Gość: Jacek Zawadzki
IP: *.neoplus.adsl.tpnet.pl
14.11.04, 23:57
Dysonans poznawczy
Zjawiskiem psychologicznym, które chciałbym przybliżyć czytelnikom, i które
jest mi szczególnie bliskie jest teoria dysonansu poznawczego.
Teoria ta wydaje mi się szczególnie ważna ponieważ przyczynia się do
wyjaśnienia wielu zachowań społecznych człowieka. Jej poznanie i zrozumienie
pozwala odpowiedzieć sobie na pytania o sposób podejmowania decyzji, wybór
przyjaciół, odczuwanie sympatii lub antypatii do innych ludzi, dlaczego
czasami nasze zachowanie wydaje się być tak bardzo nieracjonalne.
Oczywiście nie chciałbym wytworzyć przekonania, że dysonans poznawczy jest
uniwersalną odpowiedzią na wszystkie nasze pytania, że jest panaceum na
wyjaśnianie społecznych zachowań ludzi. Nie jest. Ale stwarza alternatywę dla
innych teorii, a nierzadko jest dla nich podstawą, tak jak dla teorii
autoafirmacji czy podtrzymywania własnej wartości, które to są uważane za
nowe kierunki w badaniach nad dysonansem. Bazując na teorii dysonansu
poznawczego możemy stawiać sobie pytania o wiele zjawisk społecznych i szukać
ich wyjaśnienia w innych teoriach. Dzięki złożoności tej teorii i jej
powiązaniach z innymi, możemy wzbogacić nasz proces badawczy i uzyskać
lepsze, bardziej wiarygodne wyniki.
Teoria ta jest mi szczególnie bliska, ponieważ od jej poznania zaczęła się
moja przygoda z psychologią społeczną, która znalazła finał w rozpoczęciu
studiów na kierunku społeczna psychologia kliniczna. Pierwszy raz zetknąłem
się z tematem w czasie wykładów w psychologii społecznej, prowadzonych przez
prof. Janusza Czapińskiego w WSPiZ, gdzie studiuję zarządzanie. Przyznam
szczerze, że początkowo odnosiłem się do problemu z lekkim lekceważeniem, ale
kiedy pod koniec semestru udałem się w końcu na wykład, to chodziłem już na
wszystkie do końca. Kilka razy przeczytałem obowiązkową lekturę: Aronson -
Człowiek istota społeczna. Tak zetknąłem się z teorią dysonansu, która była
myślą przewodnią tych wykładów. To była niemalże miłość od pierwszego
usłyszenia. Muszę jeszcze oddać szacunek prof. Czapińskiemu, ponieważ jego
sposób prowadzenia tych wykładów naprawdę wciągał i zachęcał do przemyśleń.
W czasie studiów moja wiedza na temat dysonansu wzbogaciła się. Ale poznałem
również inne teorie, niektóre konkurencyjne, inne pokrewne. W ten sposób moje
rozumienie dysonansu poznawczego zmieniło się i rozumiem tę teorię dużo
lepiej.
Przybliżmy teraz tę wspaniałą teorię.
Pierwszym badaczem dysonansu poznawczego był Leon Festinger (1957).
Definiował on dysonans jako niezgodność między dwoma elementami poznawczymi.
Element poznawczy to myśl, uczucie, przekonanie lub wiedza o czymś. Każdy z
nas ma wiele przekonań na swój temat i o otaczającym nas świecie. Przykładem
takiego elementu poznawczego jest stwierdzenie: „jestem człowiekiem
uczciwym", „potrafię być empatyczny w stosunku do innych ludzi", „lubię
ubierać się na zielono", „świat jest miejscem sprawiedliwym", „prowadzę
zdrowy tryb życia". Elementy poznawcze mogą dotyczyć nawet najdrobniejszych
spraw życia codziennego. Czasami elementy poznawcze są ze sobą sprzeczne.
Przykładem takiej sprzeczności może być palenie papierosów. Element
poznawczy - palę papierosy jest w niezgodzie z wiedzą na temat szkodliwości
tytoniu dla zdrowia. Według definicji Festingera wraz z niezgodnością
elementów poznawczych pojawia się wewnętrzne napięcie psychologiczne,
poczucie dyskomfortu. Właśnie to swoiste napięcie psychologiczne nosi nazwę
dysonansu. Staza panująca we wszechświecie, a według niektórych koncepcji
filozoficznych organizm człowieka jest odbiciem obrazu wszechświata, nie
dopuszcza długotrwałego występowania nierówności sił. Układ dąży do
wewnętrznej równowagi, wyrażonej symbolicznie przez harmonijność Jing i Jang,
sił rządzących wszechświatem. Człowiek wykształcił więc mechanizmy do
redukcji nieprzyjemnego napięcia. Gdyby nie było to na pewno nie istniał by
problem palenia i jego skutków. Oprócz mechanizmów redukcji napięcia
występuje również osobnicza różnica w tolerancji poziomu napięcia. Istnieją
sprzeczności elementów poznawczych, które nie wywołują dużego dysonansu, ale
zależy to od różnic indywidualnych. Dla jednej osoby palenie papierosów i
zagrożenie dla zdrowia i życia nie będzie wywoływało dysonansu, a dla innej
osoby nieporządek na półce z książkami wywoła niemożliwe do zniesienia
napięcie psychiczne.
