Jacek Malczewski

[mala200333]

Umieranie nie budziło w nim lęku. Przeciwnie, uczynił je najważniejszym bohaterem swojego malarstwa. A przez to i oswoił. Do tego stopnia, że kilka lat przed śmiercią, namalował tryptyk zatytułowany "Mój pogrzeb". 14 lipca przypada 165. rocznica urodzin Jacka Malczewskiego - jednego z najbardziej tajemniczych artystów: mistyka, symbolisty i romantyka.

[mala200333]

Zaczął malować, kiedy Polska znajdowała się pod zaborami. I to właśnie zniewolenie oraz walka o niepodległość, obok obsesji śmierci, stały się dla niego najważniejszymi tematami. Artystyczne credo malarza zamknięte zostało w trzech słowach–pojęciach. Jego sztukę definiują: symbolizm, patriotyzm oraz mesjanizm. Nie byłby jednak sobą, gdyby nie interpretował ich w sposób niezwykle autorski, oryginalny i subiektywny.

[mala200333]

Malczewski, przez całe swoje malarskie życie, zmuszał oglądających jego płótna do domysłów i spekulacji. Czasami kończyło się to totalną porażką dla artysty, który pozostawał nierozumiany. Współcześni mu recenzenci zarzucali nadmiar pychy i skłonność do "kostiumerstwa". Jego płótna, niczym biżuterią, "obwieszone" są przeróżnymi symbolami. Każdy z nich, nawet najdrobniejszy, coś oznacza, kierunkuje myślenie oglądającego, wyjaśnia. To tak jak na obrazach malarzy holenderskich, którzy w XVI i XVII wieku w ilościach hurtowych tworzyli martwe natury, pełne symbolizujących śmierć, erotyzm, przemijanie, cierpienie, grzech, próżność itd. przedmiotów kwiatów, dzbanów, zegarów, kielichów (pełnych lub pustych), muszli, owoców, owadów, noży…

Podobnie jest z Malczewskim – przed jego obrazami (i to nie żart) najlepiej stać ze słownikiem symboli i znaków, mitologią oraz Biblią. Dopiero wtedy, tak naprawdę, można w pełni zrozumieć, co chciał namalować, a przez to powiedzieć ten młodopolski artysta. Co oznacza oset na jednym z autoportretów, dlaczego znów na innym umieścił budleję, czyli gatunek krzewu, który przyciąga motyle. Są i drabiny, skowronki, kajdany, stare księgi, kosy, woda, studnie, liry. Jego nieograniczona wyobraźnia sprawiła, że i sam stawał się modelem dla własnych płócien. Czasami przedstawiał siebie bardzo realistycznie. Innym razem niczym aktor przebierał się za jakąś postać i jako ta widniał na obrazach. Malczewski jako błazen albo przyodziany w płaszcz więźnia. Potrafił założyć rycerską zbroję.

[mala200333]

Muza artysty, Michalina Janoszanka, w książce "Wielki Tercjarz", w której wspomina malarza, zapisuje m.in. "Ubrany zawsze oryginalnie w jakieś bluzki aksamitne à la Rembrandt. Lubował się w kamizelkach kolorowych, których miał kilka. Na nogach nosił owijacze. "Pamiętam pana Jacka", wspomina, "w serdaku granatowym (…) pamiętam go w czepeczkach najrozmaitszych, hełmach, furażerkach, beretach…

[mala200333]

Ponoć kucharka Malczewskiego miała powiedzieć pewnego dnia, kiedy zobaczyła gospodarza w kolejnej fantastycznej stylizacji: "ale takiego nagłupiastego pana jak nasz, nigdy nie widziałam". Dlaczego tak właśnie kreował własną osobę na obrazach? Stanisław Stopczyk, autor jednej z monografii o malarzu uważa, że artystę wchłonął świat, który sam kreował. "Byłoby zgoła nieprawdopodobne, gdyby (…) świat mitów, legend, złud i symboli nie ogarnął, nie wchłonął także jego samego". Dodaje, że – w jego opinii – nie było to tylko clownadą, a przede wszystkim próbą zamanifestowania posłannictwa, misji, które sam sobie przypisywał. Inny młodopolski artysta, Mieczysław Wallis, uważał, że taki wizerunek Malczewskiego to dowód "zadumy, bolesnego zdziwienia, wstrząśnięcia zagadkowością świata".

