Trivoznie lito 43-go

[bonobo44]

Тривожне літо 43-го

fakty - relacje - wspomnienia

Maja Narbutt - Nie czekaj, nie wypatruj

[bonobo44]

Najwcześniejsze wspomnienie: strzały, mama zalana krwią pada na nią. Długo leży
pod jej nieruchomym ciałem. Mijają godziny, zapada zmrok. Gdy zaczyna płonąć na
niej ubranie, wyczołguje się i biegnie przed siebie. Wpada na znajome podwórko,
gdzie zawsze przychodziła się bawić. Ukraińscy sąsiedzi zanurzają ją w korycie,
gaszą ogień. I obmywają z krwi matki.

Janina Kalinowska nie wie, ile ma lat. Ale ludzie, którzy znali jej rodzinę,
mówili, że wtedy miała osiem. I jeszcze, że miała młodsze rodzeństwo. Janina
tego też nie pamięta. W jednej chwili w jej głowie zapadła ciemność i wymazała
wszystko: - Mama chyba była piękna, a tata miał czarne wąsy. Bo tak mi się
śnili dwa razy, wkrótce po śmierci.

- Nasze mamy na zawsze zostaną piękne, a ojcowie młodzi - mówi Zofia Szwal. Ona
zapamiętała każdy szczegół. Nawet świąteczną marynarkę ojca, którą ją przykrył,
wsadzając na furmankę. Pamięta, jak ściskała go mocno za szyję i płakała, że
chce zostać z rodzicami. A oni wiedzieli już, że widzą ją po raz ostatni. I
tylko mogli wierzyć, że furmanka wywiezie ją ku życiu.

Również Teresa Radziszewska pamięta wszystko tak, jakby było to wczoraj. - Ty
może zostaniesz z babcią? - powiedział ojciec, a ona, wówczas dziewięcioletnia,
kiwnęła głową. Pomyślała, że tak rodzicom będzie łatwiej. Patrzyła, jak
odchodzą w deszczu, i z rozpaczy tłukła głową w drzwi stodoły. Tata niósł jej
trzyletnią siostrę, mama półtorarocznego brata. Na końcu, ze spuszczoną głową,
szedł starszy brat. Miał pięć lat. Niedługo potem usłyszała strzały. - To już
nasze dzieci giną - powiedziała babcia i kazała jej zapamiętać ten dzień.

Na domostwach tych, którzy zdołali uciec z Wołynia, Podola, rośnie trawa. Tam,
gdzie spoczywają ich bliscy, rozciągają się pokołchozowe pola i ugory. Coraz
mniej osób pamięta, gdzie były wsie, których nazwy zapisane są na
przedwojennych mapach. Czasem wiosenne deszcze wypłukują płytko zakopane kości.

- Nie ma tematu. O czym w ogóle pani mówi? To nie było w Polsce - usłyszała
Zofia w czasach PRL. W szkole, w której była nauczycielką, prelegent mówił o
tragedii dzieci Zamojszczyzny. Na przerwie podeszła do niego, by porozmawiać o
dzieciach z Kresów.

Przez wiele lat nikt nie chciał nic słyszeć, więc nie mówiły. Rozmawiały wtedy
ze sobą. Bo one rozumiały wszystko, nawet miały takie same sny, po których
budziły się z krzykiem. Ale dziś chcą mówić. Może dlatego niektórzy musieli
przeżyć, by każda zbrodnia miała swego świadka.


FOT. (C) ARCHIWUM RODZINNE / REPRODUKCJA MACIEJ KACZANOWSKI
http://www.rzeczpospolita.pl/teksty/specjal_030712/specjal_a_1-3.jpg


Takie czasy były - mówią Zofii Szwal w jej rodzinnych stronach, gdy pyta,
dlaczego zginęli jej bliscy. Wróciła tam po raz pierwszy jeszcze w latach
sześćdziesiątych. Odłączyła się od wycieczki. Szła drogą z Sokala w kierunku
swojego Orzeszyna. Na polu zobaczyła pracujących Ukraińców. Mieli kosy i widły.
Przestraszyła się, że i jej dzieci zostaną bez matki. Zawróciła.

Drugi raz pojechała taksówką. Weszła za żywopłot, który kiedyś okalał jej dom,
zobaczyła stary wiąz. Uklękła, wzięła grudkę ziemi. Kiedy przybiegli dawni
sąsiedzi, ciekawi, jaki to obcy przyjechał, zaczęła mówić po ukraińsku. Nie
poznali jej. Dopiero gdy ona zaczęła im mówić po imieniu, zawołali: - Zosia
Antków do nas z drugiego świata przyszła.

Obejmowali ją, cieszyli się i zapraszali, by została na noc, bo przecież mają
tyle do opowiadania. Ale powiedziała:

- Nie, bo mnie zabijecie.

- Co ty mówisz Zosiu, nikt cię nie zabije!

W końcu zgodziła się przyjechać w następnym roku, jeśli przyślą jej
zaproszenia. Pomyślała, że gdy władze będą wiedziały, gdzie jest, to może nic
się jej nie stanie.

Od tej pory wraca stale. Tak bardzo chciałaby wiedzieć, gdzie leżą rodzice.
Czasem ktoś obieca, że ją zaprowadzi, ale żeby nikomu nie mówiła. Powie, żeby
czekała koło lasu, to weźmie konie i pojadą. Ale potem nie przyjdzie i jakoś
się wymówi. Na początku chciała też wiedzieć, co by się stało, gdyby wtedy, gdy
rozpoczęła się rzeź, pobiegła do ukraińskich sąsiadów.

- My byśmy cię nie zabili, tylko kazali iść precz.

