alutok5
13.12.04, 16:14
Przyjedzcie do Birczy . Warto zobaczyć skąd pochodzili Wasi dziadkowie.
DZIEJE BIRCZY
Najwcześniej wymienianą w zachowanych materiałach historycznych osadą w
dorzeczu Stupnicy jest Bircza. Informacja ta mówi, iż w roku 1418
właścicielami osady byli Iwanko i Łukasz. Wtedy też pojawiła się po raz
pierwszy nazwa Bircza, która przetrwała do dnia dzisiejszego. Jej pochodzenie
i znaczenie naukowcy tłumaczą dwojako. Według jednych pochodzi ona od
węgierskiego słowa birka- czyli owca o krótkiej mocno pokręconej wełnie. Po
przekształceniu tej nazwy zgodnie z zasadami polskiej gramatyki i
przetłumaczeniu, znawcy tematu otrzymali dosłowne określenie osady - owcza
osada. Druga grupa naukowców uważa, że nazwa pochodzi od nazwy topograficznej
bier- wzbierać, co wiążą z przepływającą i wzbierającą przez Birczę rzekę
Stupnicy.
Przez lata nazwa Bircza przechodziła różne przeobrażenia. W roku 1435
pojawiła się Byrcza, a w 1448 Byercza, natomiast w 1645 Biercza. Należy tu
także wspomnieć, iż w roku 1464 nazwę Bircza próbowano zastąpić Nowybród a
przedmieściem Bircza ale nowa nazwa utrzymała się tylko przez rok (patrz
poniżej).
Początki Birczy nie są do końca poznane, bowiem z tamtego okresu zachowało
się bardzo mało informacji. Wiadomo, iż w 1437 roku Bircza i Lipa należały do
powiatu przemyskiego.
Świadczy o tym wzmianka w zachowanych dokumentach "Vil-la Byrcza et Lippa". Z
roku 1446 pochodzi informacja o pierwszym jej naczelniku, który rozstrzyga
spór dotyczący pierwszych mieszkańców osady. Rok później Bircza zostaje
nabyta przez Jerzego Matiaszowicza ze Zboisk, którego spadkobiercy przyjmują
nazwiska rodowe, wywodzące się od nazwy osady, tj. Bireckich. Matiaszowicz
wywodził się z Węgier i posiadał herb GOZDAWA (białe lilie na czerwonym tle),
który z chwilą otrzymania przez Birczę praw miejskich stał się jej pierwszym
herbem.
Wraz z nabyciem osady przez nowego właściciela zmienia się także jej
charakter. Bircza pierwotnie lokowana na prawie wołoskim, ma teraz nowego
sołtysa Jana, który jest zwierzchnikiem wsi lokowanej na prawie niemieckim. W
1464 następuje, wspomniana wyżej, próba zmiany nazwy wsi na Nowybród. Zapewne
jest to spowodowane faktem, iż wieś zamieszkują osadnicy z różnych obszarów
kulturowych Polski.
Początki wieku XVI są dla mieszkańców Birczy niezwykle tragiczne. W 1524 roku
na miasteczko najeżdżają Tatarzy, którzy kompletnie go ograbiają. A kiedy po
dwóch latach życie zaczyna wracać do normy, wybucha pożar, który pochłania
większość zabudowań. Jednak po tych tragicznych latach Bircza zaczyna
rozkwitać, przeżywając swoje najlepsze lata.
W roku 1569 jest już miastem, a nie jak do tej pory miasteczkiem, świadczy o
tym zachowany w kronikach zapis: ad-yocatus Civitatis Byercza, co tłumaczymy
jako: wójt miasta Birczy. Tego samego roku zostaje powołany urząd siedmiu
zaprzysiężonych ławników. A w roku 1597 swoje rządy rozpoczyna pierwszy
burmistrz miasta.
Rządy swe wraz z innymi urzędnikami sprawuje w wybudowanym w latach 1579-
1585 ratuszu ulokowanym na środku sporej wielkości rynku. Władzę w tym czasie
sprawowali głównie bogaci rzemieślnicy. Było to wynikiem gwałtownego rozwoju
rzemiosła, głównie włókienniczo-odzieżowego, metalowego, skórzanego i
hutniczego. Bircza jest również ważnym ośrodkiem handlu i to zarówno w skali
krajowej jak i międzynarodowej. Sławę przynosi jej handel końmi i płótnem.
Dodatkowego splendoru dodaje fakt otrzymania przywileju (1647r.) składu wina
węgierskiego. Oznacza to, iż kupcy zagraniczni musieli obowiązkowo sprzedawać
ten towar właśnie w Birczy. Miasto posiada również przywilej organizowania
trzy razy w roku jarmarków (2.1, 29. VI, 4.X) oraz raz w tygodniu w środę
targu. Wszystko to w dodatni sposób wpływa na rozwój miasta i poziom życia
jego mieszkańców oraz zwiększenie ich liczebności. Do miasta napływa głównie
ludność pochodzenia polskiego pojawiają się również Rusini i Żydzi. Należy
również wspomnieć, iż ważnym wydarzeniem z tamtego okresu jest rozpoczęcie
budowy szkoły (1584 r.), na której czele stanął rektor, oraz budowa szpitala.
