rops_fan
12.10.04, 12:32
W bieżącym roku minęła LXXX rocznica plebiscytu na Górnym Śląsku, oraz
decydującego dla losów tej ziemi III powstania śląskiego.
Dnia 14. maja odbyło się "Pierwsze Powstańcze Post Scriptum. Katowice 2001".
Organizatorami tej cennej imprezy były: Ruch Obywatelski "Polski Śląsk",
Fundacja Rozwoju Komunikacji Społecznej, NSZ Uniwersytetu Śląskiego i
Młodzieżowe Centrum Informacji Europejskiej. Patronat nad imprezą objął
Wojewoda Śląski. Na "Powstańcze Post Scriptum" złożyły się prezentacje filmowe
i historyczne, oraz dyskusja panelowa.
W ramach prezentacji filmowych, uczestnicy zebrani w katowickim kinie
"Światowid" mogli oglądnąć dwa filmy - zrealizowany w 1935 roku przez
Ireneusza Platera-Zyberka film dokumentalny Salve Regina będący relacją z
uroczystości religijno-patriotycznych w Sanktuarium w Piekarach Śląskich, oraz
film fabularny Sól Ziemi Czarnej w reżyserii Kazimierza Kutza.
Prezentacja historyczna, oraz dyskusja panelowa, odbyły się na Wydziale Nauk
Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. W ramach prezentacji zebrani wysłuchali
kilku wykładów. Dr hab. Zdzisław Janeczek z katowickiej AE przedstawił budzący
wiele kontrowersji problem: Józef Piłsudski wobec powstań śląskich. Z kolei dr
Piotr Świercz omówił Rolę Narodowej Demo-kracji w procesie przyłączania
Górnego Śląska do Polski, wskazując na zasadnicze miejsce jakie w programie
endecji zaj-mował Górny Śląsk, oraz pozostałe etnicznie polskie ziemie
znajdujące się pod władzą Niemiec. Dr Świercz podkreślił rolę Ludwika
Popławskiego w tworzeniu programu Narodowej Demokracji, w tym w kontekście
Śląska. Dr Teresa Stanek z PAN w Krakowie przybliżyła sytuację Powstańców
Śląskich po 1945 roku, prezentując szereg mało znanych, a ciekawych i gorzkich
zarazem faktów, w tym znanych prelegentce z autopsji.
Doktorant UŚ, mgr Grzegorz Bębnik przedstawił Działalność Freikorpsów
niemieckich na Górnym Śląsku w dobie powstań i plebiscytu omawiając ją na
szerokim tle obejmującym nie tylko genezę tej, okrytej złą sławą formacji, ale
także dalsze jej losy i losy jej członków, spośród których wielu stało się
prominentnymi funkcjonariuszami III Rzeszy.
Po prezentacjach historycznych odbyła się dyskusja panelowa nt. Zryw narodowy,
czy wojna domowa? - Spór o powstania śląskie. Wzięli w nich udział: historyk i
publicysta Piotr Spyra, radny wojewódzki z ZChN Paweł Kilarski,
przed-stawiciel Ruchu Autonomii Śląska Jerzy Gorzelik, samorządowiec Józef
Buszman, oraz Dietmar Brehmer z Niemieckiej Wspólnoty Roboczej "Pojednanie i
Przyszłość".
Właściwa dyskusja została poprzedzona odpowiedziami uczestników na postawione
w jej tytule pytanie.
Piotr Spyra stwierdził, że powstania śląskie były zrywem narodowym, a nie
wojną domową. Ponadto przedstawił genezę historyczną: polskie odrodzenie
narodowe na Śląsku w II poł. XIX w., aż po pamiętne wybory do Reichstagu w
1903 r. Zara-zem przeprowadził polemikę z drugą, dopuszczoną w temacie
dyskusji możliwością - wojnę domową. Wykazał mianowicie, że podział na
orientacje narodowościowe dokonał się jeszcze w XIX w., a powstania były tylko
wypadkową tych podziałów, pokrywających się zarazem, co istotne, z podziałami
społecznymi.
Zdanie Piotra Spyry podzielił Paweł Kilarski podkreślając, że powstania
śląskie, noszące charakter zrywu narodowościowe-go, były w istocie
zwieńczeniem procesu trwającego kilkadziesiąt lat.