Dążąc do uporządkowania teorii, badacze doszli do wniosku, że największe
prawdopodobieństwo pojawienia się dysonansu jest wtedy, gdy pojawia się
element poznawczy zagrażający naszemu wyobrażeniu o sobie, naszej samoocenie
(Aronson, 1969; Greenwald, Ronis, 1978; Thibodeau, Aronson, 1992).
Popęd redukcji dysonansu jest podobny do głodu, pragnienia, jednak różne są
sposoby jego redukowania i prowadzą do interesujących zachowań. Napięcie
spowodowane wystąpieniem dysonansu poznawczego możemy obniżyć poprzez: a/
zmianę naszego zachowania, tak aby było zgodne z dysonansowym elementem
poznawczym; b/ uzasadnienie naszego zachowania, zmieniając jeden z elementów
poznawczych tak, aby był on mniej sprzeczny z zachowaniem; c/ uzasadnienie
naszego zachowania, dodając nowe elementy poznawcze, które są zgodne z
zachowaniem i je wspierają.
Ilustracją tych możliwości najczęściej jest palenie papierosów, ale ja
pozwolę sobie posłużyć innym przykładem, niezwykle aktualnym w obecnej
rzeczywistości.
Oto jesteś umiarkowanie szczęśliwą i zadowoloną osobą z dobrą samooceną.
Posiadasz w domu wypalarkę płyt CD i od czasu do czasu kopiujesz pożyczone od
znajomych płyty. Jadąc tramwajem widzisz wielki poster z reklamą
stowarzyszenie Biznes Software Alliance, zachęcający do używania legalnego
oprogramowania. A więc kopiując płytki robisz coś, co jest sprzeczne z Twoim
obrazem samego siebie. Doświadczasz dysonansu! Jesteś pobudzony do
zmniejszenia napięcia. Ale jak? I tu masz do dyspozycji trzy możliwe
strategie, wspomniane powyżej. Po pierwsze możesz zmienić swoje zachowanie.
Wykorzystywać wypalarkę tylko do kopiowania danych, a programy i muzykę
będziesz nabywał legalnie w sklepach. Druga opcja to zmiana jednego z Twoich
elementów poznawczych. Możesz uznać, że akcja jest skierowana tylko do firm,
a kopiowanie nagrań i programów muzycznych przez zwykłych obywateli nie jest
przestępstwem. W trzecim wariancie możesz dodać elementy poznawcze.
Stwierdzasz, że robisz coś niezgodnego z prawem, ale Ty jako student nie
możesz sobie pozwolić na legalne płyty, dlatego kopiowanie jest jedyną
możliwością zdobycia potrzebnych programów, czy posłuchania ulubionej muzyki.
Po zastosowaniu jednej z trzech opisanych strategii redukujesz swój dysonans
i znów jesteś szczęśliwą osobą.
Jak widzimy dysonans może popchnąć swoją ofiarę do różnych działań. Niektóre
są jak najbardziej rozsądne i racjonalne, jak np. rzucenie palenie,
zaprzestanie nielegalnego procederu. Ale niektóre zachowania wydają się być
maksymalnie nieracjonalne, na siłę uzasadniające pierwotne działanie, te
nazywamy zachowania mi racjonalizującymi. Z zachowaniami racjonalizującymi
mamy do czynienia najczęściej w takich dziedzinach jak polityka i religia.
Tam gdzie ludzie są mocno zaangażowani. Ludzie rzadko redukują dysonans w
sposób racjonalny.
Dysonans poznawczy występuje również przy okazji tak powszedniej czynności
jak podejmowanie decyzji. Życie człowieka składa się z nieustannego
dokonywania wyborów. Czasami wybór jest nieznaczący, ot czy zjeść na
śniadanie jogurt truskawkowy czy jagodowy. Ale czasami musimy podjąć decyzję,
która zaważy na naszej przyszłości, nasuwa się tu przykład wyboru partnera
życiowego.
Dysonans związany z podejmowaniem decyzji nosi nazwę dysonansu podecyzyjnego
i zostaje nieuchronnie wzbudzony po podjęciu decyzji. Także i to napięcie
musi zostać zlikwidowane. Najczęściej w takiej sytuacji podwyższamy
atrakcyjność