- A to przecież byłoby to samo - powiedziała. Gdzie by się ukryła? Zginęłaby,
jak nie tego dnia, to następnego. Sami opowiadali jej, że te dzieci, które
ocalały z rzezi, zostały potem zabite. Błąkały się koło domostw, na polach,
żywiąc kłosami zboża. Kiedy nad ranem zmęczone płaczem zasypiały, niektórzy
szli ich szukać. Nie wszyscy. Byli tacy, co pytali: A gdzie się wybieracie?
Przecież one i tak pomrą.

- Jak wy możecie jeść chleb z tych pól? Czy nie czujecie w nim krwi? Dlaczego
zabijaliście swych sąsiadów, przecież zgodnie żyliśmy! - wykrzyczała im pewnego
razu.

A oni tylko, że takie czasy były.

Gdy Teresa Radziszewska po latach przyjechała w rodzinne strony, też przyjęto
ją serdecznie.

- A czemuś ty wcześniej do nas nie przyjechała? - spytała Prokopicha z
sąsiedniej ukraińskiej wioski Ośmigowicz, w której stodole Teresa ukrywała się
po rzezi.

- Bałam się - odpowiedziała. Bała się tego, co będzie czuła, gdy zobaczy te
miejsca; jak ten powrót w ogóle zdoła przeżyć. Po czterdziestu siedmiu latach
dowiedziała się, jak zginęli rodzice i rodzeństwo. W drodze za Bug zatrzymali
się u ukraińskich znajomych, by się ogrzać i wysuszyć, bo dzieci były małe, a
mama brzemienna. Przyszedł tam także znany im Ukrainiec. Kazał zaprzęgać konie,
wywiózł ich na bagna. Rodzice uklękli i modlili się. Prosili, by zabić najpierw
ich. Nie chcieli patrzeć na śmierć swych dzieci.

Tak jakoś dziwnie się złożyło, że na miejscu, gdzie ich wszystkich zakopano,
wyrosła dzika róża. Pod różą Teresa znalazła kości, zabrała je za Bug, do
rodzinnego grobu. Nie chciała, by pozostały na tej ziemi. Chociaż kiedyś tak
kochała te olchowe lasy, zielone łąki nad rzeką Stochód. Ale nie ma już kolonii
Aleksandrówka, w której mieszkały dwadzieścia cztery polskie rodziny. Jednego
dnia, 16 lipca 1943 roku, upowcy zamordowali tu siedemdziesiąt cztery osoby.
Tego dnia, kilka godzin wcześniej, do rodziny Teresy przyszedł Paweł Kyc,
Ukrainiec. - Lepiej nie śpijcie w swym domu, uzbrojeni ludzie są w lesie.
Przyjdźcie do mnie.

Ukryci w jego komorze, starając się głośniej nie oddychać, słyszeli krzyki i
strzały. Niedaleko figury Matki Boskiej, którą zawsze razem z innymi
dziewczynkami ozdabiała kwiatkami, upowcy spędzili wszystkich, kto się nie
ukrył. Po paru dniach, gdy niektórzy cudem ocaleni wrócili z kryjówek do domów,
mordercy zjawili się znowu. Od tej pory Teresa i jej rodzina spały w kopach
zboża. Aż do czasu, gdy rodzice postanowili iść za Bug, a ona została u
Prokopichy z babcią.

Pamięta, jak potem razem z babcią wędrowała. - Masz nie pokazywać, że się
boisz - powtarzała ciągle babcia. Nie bała się, bo niczego nie czuła, była
odrętwiała. Po co ma żyć - myślała - jak wszyscy nie żyją. Najpierw szły przez
znajome wsie. Babcię znali tu wszyscy, bo odbierała porody. Napotkane Ukrainki
tylko smutno kiwały głowami. Potem zaczęły spotykać ludzi uzbrojonych w widły,
siekiery i kosy. Jechali na furach, byli weseli, śpiewali, zawinięte rękawy
ubrań zachlapane były krwią. Kilka razy je zatrzymano. Babcia ubrana w
ukraiński fartuch pożyczony przez Prokopichę mówiła, że idą do Kupiczyna do
Hawryły - wiedziała, że mieszka tam taki Ukrainiec.

Doszły do polskiej wsi. - Nie patrz, nie rozglądaj się - mówiła babcia. Teresa
jednak widziała. Porąbane ciała przy drodze, dzieci powbijane na sztachety,
przybite do drzwi na krzyż. Nigdzie żywego człowieka, tylko wyjące psy,
wałęsające się koty, ryczące krowy. I tak dotarły do miasteczka, a potem po
wielu przejściach polscy kolejarze załadowali je do lokomotywy pociągu
towarowego, który jechał do centralnej Polski.

REPRODUKCJA MACIEJ KACZANOWSKI
http://www.rzeczpospolita.pl/teksty/specjal_030712/specjal_a_1-2.jpg


Bardzo długo nie chciałam

Maja Narbutt - Bardzo długo nie chciałam żyć

[bonobo44]

Bardzo długo nie chciałam żyć. Co wieczór modliłam się, by już się nie obudzić.
I co rano czułam żal: Panie Boże, tak Cię prosiłam. Teraz znowu muszę szukać
mamy i taty, i znów ich nie znajdę - opowiada Zofia Szwal.

