmarło nawet 60-80 tysięcy czerwonoarmistów.
Która liczba bliższa jest prawdzie? Trudno powiedzieć bez wnikliwych badań.
Bezspornym pozostaje fakt, iż warunki w polskich obozach jenieckich
przyczyniały się do masowej śmiertelności zgromadzonych w nich ludzi.
Szczególnie ciężkie warunki panowały w Strzałkowie i Tucholi. Baraki i
ziemianki były całkowicie nie przystosowane do warunków zimowych. Stała w nich
woda, brakło prycz, sienników, okien, pieców. Codzienną praktyką tolerowaną
przez dowództwo było odbieranie jeńcom od razu na froncie butów i odzieży, tak
że do obozów trafiali oni często jedynie w bieliźnie. Poziom wyżywienia i
opieki sanitarnej nawet wg komisji sejmowej urągał wszelkim kryteriom. Wg
rosyjsko-ukraińskiej komisji zajmującej się problemem wymiany jeńców „Być może
z powodu historycznej nienawiści Polaków do Rosjan, albo z powodu innych
przyczyn natury ekonomicznej i politycznej jeńcy w Polsce byli traktowani nie
jak rozbrojeni żołnierze przeciwnika, ale jak pozbawieni wszelkich praw
niewolnicy. [...] Kary dyscyplinarne stosowane wobec jeńców wojennych
wyróżniają się barbarzyńskim okrucieństwem. Pomieszczeniem dla aresztantów w
jednym z obozów była komórka o powierzchni 2 sążni kw., podobna do chlewu. W
tym karcerze przebywało 10-17 osób.[...]W obozach panowała dyscyplina pałki i
prawo pięści”. Jak pisał 6 stycznia 1922 r. poseł pełnomocny RFSRR w
Polsce, "aresztantów codziennie wyganiano na ulicę i tych wyczerpanych ludzi
zmuszano do biegania na komendę, padania w błoto i podnoszenia się. Bito
kolbami jeńców, którzy odmawiali leżenia w błocie i tych skrajnie wyczerpanych,
którzy nie byli w stanie się podnieść".
Największym wrogiem jeńców były jednak mróz i głód, które zimą 1920/1921
zebrały olbrzymie żniwo wśród jeńców osłabionych epidemiami cholery, tyfusu,
czerwonki dla których nadmiernie zagęszczone, brudne baraki i ziemianki oraz
niedożywieni i niemalże goli ludzie stanowiły doskonałe warunki dla rozwoju. O
fatalnych warunkach panujących w obozach wspomina raport Amerykańskiego
Stowarzyszenia Młodzieży Chrześcijańskiej YMCA: brak prycz, jeńcy śpią
bezpośrednio na klepisku, okna bez szyb, w ścianach dziury, brak pieców, jeńcy
zwykle pozbawieni są odzieży i obuwia, racje żywnościowe pozostają na papierze,
a obozowe szpitale i lazarety nie posiadają elementarnego wyposażenia. Jeńców
bito, a szczególnie surowo obchodzono się z komunistami i Żydami. Nic dziwnego,
że w najgorszym okresie w Strzałkowie dziennie umierało 70 jeńców. Informując
kierownictwo Ministerstwa Wojny 1 lutego 1922 r. o ucieczkach jeńców wojennych
naczelnik 2. wydziału Sztabu Generalnego polskiej armii pułkownik I.
Matuszewski pisał: "Ucieczki te zostały spowodowane warunkami, w jakich
przebywali komuniści i internowani (brak opału, bielizny i odzieży, złe
odżywianie, długie oczekiwanie na wyjazd do Rosji). Szczególnie zasłynął z tego
obóz w Tucholi, który internowani nazywają «obozem śmierci» (w tym obozie
z

[Gość: Sasza]