[mala200333]

Symbolista przedstawiał siebie jako Tobiasza, Ezechiela, św. Franciszka, a nawet Chrystusa. Za tego ostatniego, poniekąd, siebie uważał. Podobno do swoich uczniów w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, której był przez pewien okres rektorem, miał mówić: "Malujcie tak, by Polska zmartwychwstała".

[mala200333]

Malczewski zaliczany jest do grupy tych, którzy dali się bezkrytycznie ponieść rozpamiętywaniu romantyzmu, martyrologii i ideologii patriotycznej. "Gdybym nie był Polakiem, nie byłbym artystą" – zadeklarował. Ilustracją tego, o czym myślał, jest jeden z jego najsłynniejszych obrazów: tryptyk "Prawo – Ojczyzna – Sztuka". Środkową część, "Ojczyznę" wyobraził sobie jako dumną, zamyśloną kobietę, matkę dwójki dzieci. Wszyscy troje stoją na tle najbardziej polskiego z polskich pejzaży – pola z zielonym jeszcze zbożem i kwitnącymi chabrami. Ojczyzna to, wedle interpretujących obraz historyków sztuki, kobieta pielgrzym. Podparta o kij, laskę. Wędruje. Alegoria Polski? Która przecież wtedy, kiedy obraz powstał, czyli w 1903 roku, nie istniała… Utwierdzać w takim odczytaniu płótna może kwiat, który Ojczyzna ma wpięty we włosy. To dziewięćsił kolczasty, ostry, może zranić. Symbolizuje nieszczęście oraz cierpienie. Ojczyzna ma na sobie jednak płaszcz uroczysty w kolorze purpury. Taki, jaki możemy pamiętać z malarskich przedstawień Chrystusa tuż sprzed jego ukrzyżowania.


Malczewski nie tylko w tym dawał nadzieję na odzyskanie przez Polskę niepodległości. Obok tytułowej Ojczyzny stoi jej córka? Trzyma w rękach kajdany. Rozkute, zdjęte z rąk kobiety. To był dopiero zwiastun tego, co miało się wydarzyć w 1918 roku. Jeszcze za życia malarza.

Patriotyzm i wrażliwość na losy ojczyzny w jego twórczości to konsekwencja atmosfery rodzinnego domu. Ojciec artysty, Juliusz, który pracował w Towarzystwie Kredytowym Ziemskim, był wielbicielem narodowego poety, swojego imiennika, Słowackiego. Ta pasja da o sobie znać, kiedy Malczewski zacznie tworzyć pod wpływem jego literatury. Mowa o jego "Śmierci Ellenai" inspirowanej bezpośrednio poematem "Anhelli". Matka malarza, Maria z Korwin Szymanowskich – byłą córką byłego oficera wojsk napoleońskich. To za jej sprawą również, jako dziecko, a potem młody chłopak, Malczewski poznawał dzieje ojczyzny z okresu dwóch wcześniejszych rozbiorów i przemarszu przez Europę wojsk francuskiego cesarza.

[mala200333]

Przyszły symbolista, który był wolnym słuchaczem ASP w Krakowie, na początku kształtowania swojej artystycznej drogi, pozostawał pod wpływem swojego profesora, arcypolskiego twórcy, Jana Matejki (dopiero po pobycie za granicą, szczególnie poznając monachijską szkołę malarstwa oraz ośrodek paryski, Malczewski odnajdzie swój styl, na czele w symbolizmem).