Jej życie zmieniło się 11 lipca 1943 roku. W Orzeszynie w powiecie poryckim
rozległy się strzały. Na podwórku jej rodzinnego domu pojawili się mężczyźni w
mundurach ukraińskiej policji. Powiedzieli, że trzeba wychodzić, nie można
zostać, bo zaraz zacznie się walka z Niemcami. - Co was obchodzimy? Będziemy
troszczyć się o siebie - powiedział ojciec. Dziesięcioletnia Zosia nie
rozumiała, co się dzieje. Czuła narastającą atmosferę zagrożenia. Myślała
jednak, że chyba nie może się stać nic złego. Przecież wśród mężczyzn, którzy
przyszli, są ojcowie jej szkolnych koleżanek. Zdziwiła się, dlaczego kuzyn,
który wraz z żoną przyjechał ich odwiedzić, nagle mówi, że jest Ukraińcem. I
czemu każą mu zaprzęgać konie i wyjeżdżać. Patrzyła zdumiona, jak ojciec
podchodzi do znajomego Ukraińca i o coś bardzo go prosi. Nie ustępuje, chwyta
za ubranie, i ten w końcu macha ręką. A ojciec wsadza ją i trzyletniego
braciszka na furmankę kuzyna, bo Ukrainiec powiedział, że można dzieci zostawić
przy krzyżu stojącym pośrodku wsi.

Dlaczego kuzyn się nie zatrzymuje przy krzyżu? Zosia krzyczy, że musi czekać na
rodziców, ale on tylko mocniej zacina konie. A one pędzą tak, jakby coś czuły.
I nagle zatrzymują ich uzbrojeni Ukraińcy. Każą wyprzęgać. Na podwórku jednego
z gospodarstw jest pełno ludzi. Kuzyn znowu mówi, że jest Ukraińcem, że jedzie
do sąsiedniej wsi. - A czemu ta dziewczyna tak płacze? - pyta upowiec,
wskazując na Zosię. - A zmęczona, głodna, to i płacze - odpowiada kuzyn.
Częstuje upowców papierosami, podaje ogień. - Coś ci się bardzo ręce trzęsą -
mówi Ukrainiec i zaczyna go rewidować. Zosia widzi, jak kuzyn niepostrzeżenie
wyjmuje swoje dokumenty i przydeptuje butem. I w końcu mogą jechać. Ze środka
wsi, tam gdzie stoi krzyż, bucha nagle niesamowity krzyk kilkudziesięciu ludzi,
słychać strzały. Żona kuzyna zatyka jej uszy i jadą coraz szybciej. Udaje im
się minąć kolejny posterunek. Dojeżdżają do miasteczka, do Sokala.

Potem codziennie Zosia wychodzi na drogę. Czeka na rodziców. Każdego dnia kilka
razy idzie do budynku, gdzie zakwaterowano Polaków, którym udało się uciec z
rzezi. Przemierza wszystkie piętra. Ale ich nie ma i nie ma. Któregoś dnia
chwyta ją w objęcia kobieta: - Zosiu, ty żyjesz! A moich sześcioro dzieci
zamordowano! To bratowa pani Muniakowej, z Chorokowa. Podchodzi do niej też
pani Muniakowa, sąsiadka: - Twój tata zabity, ale nie płacz tak strasznie, bo
może twoja mama żyje.

I tej nadziei się uczepiła. Namówiła inną dziewczynkę, w tym samym wieku, i
polami powędrowały do Orzeszyna. Nie doszła. Wyczerpana, zatrzymała się w
sąsiedniej wsi u swojej nauczycielki. W malignie przeleżała kilka dni. Tam
znalazła ją ciocia. Razem ruszyły w drogę. Z daleka zobaczyła dym unoszący się
z komina rodzinnego domu. - Twojej mamy tam nie ma - powiedziała ciotka - nie
wiadomo, kto tam mieszka, ale na pewno nie ona. Więc do domu już nie pójdziemy.
A ty nie czekaj na nią, nie wypatruj. Bo jej już nie zobaczysz. Nigdy do ciebie
nie przyjdzie.


Kiedy Janina Kalinowska przyjeżdża na Wołyń, nie oddala się od samochodu dalej
niż na pięć kroków. Zapewnia sobie drogę ucieczki.

- Mam tylko jedno marzenie - wykopać kości rodziców. Zabrać. Wtedy nawet nie
spojrzałabym już na wschód.

Teresa Radziszewska będzie nadal przyjeżdżać, choć przecież już kilka lat temu
schyliła się i podniosła czaszkę mamy, na której były jeszcze włosy. Obok
leżały kości taty, a w ich nogach ciśniętych troje rodzeństwa. Ale Teresa
przyjeżdża, bo myśli, że to obowiązek - znajdować miejsca, gdzie leżą Polacy i
stawiać krzyże.

Zofia Szwal chce jak najwięcej rozmawiać z Ukraińcami na Wołyniu, bo może się
czegoś dowie. Chociaż już wie, jak zginęła mama. Ranna, stojąc nad jamą, do
której rzucano ciała, przekonała upowców, że jest tylko ukraińską służącą u
Polaków. Już odchodziła, wspierając się na kiju, gdy jeden z upowców powiedział
do drugiego: - A coś ty, żony Antka nie poznał?

Niektórzy w wołyńskich wsiach patrzą na nich wilkiem, że tak przyjeżdżają. Bo
później czasem ich dzieci cisną im w twarz: Byliście mordercami. Zdarza się, że
ktoś powie, że ci, co zabijali kobiety i dzieci, nie byli ludźmi. Nie byli
nawet zwierzętami, bo one zabijają z głodu. Miejsca, w których zakopano
pomordowanych Polaków, w nocy się omija. Jak mówią starsi, tam włosy dęba stają
i czapka się podnosi. Młodsi też w nocy czuliby się tam nieswojo - nawet jak
idą do panien w sąsiedniej wsi, wolą tamtędy nie przechodzić.

I może nawet niektórzy z tych, co zabijali, po latach czują wyrzuty sumienia.
Tak chce wierzyć Zofia, z której koleżanki się śmieją, że naiwna. Ale ona wie,
że tak może się zdarzyć.