Największym wrogiem jeńców były jednak mróz i głód, które zimą 1920/1921
zebrały olbrzymie żniwo wśród jeńców osłabionych epidemiami cholery, tyfusu,
czerwonki dla których nadmiernie zagęszczone, brudne baraki i ziemianki oraz
niedożywieni i niemalże goli ludzie stanowiły doskonałe warunki dla rozwoju. O
fatalnych warunkach panujących w obozach wspomina raport Amerykańskiego
Stowarzyszenia Młodzieży Chrześcijańskiej YMCA: brak prycz, jeńcy śpią
bezpośrednio na klepisku, okna bez szyb, w ścianach dziury, brak pieców, jeńcy
zwykle pozbawieni są odzieży i obuwia, racje żywnościowe pozostają na papierze,
a obozowe szpitale i lazarety nie posiadają elementarnego wyposażenia. Jeńców
bito, a szczególnie surowo obchodzono się z komunistami i Żydami. Nic dziwnego,
że w najgorszym okresie w Strzałkowie dziennie umierało 70 jeńców. Informując
kierownictwo Ministerstwa Wojny 1 lutego 1922 r. o ucieczkach jeńców wojennych
naczelnik 2. wydziału Sztabu Generalnego polskiej armii pułkownik I.
Matuszewski pisał: "Ucieczki te zostały spowodowane warunkami, w jakich
przebywali komuniści i internowani (brak opału, bielizny i odzieży, złe
odżywianie, długie oczekiwanie na wyjazd do Rosji). Szczególnie zasłynął z tego
obóz w Tucholi, który internowani nazywają «obozem śmierci» (w tym obozie
zmarło ok. 22 000 jeńców z Armii Czerwonej)". Wg polskich badaczy podana cyfra
jest zawyżona, ale nawet oni przyznają, że w samym Strzałkowie umarło ponad
8000 jeńców radzieckich. Dla porównania na cmentarzu w Katyniu leży około 5000
polskich oficerów.

*****************************

Bez dalszych wspólnych badań zapewne nie da się ustalić dokładnej liczby
zmarłych w Polsce jeńców radzieckich, ale gdyby to było nawet „tylko” te
niespełna 20 tysięcy należy się im upamiętnienie i prawda wzorem pomordowanych
w Katyniu, Miednoje i Charkowie. Dla nich nieludzką ziemią okazała się ziemia
polska. Trzeba pamiętać, że także w obozach GUŁagu ludzie ginęli nie od kul
wartowników, ale od nieludzkich warunków w jakich ich trzymano. Utożsamienie
tych jeńców z komunistycznym ustrojem byłoby daleko idącym uproszczeniem.
Większość z nich stanowili chłopi, którzy co bardzo prawdopodobne padliby
ofiara obłąkańczej utopii kolektywizacji rozpętanej przez Stalina w 1929r.
Próbując ułożyć stosunki z Rosją w oparciu o prawdziwą wizję wspólnej
przeszłości należałoby zamknąć także i ten rozdział. Próby pomijania i
ignorowania śmierci kilkudziesięciu tysięcy jeńców radzieckich w Polsce w żaden
sposób nie przysłużą się prawdziwemu pojednaniu pomiędzy dwoma, tak mocno
dotkniętymi przez koszmary XX wieku narodami.

Sasza

Jaka jest prawda?

[nossos]

Moze wreszcie by wyjasnic?

Ilu jencow wziela Polska a ile Rosja?

Jak traktowano jencow obu stron? Sasza.. moze wiesz tez cos o losie polskich
jencow?

Ilu zmarlo w obozach i dlaczego?

W komentarzach spotyka sie informacja o zlym traktowaniu bylych jencow, przez
strone bolszewicka, po ich zwolnieniu przez Polske. Na pewno to bylo prawda za
Stalina. Ale czy tez przed nim?

Z lektury wspomnien wynika raczej smutna prawda, ze na niskim szczeblu mordowanie
jencow bylo normalka.

gelatik napisał(a):

> Redakcja "Przeglądu Wschodniego" przyznała nagrody za najlepsze prace naukowe
> poświęcone problematyce wschodniej.
>
>
> Nagrody za rok 2001 w kategorii autorów krajowych otrzymał Zbigniew Karpus z
> Torunia, za opracowania: "Russian and Ukrainian Prisoners of War and Interness
> kept in Poland in 1918-1924" i "Ukrainskije wojennopliennyje i internirowannyje
>
> w Polsze w 1918- 1924 godach" (wyd. Adam Marszałek Toruń 2001).
> "Jest to niezwykle cenna praca oparta na materiale źródłowym wydana w wersji
> angielskiej i rosyjskiej. Podważa ona wysuwane co jakiś czas w Rosji zarzuty o
> wymordowaniu żołnierzy Armii Czerwonej, którzy w 1920 roku znaleźli się w
> polskiej niewoli" - powiedział prof. Andrzej Ajnenkiel.

[Gość: Sasza]

nossos napisał(a):

> Moze wreszcie by wyjasnic?
> Ilu jencow wziela Polska a ile Rosja?

Pewnie, że dobrze byłoby te pytania wyjasnic, a najlepszym sposobem byloby
powolanie jakiejs wspolnej komisji majacej zbadac to zagadnienie, a przede
wszystkim odpowiedziec na pytanie ilu jencow radzieckich nie przyzylo polskich
obozow. Ilu jencow wziela strona polska to juz napisalem, ilu Rosjanie to
dokladnie nie wiem, ale bez watpienia znacznie mniej, juz chocby z tego wzgledu,
ze nawet gdy przegrywalismy w czerwcu-lipcu to jednak raczej nie dochodzilo do
wielkich porazek i nasze wojska dosc skladnie sie wycofywaly na zachod.