Bardzo mocne piętno na jego twórczym charakterze pozostawi również spotkanie z Adolfem Dygasińskim. Przyszłego pisarza i publicystę, a co najważniejsze, uczestnika powstania styczniowego, Malczewski poznał w Wielgiem (koło rodzinnego Radomia), gdzie mieszkał w majątku swojego wuja. Dygasiński jest "ojcem" nie tylko Malczewskiego jako malarza narodowego, ale i symbolisty. Bo to okres życia i nauki w wiejskim majątku uwrażliwił artystę na mistycyzm, ludowość i związane z tym fantazje oraz magiczny realizm. Poznał całą baśniowość wiejskiego życia z jego legendami, demonami, duchami i zabobonami. Pejzaże, które uwiecznił na płótnach, oddają to, co widział jako dziecko, spędzające czas w Wielgiem. Bezkresy pól, łany, lasy, zagajniki, dziko rosnące krzaki. Przecież wszystkie jego nimfy, anioły, satyry, rusałki czy harpie spotykamy właśnie w takich miejscach; siedzą gdzieś na zagonach, idą po polnych drogach czy zaglądają do wiejskich studni.

Te mistyczne i magiczne wątki w jego sztuce mogą mieć związek z Wandą Malczewską. Ciotką malarza. Była ona siostrą ojca i słynną mistyczką. Największe przypisywane jej proroctwo ma związek z późniejszym tzw. Cudem nad Wisłą. Ponoć 15 sierpnia 1837 roku Wanda miała usłyszeć głos Matki Boskiej, która to powiedziała do niej: "Uroczystość dzisiejsza wnet stanie się świętem narodowym, dla was, Polaków, bo w tym dniu odniesiecie zwycięstwo nad wrogiem…". Wanda zmarła, kiedy malarz miał 42 lata. Z pewnością wiedział o tym, jakie miała "nadprzyrodzone" umiejętności. Być może sam był świadkiem niektórych objawień i przepowiedni. Atmosfera tajemnicy, z pograniczna światów realnego i duchowego, tego co niewidoczne, a tego, co namacalne, była dla malarza pretekstem, impulsem oraz motywem dla kolejnych pociągnięć pędzla.

[mala200333]

Jeden z ważniejszych płócien Malczewskiego jest "Portret Michaliny Janoszanki". Wykonany w technice olejnej na tekturze. Powstał w 1916 roku. Malczewski miał wtedy 62 lata. Od 1886 roku był żonaty, posiadał dwójkę dzieci: córkę Julię i młodszego syna, Rafała. To on pójdzie w ślady ojca i zajmie się również malarstwem. Malczewski ożenił się z Marią Gralewską, córką aptekarza z Krakowa. 12 lat młodszą. Pod wpływem tej właśnie, rodzinnej, domowej atmosfery, na wielu obrazach uwiecznił sceny z życia bliskich. Malował ich portery. W biografii artysty, którą kilka lat temu przygotowała Dorota Kudelska, można przeczytać, jak bardzo nieszczęśliwy, w rezultacie, był to związek. Okazuje się bowiem, że Malczewskiego, bardziej od samej Marii, interesował jej posag. Bogaty teść, aptekarz, nieraz wspierał rodzinę malarza – w zamian ingerując w to, jak powinny oboje żyć, na czym się skupić. Maria Malczewska oczekiwała od męża tego, czego on nie chciał albo nie potrafił jej zapewnić – blichtru, bywania, obecności w artystycznym środowisku, w którym on na co dzień przebywał.