- Pewna stara Ukrainka powiedziała mi, że kiedyś rozmawiała z banderowcem.
Opowiadał, że nie chciał iść do oddziału, ale go przekonano. I kiedy stał na
czatach przed polskim gospodarstwem, czekając tylko na sygnał, wyszła kobieta z
dziećmi. Dała mu chleb. I coś się w nim przełamało. Pomyślał: "Co oni mi
zawinili?". A potem pomyślał też: "Jak ich nie zabiję, to moi koledzy zabiją
mnie". Więc zabił. Najtrudniej zabić pierwszego człowieka, potem to łatwiej
przychodzi. Ale teraz w swoich wnukach widzi tamte dzieci, a w każdej kromce
chleba tamten chleb.


Teresa Radziszewska długo nie chciała mieć dzieci. Bo jak umrze - a myślała, że
umrze młodo - to będą cierpiały. Kiedy już urodziła córkę, z początku była dla
niej oschła. Nie chciała, by się dziecko przywiązało. - Idź do taty - mówiła do
niej.

Janina Kalinowska zawsze myślała, że jak będzie wojna, to nie trzeba dzieci
zasłaniać przed kulami. Niech pierwsze zginą. Bo ona chyba by z grobu wstała,
gdyby jej dzieci bez matki poniewierały się po świecie.

Zofia Szwal bez przerwy bała się o dzieci. Nie chciała ich spuścić z oka. Kiedy
wyjeżdżała na parę dni z domu, myślała o niebezpieczeństwach, które mogą im
grozić. Nawet w najradośniejszych momentach życia gdzieś w głębi czaił się ból.

Janinę dopiero niedawno przestał prześladować zapach krwi. Nawet, gdy spociły
jej się ręce, czuła krew: - Ale i teraz nie pogardziłabym pomocą psychologa.

Nie czują już nienawiści. - Kiedy byłam w gimnazjum, marzyłam, by mieć karabin.
I wrócić - mówi Janina. - Takie myśli bezsilnego dziecka. A teraz nie
potrafiłabym strzelić nawet do mordercy rodziców.

Ale to nie znaczy, że mogą mówić o przebaczeniu: - Przebaczyć? A kto w ogóle
nas prosił o przebaczenie?

Oglądały kiedyś reportaż w telewizji. O podróży sentymentalnej pewnego Ukraińca
w Bieszczady. Z nostalgią wspominał rodzinną wieś, z której go wysiedlono w
ramach akcji "Wisła". Tu stała chata, tu cerkiew. Ale one nie potrafiły mu
współczuć. Nie tylko dlatego, że ich znajomi rozpoznali, że był w UPA.

- Czemu nas nie wypędzono z Wołynia? Dlaczego nie pognano nas, nawet w jednej
koszuli, za Bug? Czemu zabijano Polaków, gdy uciekali? Od wspomnień i takich
myśli nie uwolnią się już nigdy. - Ból umrze razem z nami.

Maja Narbutt

Zrodlo: "Rzeczpospolita"
www.rzeczpospolita.pl/dodatki/specjal_030712/index.html

Aniela Dębska - KISIELIN, 11 LIPCA 1943 ROKU

[bonobo44]

KISIELIN, 11 LIPCA 1943 ROKU
Jeszcze chce się wam śpiewać?

Aniela Dębska przed obrazem męża, przedstawiającym atak UPA na Kisielin
http://www.rzeczpospolita.pl/teksty/specjal_030712/specjal_a_2-1.jpg

FOT. MACIEJ KACZANOWSKI

TOMASZ STAŃCZYK

Codziennie ma przed oczyma tamten straszny dzień, 11 lipca 1943 roku. W
mieszkaniu Anieli Dębskiej wisi obraz przedstawiający płonącą obórkę,
ostrzeliwaną plebanię i scenę śmierci krewnej - jednej z około 90 ofiar mordu
dokonanego przez upowców w Kisielinie, podczas wołyńskiej "krwawej niedzieli".

Śnieg pokrywa dachy kilkudziesięciu domów. Góruje nad nimi bryła kościoła. Obok
mniejsza sylwetka cerkwi. Koło niej grupa wysokich drzew - park dworski. Tak
wygląda Kisielin, miasteczko na Wołyniu, u źródeł Stochodu, w powiecie
horochowskim, na obrazie namalowanym przez Włodzimierza Sławosza (Sławka)
Dębskiego, nieżyjącego już męża Anieli Dębskiej. Przed wojną Kisielin
zamieszkany był przez prawie równą liczbę rodzin polskich, żydowskich i
ukraińskich.

- Jak żyliśmy wtedy? Tak jak tu - pani Dębska pokazuje wzrokiem bloki na jednym
z lubelskich osiedli - normalnie.

Do jej ojca Antoniego Sławińskiego przychodzili sąsiedzi Ukraińcy, by pomóc
przy młóceniu. A ona szła pomagać im.

Ukraińskich nacjonalistów przed wojną w Kisielinie nie było. Za to działali
komuniści, których pilnował i sadzał do aresztu komendant posterunku Jan
Piwnik, późniejszy sławny partyzant "Ponury". Nie zabrakło ich jednak we
wrześniu 1939 r., by powitać Armię Czerwoną. Zbudowali ozdobną bramę z
wieńcami, ale krasnoarmiejcy przyszli nocą i rozłożyli się na łąkach, więc rano
nie było kogo fetować. Tamtego dnia Aniela poszła na rynek i zmartwiała. Był
cały w czerwieni flag wywieszonych przez żydowskich sklepikarzy. Entuzjazm dla
nowej władzy minął im wraz z rekwizycją towarów przez sowieckiego komisarza.
Kisielińscy Żydzi zostali zabici w sierpniu 1942 r. przez Niemców i ukraińskich
policjantów. Niespełna rok później miała przyjść kolej na Polaków.

To tylko manewry...