Pierwsza wzmianka o jego istnieniu pojawia się w zachowanych dokumentach z
1605 roku.
Rozwój gospodarczy, wzrost poziomu życia mieszkańców Birczy trwa przez cały
XVII w. Jednak początkiem wieku XVIII stabilizacja zostaje zachwiana poprzez
ówczesnych jego właścicieli, tj. Kowalskich, Błońskich, Łuczawskich,
Humnickich. Ich sprzeczne interesy i plany, co do dalszego rozwoju Birczy,
ograniczały w znaczący sposób rozwój gospodarczy miasta. Ludność ubożała z
dnia na dzień. Sytuację w gwałtowny sposób pogorszyła (1706 r.) epidemia,
która pochłonęła życie znacznej ilości mieszkańców. Kolejny dramat rozegrał
się w 1749 roku, kiedy to potężny pożar zniszczył znaczną część zabudowy
miasta. Dni świetności Birczy powoli odchodzą w zapomnienie. I tak np. od
1728 roku szkołę, którą wcześniej prowadził rektor, teraz prowadzi organista.
W1797 roku władze miasta ze względu na brak funduszy postanawiają rozebrać
budynek szpitala. Sytuacja kryzysowa trwa do wieku XIX. Dopiero Wiosna Ludów
i uwłaszczenie chłopów przynoszą stabilizację i poprawę życia w
Birczy.Podczas rabacji galicyjskiej w 1864 roku właściciel Birczy Adam
Kowalski na czele mieszkańców rozbił zbuntowanych chłopów.
Od połowy wieku XIX Bircza staje się miastem powiatowym (jest to okres zaboru
austro-węgierskiego). Mieści się tu sąd grodzki, urząd podatkowy i
notarialny. I nawet z chwilą przeniesienia powiatu do Dobromila (dzisiaj na
terenie Ukrainy) Bircza nadal stanowi centrum administracyjne regionu. Po
zastoju, a wręcz upadku jakie to miasto i okolice przeżyło w wieku XVIII,
życie wraca do normy. Świadczy o tym m.in. gwałtowny wzrost ludności. Ich
liczba z 944 w 1857 roku wzrosła do 1562 w roku 1886 i nadal wzrastała, by w
1914 osiągnąć liczbę 2156 osób.
I wojna światowa na krótko zatrzymała ten proces. Główne straty poniesiono w
trakcie walk o twierdzę Przemyśl w październiku 1914 i od 9 listopada 1914 do
22 marca 1915 roku. Straty wywołane zostały też przez armię niemiecką i
austro-węgierską od 30 maja do 2 czerwca 1915 roku.
II wojna światowa również odcisnęła swoje piętno na życiu miasta. 11 września
1939 roku 2 niemiecka dywizja piechoty górskiej stoczyła bój z 24 dywizją
piechoty polskiej w okolicy Birczy. Miasto zostało zajęte przez Niemców.
Jednak już 28 września zajęła go Armia Radziecka i okupowała do 22 czerwca
1941 roku. W tym też roku Niemcy w okolicy miasta wymordowali ok. 2000 Żydów.
Okres okupacji hitlerowskiej i sowieckiej doprowadził mieszkańców Birczy do
nędzy. Wiele osób zarówno dorosłych jak i dzieci umierało z głodu, a także
chorowało. Powstała pod koniec 1941 roku placówka Związku Walki Zbrojnej
przekształcona w oddział Armii Krajowej nie była w stanie temu zapobiec. Jej
działalność skupiona była na akcjach sabotażowych, wywiadzie i dostarczaniu
fałszywych dokumentów.
Wyzwolenie Birczy nastąpiło 27 lipca 1944 roku za sprawą Armii Radzieckiej.
Już dzień później życie w mieście zaczęło wracać do normy. Wybrano nowego
burmistrza, którym został Marian Radoń. Natomiast l września funkcje wójta
gminy rozpoczął sprawować Mikołaj Krajewski. O tym jak szybko życie w mieście
wracało do normalności może świadczyć fakt, iż 3 XII 1944 roku uroczyście
otworzono nowy Dom Ludowy, a wiosną 1945 pomiędzy chłopów rozdzielono ziemię.
Niestety wojna w Birczy jeszcze się nie skończyła "Nowym" wrogiem stały się
Ukraińska Powstańcza Armia.
Odziały UPA pojawiły się podczas wojny w przemyskiem latem 1944 roku. Były
one formułowane wcześniej na wschodzie, m.in. w Drohobyckiem.
Obszar Birczy znalazł się w strefie działania 26 taktycznego odcinka "Łemko".
W jego skład wchodziły 4 sotnie: Burłaka, Huneczki, Jawa i Łastiwki. Do
najważniejszych zadań UPA należało etniczne oczyszczenie terenu z ludności
polskiej, likwidacja struktur państwa po