Na obrazach Malczewskiego, obok wizerunku żony i córki, pojawia się bardzo wiele innych, kobiecych postaci. Wśród nich są te, które artyście były bardzo drogie. To muzy kochanki. Przybierały na jego płótnach wizerunek nimf, aniołów i chimer. Tak było m.in. z Marią Kingą Balową, młodszą o 25 lat od Malczewskiego, żoną starosty Tuligłowów koło Lwowa, Stanisława Bala. Adam Zdzisław Heydel, autor monografii Jacka Malczewskiego, która ukazała się w 1933 roku, 4 lata po śmierci artysty tak widział relację Balowej i symbolisty:

"W życie Malczewskiego, w późnej już dojrzałości, weszła raz jeszcze kobieta. Ku niej biegły jego myśli, jego wzruszenia i zachwyty. Przede wszystkiem zachwyty artysty. Piękna jak misternie wyrzeźbiony klejnot, jak diament rzucająca świetne, różnobarwne, migocące blaski. Samo życie, radość, słońce. Rozjaśniła mu ciemne godziny. Z szumem, pędem, jak meteor wdarła się w jego życie i jak meteor przeleciała, zagasła" – pisał.

[mala200333]

Wizerunek Marii Balowej, który zachował się na obrazach Malczewskiego, związany jest przede wszystkim ze słynnym cyklem "Zatrutych studni". To ona, pod postacią tajemniczej chimery, siedzi lub stoi przy kolejnych studniach, namalowanych w latach 1905–1906, w ramach tego cyklu o wymownym tytule. Związek z Balową trwał 10 lat. Jego koniec był burzliwy, a malarz przypłacił to zdrowiem – cierpiał jeszcze, przez wiele miesięcy, na depresję. Balowa i Malczewski mieli ze sobą zerwać, jak uważa część biografów artysty, dzień przed wybuchem I wojny światowej. Wybrali symboliczny moment.

"Była w życiu Malczewskiego jeszcze jedna kobieta – jego powiernica, przyjaciółka, modelka (…) równolatka i koleżanka jego córki, Julii, a także malarka i pisarka zafascynowana osobowością i talentem Jacka, który był dla niej (...) ideałem artysty i człowieka, (...) jednym z największych współczesnych Polaków, pieśniarzy ojczyzny" – napisała Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska, autorka biografii "Jacek Malczewski. Ż̇ycie i twórczość". Tak rozpoczyna się, zacytowany w katalogu Polswiss Art opis obrazu, na którym Malczewski upamiętnił inną ważną dla jego twórczości postać, Michalinę Janoszankę. Nazywał ją "duszą bratnią", "duszą miłą", "siostrą miłą", "dzieciusiem". Janoszanka została malarką. Uczyła się rysunku na Wyższych Kursach dla Kobiet im. A. Baranieckiego w Krakowie, a później prywatnie, m.in. u Leona Wyczółkowskiego. Przez dwa lata studiowała również w akademii w Wiedniu. Wystawiała w Krakowie i Katowicach. Na jej prace składają się głównie portrety i kwiaty. Jak piszą autorzy katalogu aukcyjnego, wzrastała ona w atmosferze kultu artysty. Pozostając bliską koleżanką jego córki, bywała często w domu Malczewskich. "Epoka Janoszanki" nastąpiła po burzliwym okresie związku artysty z Balową. Jednak "schemat postępowania" wobec nowej muzy był u Malarza podobny. Postać Michaliny przybierają występujące na obrazach symbolisty Polonie, Pytie czy Nike. A Anioły, które spotykają bohaterowie obrazów Malczewskiego, nieraz posiadają rysy Janoszanki. Muza, a później biografka artysty, była również, wielokrotnie, portretowana przez niego całkiem realistycznie. Zarówno jako dziecko bawiące się w przydomowym ogródku Malczewskich w Krakowie oraz dojrzała piękna kobieta. I właśnie taki wizerunek, z 1916 roku, na którym przyjaciółka symbolisty stoi na tle bujnej zieleni, ze spuszczonym, rozmarzonym wzrokiem, trafił na aukcję.