- Nikt się nie spodziewał, że będą masowe mordy. Ale słyszeliśmy o przypadkach
zabójstw - opowiada Dębska. W maju 1943 roku przyjechał spod Łucka stryjeczny
brat mojego późniejszego męża z wiadomością, że zamordowali jego rodziców i
wrzucili ciała do studni. Matka już wtedy chciała uciekać do miasta, gdzie było
bezpieczniej. Ojciec mówił jednak: jak tu wszystko zostawić, nic przecież
nikomu nie zrobiliśmy. Tamtego dnia zaszła do nas na śniadanie Nastia,
Ukrainka, której syn pracował w naszym gospodarstwie. "Didki, jeszczo wam
choczetsa spiwaty?" - zapytała mnie i siostrę. W jej głosie, jak teraz myślę,
było współczucie, lecz nic więcej nie powiedziała.

Dwie kolumny upowców zbliżyły się do kościoła, gdy zakończyła się msza. Ludzie
instynktownie cofnęli się w mury świątyni. Włodzimierz Dębski zaczął zamykać
drzwi. Ktoś powiedział, żeby tego nie robił, widać kogoś szukają, wezmą go, a
resztę zostawią w spokoju. Około 80 osób zabarykadowało się na pierwszym
piętrze plebanii. Ci, co pozostali na zewnątrz - zostali zamordowani.

- Gdy rozległy się strzały wokół kościoła, zaniepokojony ojciec, który został w
domu, spytał sąsiada: "Ulian, co się dzieje?". Odpowiedział uspokajająco: "To
nic, to tylko manewry..." - wspomina Dębska.

Upowcy zaczęli rąbać siekierami drzwi. Ksiądz udzielał rozgrzeszenia w obliczu
śmierci. Ale i na plebanii znalazła się siekiera. Jeden z oblężonych,
Krupiński, chwycił ją. "Nim mnie zabiją, przynajmniej rozwalę jednemu głowę" -
krzyknął. Ostrza siekier spotkały się w rozwalanych drzwiach. To ostudziło na
chwilę napastników. Za chwilę krzyki: "Wychodte, a to budemo pałyty".

Dym wypełnił pomieszczenie, oblężeni zaczęli się dusić. Włodzimierz Dębski,
jeden z organizatorów obrony, w której brało udział niespełna 20 osób,
rozkazał "siusiać do wiadra". Uzbierały się dwa.

Przez okna wpadały granaty. Stanisław Ziółkowski odrzucił dwa, ale trzeci go
zabił. Był jednym z czterech poległych w obronie. Na napastników leciały
znalezione na strychu cegły, a gdy ich zabrakło - kafle z pieca, który
rozbierały Teresa Masłowska i Teresa Świderska z Zapustu. Jeden z napastników
zaczął wchodzić po drabinie. Obrzucany połówkami cegieł, zeskoczył.

- Siedziałam z innymi na strychu. "Anielka, Sławek ranny, woła cię". Zajęłam
się nim, jak umiałam. Był ranny w nogę. Wtedy poczułam, że jest mój. To były
nasze prawdziwe zaręczyny - mówi Aniela Dębska.

Gdy zapadł zmrok, napastnicy podpalili obórkę, chcąc oświetlić sobie pole
walki, jednak przed północą wycofali się z Kisielina. Rannego Włodzimierza
Dębskiego pomagał przenieść na wóz Ukrainiec Wiktor Padlewski, żonaty z Polką.
Jego ojciec i brat byli upowcami.

Po tej krwawej niedzieli Polacy zaczęli uciekać z Kisielina, przenosząc się
głównie do bezpieczniejszych miast: Włodzimierza, Łucka i Torczyna.

- Sawka Kołtoniuk poszedł do lasu sprawdzić, czy nie ma tam upowców. Upiekł nam
chleb. Poszliśmy niemal tak, jak staliśmy, bo napastnicy zabrali wszystko z
domu. Ojciec wziął do kieszeni tylko kilka łyżek. Zatrzymaliśmy się w majątku w
Zaturcach, był tam pluton Niemców, co dawało pewną gwarancję bezpieczeństwa.
Matka wróciła do Kisielina, chcąc namówić rodziców mojego przyszłego męża do
wyjazdu. Mieszkali wtedy u zaprzyjaźnionych Ukraińców. Do stodoły, w której
nocowała, przyszedł Ukrainiec: "Stasiu, uciekaj, bo Dębskich wzięli". Ślad po
porwanych zaginął. Rodzinę Romanowskich ostrzegła matka upowca Maciuka.
Przyszedł pijany. Zanim rzucił się na łóżko, powiedział: "Jak Romanowscy są w
stodole, to niech idą, bo jak wstanę, będzie nieszczęście". Moje ciotki
wyprowadzał z Kisielina Petro Parfeniuk, żonaty z Polką. Za pomoc Polakom
zabili mu rodzinę.

Pamięć na obrazie

Trzydzieści lat później Włodzimierz Dębski patrzył z górki na Kisielin. Błoto
było takie, że taksówkarz nie chciał ryzykować jazdy do samej wsi. A on z
protezą nogi - stracił ją po tamtym zranieniu - nie mógł iść dalej.

- Kiedy wrócił, był zdruzgotany, myślałam, że się rozchoruje. Pytał: "Jak oni
mogą tam żyć i mieszkać?". Niedługo potem zaczął malować obraz przedstawiający
tamten dzień w Kisielinie - jeden z upowców strzela do kobiety. To moja
stryjeczna siostra Alfreda Sławińska.

Zbrodnia w Kisielinie i obrona plebanii ma też swój obraz literacki, nieomal
wierny rzeczywistości, w powieści Włodzimierza Odojewskiego "Zasypie wszystko,
zawieje...". Pisarz najpewniej zetknął się z publikowanym wspomnieniem
Włodzimierza Dębskiego.