> Jak traktowano jencow obu stron? Sasza.. moze wiesz tez cos o losie polskich
> jencow?

O tym jak traktowano jencow radzieckich juz napisalem. Mozna tez dodac, ze czesto
nasi zolnierze "zabawiali sie" wycinajac na ciele Rosjan szablami lub bagnetami
krawe czerwone gwiazdy. O tym jak traktowano polskich jencow nie mam zbyt wielu
informacji, poza tym, ze ze strony Rosysjkiego Czerwonego Krzyza opieka nad nimi
kierowala zona Maksyma Gorkiego Maria Pieszkowa. Nie spotkalem sie jednak z
opisami jakichs totrut czy nieludzkiego traktowania, a gdyby do czegos takiego,
czy do masowej smiertelnosci dochodzilo to bez watpienia takie informacje
pojawilyby sie w polskich opracowaniach. Inna sprawa, ze jak juz mowilem polskicj
jencow bylo znacznie mniej.

> Ilu zmarlo w obozach i dlaczego?

Tutaj wlasnie rozbieznosci pomiedzy polskimi historykami a rosyjskimi sa
najwieksze - chodzi o 40 tyciecy istnien ludzkich - i to jest pole do popisu dla
Intytu Pamieci Narodowej. Z grobami jencow radzieckich nie bedzie problemow
natury religijnej i ekskumacje moglyby bardzo duzo wyjasnic. Inna sprawa, ze sa
one niezbedne by wzorem cmentarzy w Katyniu, Miednoje czy Charkowie nalezycie
zadbac o miejsce ich ostaniego spoczynku. Dlaczego to tez chyba juz jest jasne -
z powodu braku nalezytego postepowania wobec jencow wojennych - a obowiazki te
jasno regulowaly konwencje haskie. Mowiac krotko nie czyniono prawie nic by
zapobiec ich smierci z powodu glodu, chorob, zimna, nie traktowano ich jak ludzi,
ktorym naleza sie pewne prawa.

> W komentarzach spotyka sie informacja o zlym traktowaniu bylych jencow, przez
> strone bolszewicka, po ich zwolnieniu przez Polske. Na pewno to bylo prawda za
> Stalina. Ale czy tez przed nim?

Za Stalina oczywiscie tak. Ale nie w tym okresie, ktory nas interesuje. Rosja
byla jeszcze w trakcie wojny domowej i nierzadkie byly przypadki gdy cale odzialy
przechodzily i to czasem wielokrotnie z jednej strony na druga. Nie slyszalem by
jencow wracajacych z polskiej niewoli spotkaly jakies nieprzyjemnosci, choc nie
moga wykluczyc, ze takie nieprzyjemnosci pojawily sie w latach kolektywiazji i
wielkiej czystki gdy fakt pobytu w niewoli "Panskiej Polski" mogl byc kolejnym
czynnikiem obciazajacym ofiare Stalina.

> Z lektury wspomnien wynika raczej smutna prawda, ze na niskim szczeblu
> mordowanie jencow bylo normalka.

Dokladnie i to po obu stronach. Jeden z najblizszych wspolpracownikow
Pilsudskiego Kazimierz Swiatalski w swym diariuszu pod data 22 czerwiec 1920
zapisal, ze istnieje zwyczaj zabijania jencow z Armii Czerwonej by oszczedzic
sobie problemu z ich odstawianem do punktow zbiorczych, wyrzywieniem, pilnowaniem
itd (K. Swiatalski, Diariusz 1919-1935, do druku przygotowali A. Garlicki, R.
Swietek, Warszawa 1991)
Zreszta czego mozna bylo sie spodziewac, jesli nim jeszcze doszlo do pierwszych
starc z bolszewikami 2 stycznia 1919 polscy zandarmi zamordowali 4 z 5 czlonkow
delagacji radzieckiego Czerwonego Krzyza, ktora wracala pod ich eskorta z rozmow
w Warszawie wlasnie na temat kwestii jencow rosysjkich przebywajacych od czasu I
w.sw. na terenie Polski i Niemiec oraz Polakow internowanych w Rosji.
W kazdym razie sprawa jencow radzieckich z lat 1919-1921 wymaga na pewno
doglebnego zbadania i co najwazniesze ludzkiego zalatwienia sprawy miejsc ich
ostatniego spoczynku.

Sasza