[mala200333]

Odszedł, aby powrócić


Temat śmierci, motyw tak dominujący na jego płótnach, nie traci na sile i znaczeniu przez całe życie malarza. Dlaczego? Jego biografowie doszukiwali się przyczyny w tragicznym wydarzeniu, którego Malczewski był świadkiem jako dziecko. Artysta miał dwójkę rodzeństwa. Starszą siostrę Bronisławę (jej wizerunek uwiecznił na kilku obrazach) oraz młodszego brata Teodora. Kiedy Jacek miał 11 lat, Teodor – bliski towarzysz wspólnych zabaw – zmarł. To dramatyczne przeżycie nie tylko nie pozostanie obojętne dla emocjonalnego rozwoju 11-latka, ale pozostawi ślad w jego twórczości.

Malczewski zwizualizował nawet własne odchodzenie – sześć lat przed tym, jak rzeczywiście umarł. Tryptyk, który temu poświęcił, przedstawia wizję tej ostatniej podróży. Obraz znajduje się w muzeum w Radomiu. Zatytułowany jest "Mój pogrzeb". Na lewym i prawym skrzydle, widzimy idący po zaśnieżonej wiejskiej drodze, żałobny kondukt. Na jego czele wieśniaczka z krzyżem, za nią chłopi niosący ciało malarza. Zawinięte w białe płótno. Środek tryptyku zajmuje natomiast podobizna Malczewskiego, który siedzi nad własną mogiłą, a u jego stóp spoczywa piękna kobieta pod postacią chimery.

Po raz kolejny Malczewski, bez ograniczeń, łączy i na tym obrazie motywy, które wywodzą się z tradycji chrześcijańskiej, pogańskiej oraz mitologii. Również dzięki temu, nigdy nie udało się go zaszufladkować. A tego ostatniego wyjątkowo nie lubił i bronił się, kiedy krytycy sztuki, studiujący jego twórczość, nazywali go tylko symbolistą. Kiedy zapytano Malczewskiego, podczas jednej z wystaw, o znaczenie kolejnych przedmiotów czy postaci na jego płótnach, odpowiedział, z nieukrywaną szczerością: "Zapytajcie się o to Bołoza: on jeden najlepiej wie, jak się moje obrazy nazywają i co one znaczą", kierując zainteresowanych do Jana Bołoz-Antoniewicza, historyka sztuki ze Lwowa, który specjalizował się w twórczości artysty.

Zwłoki artysty malarza Jacka Malczewskiego na łożu śmierci Foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Zwłoki artysty malarza Jacka Malczewskiego na łożu śmierci
Siła jego obrazów, ich wymowa, przetrwała próbę czasu. Inspiruje dotąd. Był i jest wciąż, na nowo, odkrywany. A to, co jemu współcześni, krytykowali (kapiści, na przykład, zarzucali Malczewskiemu przerost warstwy literackiej nad malarską), docenili chociażby dwaj polscy reżyserzy. Odnosząc się w swoich filmach bezpośrednio do wykreowanych przez artystę światów.


Realizujący w 1970 roku "Brzezinę", na podstawie opowiadania Jerzego Iwaszkiewicza, Andrzej Wajda przyznał w jednym z telewizyjnych wywiadów, że cała plastyczna warstwa filmu oparta została na płótnach tego malarza. Oglądając "Brzezinę" można faktycznie dostrzec stylizowane na "Zatrutej studni" czy serii obrazów z motywem Thanatosa kadry. Wajda wypożyczył nawet jeden z nich, z Muzeum Narodowego w Warszawie, i polecił przywieźć na plan filmu. Powiesił między innymi elementami dekoracji. "Był po to, aby mi przypominać, do czego chcę dojść" – mówił po latach. "Najważniejsze było to połączenie miłości ze śmiercią" – dodał.