"Aż wreszcie ta chwila nadeszła. Ta pierwsza, zaciskająca krtań jakby
kleszczami wprost do bólu chwila grozy. Gdy wyjrzała przez okienko, słysząc
wrzaski i strzały, i gdy nagle zobaczyła tych czarnosecinnych, rojących się
niby robactwo wokół bramy przykościelnej, wskakujących do środka kościoła,
wywlekających za włosy te biedne kobiety, które zdecydowały się nie ukrywać,
ale zdać się na ich łaskę, i pod murem je strzałem pistoletu mordujących. Gdy
zobaczyła, jak jednego z nich znęciła widać bluzka wyprowadzonej dziewczyny,
więc strzelił jej w brzuch i jeszcze z kopiącej nogami ziemię tą bluzkę
ostrożnie, żeby nie zabrudzić, ściągnął".

Włodzimierz Dębski zapamiętał taneczny krok upowca odchodzącego z bluzką od
konającej.

Po kilku dniach Ukraińcy pozwolili przenieść ciała zamordowanych na teren
przykościelny i tam pochować. Z zeznań jednej z niedoszłych ofiar: "Gdy
klęczałam nad ciałem siostry (siedem ran kłutych), płakałam i złorzeczyłam.
Podszedł Jefrem Padlewski: ÇNie krzyczy! Zaraz tobie te samo bude!Č".

Śledztwo po latach

Tamtego dnia dokonano napadów i dopuszczono się zbrodni na Polakach w
osiemdziesięciu miejscowościach powiatów Horochów i Włodzimierz Wołyński. To
ważna data. Według prokuratora Piotra Zająca z Oddziałowej Komisji Badania
Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Lublinie, gdzie prowadzone jest śledztwo w
s

Aniela Dębska - Wygasający ból

[bonobo44]

Aniela Dębska przed obrazem męża, przedstawiającym atak UPA na Kisielin

www.rzeczpospolita.pl/teksty/specjal_030712/specjal_a_2-1.jpg
Śledztwo po latach

Tamtego dnia dokonano napadów i dopuszczono się zbrodni na Polakach w
osiemdziesięciu miejscowościach powiatów Horochów i Włodzimierz Wołyński. To
ważna data. Według prokuratora Piotra Zająca z Oddziałowej Komisji Badania
Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Lublinie, gdzie prowadzone jest śledztwo w
sprawie zbrodni popełnionych na Polakach na Wołyniu, dzień 11 lipca 1943 roku
potwierdza wersję śledczą o zbrodni ludobójstwa.

- Cała akcja ze względu na swój zasięg, rozmiary, precyzyjność uderzeń oraz
zaskoczenie Polaków musiała być wcześniej zaplanowana i przygotowana. Nie mógł
być to zwykły zbieg okoliczności. Ofiarami działań podjętych przez ukraińskich
nacjonalistów byli w równej mierze zdolni do noszenia broni mężczyźni, co
kobiety, dzieci i osoby starsze. W czasie pacyfikacji polskich wsi ginęli
wszyscy, bez wyjątku - twierdzi prokurator Zając.

W lipcu 1943 roku zabijano Polaków w wielu innych miejscowościach gminy
Kisielin. W dzień po zbrodni w Kisielinie swoich polskich sąsiadów mordowali
Ukraińcy z Twerdyni. Tego samego dnia zabitych zostało 80 Polaków z Wólki
Sadowskiej i około 140 z Rudni. 15 lipca upowcy zamknęli około 20 Polaków z
kolonii Żurawiec w stodole i podpalili ją. W trzy dni później w kolonii Zabara
wymordowano 35 Polaków. Władysława Gniota uratowała wtedy jego szkolna
koleżanka Ukrainka, córka sołtysa Romaniuka, biorącego udział w zabójstwach.
Władysław i Ewa Siemaszkowie, którzy opublikowali dokumentację tych zbrodni,
podają, że w lipcu 1943 roku w powiecie horochowskim zginęło co najmniej 2569
Polaków, na całym zaś Wołyniu było co najmniej 10,5 tys. ofiar. Liczba ofiar
zbrodni dokonanych na Polakach przez ukraińskich nacjonalistów na Wołyniu w
latach wojny szacowana jest na 50 - 60 tys. I znajduje, jak stwierdza
prokurator Piotr Zając, odzwierciedlenie w materiałach śledztwa.

Między tymi, co zabijali, byli zapewne Ukraińcy z Kisielina. A w każdym razie
pomagali tym, co zabijali. Z Kisielina byli ci, którzy zawracali ludzi do
kościoła.

- Moja koleżanka Miłka Miszczuk stała tamtego dnia przy wozie, na który
kładziono ubrania ściągnięte z zabitych - mówi Aniela Dębska. Nie mam
pretensji, że była w UPA. Ja służyłam w 27. Wołyńskiej Dywizji AK. Można było
walczyć przeciw sobie. Ale dlaczego oni mordowali? Kto z mieszkańców Kisielina
mordował - tylko oni wiedzą. To ich sprawa. Ja nie będę ich sądzić .

Z zeznań złożonych w śledztwie w sprawie mordów na Wołyniu wynika, że w
Kisielinie niektórzy miejscowi Ukraińcy wyłapywali i konwojowali polskich
sąsiadów w kierunku kościoła, gdzie dokonywano zabójstw.

Wygasający ból

Kiedy w 1975 roku Aniela Dębska przyjechała po raz pierwszy po wojnie do
Kisielina, pod same ruiny kościoła podchodziło kartoflisko. Gdzieś pod nim był
zbiorowy grób. W dwa lata potem mieszkańcy Kisielina odnaleźli i ogrodzili
mogiłę, usypali kopczyk. Pojawiła się tablica z napisem upamiętniającym
zabitych przez "faszystów". W 50-lecie zbrodni z inicjatywy Włodzimierza
Dębskiego postawiono krzyż z nazwiskami pomordowanych i poległych w obronie.
Była msza w ruinach kościoła. Brali w niej udział także Ukraińcy.