Z kolei "autonomista śląski" Jerzy Gorzelik prowadził wywód zakończony
stwierdzeniem, że obraz wojny 1921 r. jako wojny domowej jest bardziej
prawdopodobny niż jako powstania. Stwierdził także, iż III powstanie śląskie
(jego przede wszystkim dotyczyła dyskusja) było operacją wojskową przeciwko
wynikom plebiscytu. Pan Gorzelik nie raczył jednak zauważyć, że bezpośrednią
przyczyną wybuchu III powstania śląskiego nie były wyniki plebiscytu lecz
nieadekwatny do nich, zaplano-wany podział Śląska przyznający Polsce jedynie
powiaty: pszczyński i rybnicki. Brak precyzji, mimo stwarzania takich
pozo-rów, a wręcz manowce wywodów Gorzelika stały się charakterystycznym
elementem dyskusji. Będzie jeszcze o tym mowa. Kolejny dyskutant, p. Józef
Buszman rozpoczął swą wypowiedź od polemiki z Jerzym Gorzelikiem wskazując, że
nie było regularnych wojsk polskich i niemieckich. Do tytułowego pytania
ustosunkował się stwierdzając, że powstania były zrywem narodowym. Rozwinął
następnie swą tezę ujmując to następująco: dla Niemców była to wojna domowa,
ale dla ludzi tu mieszkających było to powstanie; wykorzystanie miejsca w
historii i obecności wyjątkowej postaci, jaką był Wojciech Korfan-ty.
Wreszcie Dietmar Brehmer przedstawił swój pogląd określając: powstania polskie
na Śląsku jako akt nielegalny z p[punktu widzenia prawa międzynarodowego,
podział z 1921 r. jako niepotrzebny, zaś co do plebiscytu, stwierdził, że nie
powinno go być.
Wypowiedzi wstępne stały się punktem wyjścia do ożywionej dyskusji,
jednoznacznie pokazały istniejące różnice i, można rzec, linie podziału. O ile
odmienne poglądy strony polskiej i niemieckiej były do przewidzenia i nie
stanowiły chyba żadnego zaskoczenia, a D. Brehmer prowadził dyskusję z
poglądami strony polskiej, o tyle postawa przedstawiciela Ruchu Autonomii
Śląska, która, wydawałoby się, powinna być z założenia neutralna czy stojąca
pomiędzy poglądami polskimi i niemieckimi, okazała się otwartą i totalną
negacją poglądów polskich, na dodatek nie tylko merytorycznie, ale i
metodolo-gicznie dość marną, co wytykali panu Gorzelikowi pozostali dyskutanci.
W toku dyskusji Paweł Kilarski zaproponował, aby nie rozmawiać o powstaniu na
poziomie jego legalności. Ustosunkowując się do twierdzeń D. Brehmera
przyznał, że plebiscytu nie powinno było być, ale dlatego, że pierwotnie
niemal cały Górny Śląsk miał być włączony do Polski. Ponadto, realistycznie
stwierdził, że, owszem, do obiektywizmu trzeba dążyć, ale liczą się racje.
Polacy tak długo walczyli o nie, aż doszło do powstania. Do twierdzenia J.
Gorzelika, o tym, że Górnoślązacy walczyli po obu stronach, Kilarski odparł
krótko, że w I wojnie światowej walczyli nawet po trzech, zaś P. Spyra
przytoczył stosowne dane: stanowili oni 10 % sił niemieckich, a 90 % sił polskich.
Z kolei Jerzy Gorzelik wyraził pogląd, że należało w plebiscycie dopuścić
trzecią opcję: wolnego państwa górnośląskiego. Ponadto uznał sformułowania:
lud, ludowy za przejaw marksizmu, co spotkało się z negatywną reakcją innych
dyskutantów. W kwestii zasadności "trzeciej opcji" replikował Dietmar Brehmer
jak i dyskutanci ze strony polskiej. Brehmer podkreślił, że nie było na Śląsku
dążenia do państwowości górnośląskiej, a jedynie podział na opcje: polską i
niemiecką. W związku z tym przypomniał wyniki spisu z 1910 roku wykazujące
przewagę ludności językowo polskiej na Górnym Śląsku.
W dalszej kolejności Piotr Spyra podniósł problem towarzyszących wydarzeniom
na Górnym Śląsku zbrodni i okrucieństwa. Podkreślił, że o ile ze strony
polskiej miały one charakter incydentalny i były surowo karane przez władze
powstańcze, o tyle po stronie niemieckiej były one rozpowszechnione i
zorganizowane.
Paweł Kilarski natomiast określił plebiscyt jako nieuczciwie przeprowadzony,
uzasadniając następnie swą tezę; zwrócił też uwagę na fakt, że nie może być
syntezy dwóch racji, zaś pewnego rodzaju podsumowanie ze strony P. Kilarskiego
stanowiły słowa: Z powstań śląskich płynie lekcja patriotyzmu i poświecenia
dla Ojczyzny. Było to ukoronowanie długiego procesu powrotu Śląska do Polski.
Sygnalizowany już styl i kierunek wypowiedzi przedstawiciela RAŚ wzbudził o
wiele więcej emocji niż znaczne różnice po-glądów między pp. Spyrą, Kilarskim
i Buszmanem, a Brehmerem. Jerzy Gorzelik w końcowej fazie dyskusji, spointował
ją wypowiedzią, którą śmiało uznać można za deklarację polityczną,
jednoznaczną w treści i w sposób bardzo istotny wymow-ną w formie. Przypomniał
bowiem słowa Lloyd George'a, o tym, że dać Polsce Śląsk, to tak jak małpie dać
zegarek i dodał od siebie: Z punktu