Do fantazji Malczewskiego odniósł się również, dużo później od Wajdy, Jan Jakub Kolski. W filmie "Grający z talerza" wprowadził postać Kostuchy, granej przez Grażynę Błęcką-Kolską. Przypomina ona wcielenia Thanatosa z malarstwa symbolisty. Widzimy ją, wędrującą z kosą. Z jej pleców wyrastają anielskie skrzydła. Nie bez znaczenia pozostaje miejsce akcji "Grającego z talerza". Opowieść Kolskiego rozgrywa się w scenerii wiejskiego pejzażu, identycznego momentami z tym, jaki uwieczniał sam Malczewski.

[mala200333]

Zwłoki Jacka Malczewskiego w trumnie Foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe
Zwłoki Jacka Malczewskiego w trumnie
Współczesna generacja twórców sięga również do młodopolskiego fantasty. Jedna z pracy dyplomowych, która powstała w tym roku w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, w pracowni rzeźby, pod kierunkiem profesora Adama Myjaka, bezpośrednio nawiązuje do malarstwa Malczewskiego. Jej autor, Damian Szarafin, stworzył rzeźbę "Błędne koło". Taki sam tytuł nosi jedno z najbardziej znanych płócien malarza, powstałe w latach 1895–1997. – Inspiracją do mojej pracy dyplomowej był obraz Jacka Malczewskiego, "Błędne koło" – wyjaśnia Szarafin. – Chciałem ją przedstawić w bardzo osobisty sposób (…) Otaczające postaci miotają się w napięciu, w szalonym tempie. Użyłem określenia "szalone tempo", by zwrócić uwagę na problem czasu, jego oddziaływanie na nas oraz nasze ciągłe nieprzystosowane do niego. Figury rozciągające się pomiędzy biegunami dynamiki i ruchu są mocne i zwarte. Celem pracy jest odzwierciedlenie sytuacji współczesnego człowieka – jego w pogoni za czasem, zapętlenia się w abstrakcyjnej bryle – na pisano do katalogu jednej z aukcji dzieł Malczewskiego w 2017 roku. – Dzisiejszy człowiek jest poddawany coraz silniejszym manipulacjom, bombardowany informacjami, ma coraz więcej obowiązków, koło się nakręca, tak więc moja rzeźba jest wyrazem ludzkiego losu.


"Doktorze, już nie zastrzykuj, bo odchodzę" – miał powiedzieć szeptem umierający Malczewski. Nie chciał już dłużej uśmierzać cierpienia. Malarz zrezygnował z kolejnej dawki lekarstwa. Może wtedy, choć był już całkowicie ślepy, zobaczył obok swojego łóżka piękną młodą kobietę? Stała z kosą. Weszła do tamtego pokoju 8 października 1929 roku.

W zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa zachowała się niezwykła fotografia. Leżącego w trumnie Malczewskiego. Obłożonego kwiatami, odzianego w czarny habit III Zakonu św. Franciszka. Bo takie było jego ostatnie życzenie, aby pochowano go właśnie w tym stroju. W tle, za katafalkiem, widać fragment obrazu "Tobiasz z aniołami".

"Materiał powstał dzięki współpracy Onet z partnerem - Narodowym Archiwum Cyfrowym, którego misją jest budowanie nowoczesnego społeczeństwa świadomego swojej przeszłości. NAC gromadzi, przechowuje i udostępnia fotografie, nagrania dźwiękowe oraz filmy. Zdigitalizowane zdjęcia można oglądać na nac.gov.pl".

[jutta_t]

Malczewski nie tylko w tym dawał nadzieję na odzyskanie przez Polskę niepodległości. Obok tytułowej Ojczyzny stoi jej córka? Trzyma w rękach kajdany. Rozkute, zdjęte z rąk kobiety. To był dopiero zwiastun tego, co miało się wydarzyć w 1918 roku. Jeszcze za życia malarza.

[jane_doe_hej]

[black_jotka]

No i zniknalAch ten net!

[black_jotka]

Meduza

[jutta_t]

Wspaniała!

[jutta_t]

Super!

[jutta_t]

Super🌺