- Za każdym razem, gdy przyjeżdżałam do Kisielina, czułam strach. Taki sam jak
wtedy, gdy zaraz po tamtej niedzieli natknęłam się w lesie na dwóch upowców.
Minęliśmy się. Bałam się, że strzelą mi w plecy.

Inny strach towarzyszy dziś Ukraińcom. Jedna z mieszkanek Kisielina powiedziała
Anieli Dębskiej: "O tym, co się wtedy stało, my nie możemy nic mówić, nam
zabronili". A Włodzimierz Dębski usłyszał słowa: "No cóż, mordowali - źle
zrobili, ale walczyli o Ukrainę".

Syn Anieli i Włodzimierza Krzesimir skomponował muzykę do filmu "Ogniem i
mieczem". Złagodzono w nim okrutny obraz wojny polsko-kozackiej. Pozostały
jednak słowa, którymi kończy się książka Henryka Sienkiewicza: "Nienawiść
wrosła w serca i zatruła krew pobratymczą".

Aniela Dębska patrzy na obraz: - Nigdy nie miałam w sobie nienawiści. Był we
mnie strach, ból, żal. Ale to już wygasa, powoli odchodzi. -

www.rzeczpospolita.pl/dodatki/specjal_030712/specjal_a_2.html

Najkrwawsza niedziela w dziejach polskiego narodu

[bonobo44]

11 lipca 1943

Jak doniosły ostatnio media prezydent Kwaśniewski zapowiedział,
że w dniu 10 lipca 2001,w czasie uroczystości upamiętniającej 60
lecie mordu w Jedwabnem , przeprosi Żydów za tę zbrodnie, jak
zwykle zresztą "w imieniu narodu polskiego". Podkreślając
całkowitą bezzasadność takich "przeprosin" można dodatkowo
stwierdzić, że od razu znalazły się spore środki finansowe na
projekt i budowę nowego pomnika, przeprowadzenie licznych
ekspertyz, nagłośnienie całej sprawy w środkach masowego
przekazu i zorganizowanie odpowiednich urczystości. Warto
wspomnieć, że akurat następnego dnia, bo 11 lipca, mija inna
tragiczna rocznica, o której od wielu już lat panuje głuche
milczenie we wszelkich oficjalnych mediach i podręcznikach.
Rocznica ta jest związana z ludobójstwem jakiego dopuściłi się
nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA na ludności polskiej. Tylko na
Wołyniu w 1943 r. wymordowali oni ponad 60 000 osób, głównie
dzieci , kobiet i starców. W 1944 masowe rzezie objęły następne
województwa: tarnopolskie, stanisławowskie i lwowskie oraz
wschodnie powiaty województw : lubelskiego i rzeszowskiego.
Wedle szacunków całkowite straty ludności polskiej poniesione na
Kresach Wschodnich na skutek ludobójczej działalności
nacjonalistów ukraińskich wyniosły 500 000 osób. Apogeum tych
zbrodni przypadło właśnie na dzień 11 lipca 1943.

Jak pisze F.Budzisz - "w latach 1943-1944 trudno jest znaleźć
dzień w którym by nie dokonano mordów na ludności polskiej , a
były to dni w których zabito tysiące np. 10, 11, 12 lipca i 30
sierpnia 1943 r. Na 11 lipca 1943 przypada apogeum zbrodni
ludobójstwa. Była to NAJKRWAWSZA NIEDZIELA w historii polskiego
narodu. Pod względem zasięgu terytorialnego , ilości ofiar i
barbarzyństwa oprawców - zbrodnie dokonane w tę niedzielę
przewyższają wszystkie inne, dokonane kiedykolwiek na ludności
polskiej w ciągu jednego dnia. W blisko 100 miejscowościach
Wołynia, wsiach i osadach, w tę niedzielę najbardziej
bestialskimi metodami wymordowano ponad 10 000 osób ." W siedmiu
wołyńskich kościołach nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zabili
ponad 1000 wiernych, nie oszczędzając dzieci przystępujących do
Pierwszej Komunii św. ani księży. Rozległość obszaru na którym
dokonano tych zbrodni i wybór momentu ich dokonania (niedziela)
świadczy o tym, że była to starannie zaplanowana i
skoodrynowana, przez kierownictwo OUN, akcja.

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=50&w=6923417&a=6924623

Najkrwawsza niedziela - kilka przykładów

[bonobo44]

A oto jedynie kilka przykładów:

11 lipca 1943 r. W okolicach RADZIWIŁŁÓW, pow. dubieński,
spalono kilkanaście osiedli polskich oraz wymordowano ich
mieszkańców.

11 lipca 1943 r. JEZIORANY SZLACHECKIE, pow. dubieński,
nacjonaliści ukraińscy wymordowali 43 osoby narodowości
polskiej .

11 lipca. 1943 r. LINIÓW, wieś, gm. Świniuchy, pow. horochowski
nacjonaliści ukraińscy wymordowali całą wieś...

11 lipca 1943 r. KISIELIN, siedziba gminy, pow. horochowski.
Duża liczebnie banda nacjonalistów ukraińskich otoczyła
zgromadzoną w tamtejszym kościele ludność polską... Cześć ludzi
wyszła z kościoła, wówczas zamordowane zostały 62 osoby.
Pozostali — około 200 osób — przeszli na plebanię... podjęli na
piętrze desperacką obronę... Po północy napastnicy wycofali
się... Pomocy rannym udzielili miejscowi Ukraińcy, przeciwnicy
UPA.

11 lipca 1943 r. RUDNIA, wieś, gm. Kisielin, pow. horochowski,
ludność polska napadnięta przez ukraińskich nacjonalistów...
cała wieś została doszczętnie spalona. Zginęło około 100 osób.

11 lipca 1943 r. ZAMLICZE, wieś, folwark, gm. Chórów, pow.
horochowski... Ukraińcy wymordowali 118 osób narodowości
polskiej.

11 lipca 1943 r. GUCIN, kolonia polska, gm. Grzybowica, pow.
włodzimierski, kilkusetosobowa grupa nacjonalistów ukraińskich
dokonała o świcie napadu na kolonię. Wszystkich mieszkańców
około 140 osób (35 rodzin) oprawcy spędzili do starej, nie
używanej kuźni, którą zaryglowano, oblano obficie benzyną i
podpalono. Pośród dantejskich scen w palącej się kuźni, kilku
mężczyzn zdołało zrobić wyłom w ścianie i część ludzi uciekła...
Większość jednak zginęła w płomieniach. Troje dzieci Jana
Krzysztonia uratowała stara Ukrainka. Następnego dnia dzieci
zostały siłą zabrane i żywcem utopione w studni...

11 lipca 1943 r. KALUSÓW, kolonia polska, gm. Grzybowica, pow.
włodzimierski. Grupa upowców spędziła do stodoły gospodarza
Grabowskiego wszystkie kobiety, mężczyzn zaś do stodoły
Urbaniaka, gdzie wszyscy zostali wymordowani. Ogółem wymordowano
107 osób... Podczas rzezi... kilku oprawców wpadło do domu
Józefa Fili, gdzie zamordowali jego żonę lat 23, paromiesięczne
dziecko rozerwali za nóżki, a szczątki położyli na stole.

11 lipca 1943 r. MIKULICZE, siedziba gminy, pow. włodzimierski,
przyjechał tam na ponad 80 furmankach oddział UPA (około 600
ludzi)... Kolejno mordowali ludzi w poszczególnych domach, bądź
wyprowadzali całe rodziny do lasu i tam je zabijali. W ten
sposób wymordowana została cała osada...

11 lipca 1943 r. BISKUPICZE, wieś, gm. Mikulczyce, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy dokonali masowego mordu
ludności spędzonej do budynku szkolnego...

11 lipca 1943 r. OKTAWIN, kolonia, gm. Mikulicze, pow.
włodzimierski... grupa oprawców (UPA) dokonała mordu w
oktawińskim kościele. Po rzezi wewnątrz kościoła podpalono go
granatami...

11 lipca 1943 r. DOMINOPOL, wieś, gm. Werba, pow. włodzimierski,
upowcy wymordowali całą ludność Dominopola liczącą około 60
rodzin (około 490 osób)... Mordowali nożami, siekierami, widłami
itp...

11 lipca 1943 r. TERESIN, gm. Werba, pow. włodzimierski,
nacjonaliści ukraińscy wymordowali w kolonii Teresin 88 osób
dorosłych i 28 dzieci narodowości polskiej, razem 116 osób...

11 lipca 1943 r. KRYWNO, wieś, gm. Krymno, pow. kowelski,
nacjonaliści ukraińscy wymordowali ludność polską zgromadzoną w
kościele na niedzielnym nabożeństwie.

11 lipca 1943 r. TURÓWKA, kolonia, gm. Korytnica, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy wymordowali 49 osób
ludności polskiej. 22 osoby wrzucono do studni.

11 lipca 1943 r. ORZESZYN, kolonia, gm. Poryck, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy wymordowali 306 osób
narodowości polskiej...

11 lipca 1943 r. WYDRANKA, wieś, gm. Korytnica, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy wymordowali kilkadziesiąt
osób narodowości polskiej.

11 lipca 1943 r. ZYGMUNTÓWKA, kolonia, gm. Mikulicze, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy wymordowali sto
kilkadziesiąt osób narodowości polskiej...

11 lipca 1943 r. WITOLDÓWKA, kolonia, gm. Poryck, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy wymordowali kilkadziesiąt
osób narodowości polskiej.

11 lipca 1943 r. CHRYNÓW, wieś, gm. Grzybowica, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy zaatakowali w czasie
nabożeństwa rzymskokatolicki kościoł-kaplicę. Księdza Jana
Kotwickiego zabili przy ołtarzu... W innym miejscu Chrynowa, w
dwóch stodołach oprawcy wymordowali około 200 osób.

11 lipca 1943 r. NOWINY, wieś, gm. Korytnica, pow.
włodzimierski... Tego dnia (z rąk UPA) zginęło w Nowinach 66
osób narodowości polskiej.

11 lipca 1943 r. STĘZARZYCE, wieś, gm. Korytnica, pow.
wtodzimierski, oddział UPA dowodzony przez „Krwawego Potapa"
zamordował 80 Polaków.

11 lipca 1943 r. SMOŁOWA, wieś, gm. Mikulicze, pow.
włodzimierski, nacjonaliści ukraińscy dokonali zbiorowego mordu
na Polakach. Pośród ofiar była rodzina Jana Wargackiego... żonie
w ciąży rozcięto brzuch, aby „pomóc | urodzić proklatoho
Lacha"... Ogółem wymordowano 19 osób.

11 lipca 1943 r. PORYCK, miasteczko, siedziba gminy, pow.
włodzimierski. Podczas nabożeństwa niedzielnego o godz. 11.30
banderowcy napadli na ludność polską zgromadzoną w miejscowym
kościele. Nawę kościelną obrzucili granatami, a do ludzi
otworzyli ogień z broni ręcznej i maszynowej...


www1.gazeta.pl/forum/794674,30353,794652.html?f=50&w=6923417&a=6946478