wysznupane we necu

[szwager_z_laband]

www.radio-t.de/zinsik.html

[szwager_z_laband]

Jest w Zabrzu zabytkowa sztolnia, która może stać się wielką atrakcją
turystyczną naszego regionu. A oto historia z nią zwiazana:

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna

Woda niczym Skarbnik

Woda była zawsze jednym z największych wrogów górnika. Wystarczyło zapuścić się
kilka metrów w głąb ziemi, by pojawiała się ta, która niczym zazdrosny Skarbnik
strzegła podziemnych skarbów. Zalewała podziemne chodniki, błotem i gliną,
zatapiała pokłady minerałów, topiła w gęstej mazi kilofy, pyrliki i żelazka.
Wykręcała reumatyzmem wścibskie palce, łamała życie ludzkie, gdy nie ustrzeżono
się potęgi tego żywiołu. Aby usunąć wodę z kopalni stosowano rozmaite sposoby.
Wylewano ją z szybu wiadrami, stosowano wyciągi czerpakowe, używano różnego
typu pomp, poruszanych przez koła wodne lub konne kieraty, budowano sztolnie
odwadniające, które odprowadzały wodę z kopalni w sposób najskuteczniejszy i
najtańszy. O roli sztolni niech świadczy zdanie, pochodzące z XVIII-wiecznego
dokumentu, dotyczącego górnictwa: „Lepszej drogi nie masz ku ratunku rzeczy
górnej i osuszenia tych gwałtownych wód, gwałtownych wód, tylko przywiedzenie
sztoły ziemnej, którą by podeszłe a spuszczone wody być mogły". Budowa sztolni
była imponującym przedsięwzięciem górniczym. Wymagała rozwiązania wielu
problemów technicznych związanych z utrzymaniem odpowiedniego kierunku i
wzniosu, przewietrzenia wyrobisk, ich obudowy, uszczelnienia ociosów i spągu
itd. Podejmowali ją ludzie o ogromnej wytrwałości, cierpliwości i
przedsiębiorczości.

Z woli hrabiego Redena
Z problemem odwodnienia kopalń na Górnym Śląsku zetknięto się ponownie pod
koniec XVIII w. Realizowany był wtedy zainicjowany przez władze pruskie proces
budowy nowoczesnego przemysłu górniczo-hutniczego. W jego rozwoju ogromną rolę
miał odegrać węgiel kamienny, mający stać się w najbliższej przyszłości
podstawowym paliwem, stosowanym w wielu dziedzinach gospodarki. Poszukiwania
pokładów węgla doprowadziły do odkrycia w 1790 r. jego pokładów w rejonie
Zabrza i Chorzowa. Rok później dyrektor Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu
hr. F. Reden polecił uruchomić w Zabrzu kopalnię węgla (w 1810 r. otrzymała ona
nazwę „Królowa Luiza"). Gdy zgłębiono pierwsze, głębokie na około 30 m szyby i
przystąpiono do urabiania węgla, do podziemnych wyrobisk kopalni natychmiast
zaczęła napływać woda. Aby odwodnić kopalnię początkowo wyciągano wodę
wiadrami, następnie wybudowano Szyb Kieratowy, którym wodę usuwano beczkami,
wyciąganymi na powierzchnię przy pomocy kieratu konnego. Ponieważ wody było
coraz więcej, w 1795 r. zainstalowano pompę odwadniającą, którą wprawiała w
ruch sprowadzona z Tarnowskich Gór 24-calowa maszyna parowa (drugą pompę parową
uruchomiono w 1805 r.). Ten sposób odwadniania był nowoczesny, ale jednocześnie
bardzo kosztowny, co zwiększało koszty wydobycia węgla i wpływało znacząco na
jego cenę. Dlatego też hr. F. Reden polecił zaprojektowanie sztolni, która
miała w pierwszej kolejności odwodnić kopalnię „Królowa Luiza". Następnie miała
zostać ona przedłużona do Chorzowa, służąc do odwadniania wielu innych kopalń,
znajdujących się w tym rejonie.

Angielskie wzory
Jednak zaprojektowana sztolnia miała nie tylko odprowadzać wodę z kopalni, lecz
równocześnie służyć do podziemnego transportu węgla drogą wodną do specjalnie
wybudowanego portu, znajdującego się przy jej wylocie. Tam węgiel
przeładowywano by na barki, płynące po Kanale Kłodnickim, łączącym Zabrze z
Gliwicami i Koźlem. W ten sposób węgiel wprost z kopalni mógł dalej Odrą
dotrzeć nawet do Szczecina. Przy opracowywaniu planów sztolni wykorzystano
doświadczenia zdobyte na Dolnym Śląsku, w okolicach Wałbrzycha i Nowej Rudy.
Tamtejsze sztolnie nie tylko odwadniały kopalnie, lecz wzorując się na
górnictwie angielskim, służyły równocześnie do przewozu węgla na powierzchnię.
Ponieważ nowa sztolnia miała odwadniać wiele górnośląskich kopalń, nazwano ją
sztolnią dziedziczną. Wszyscy właściciele kopalń odwadnianych przez sztolnię
byli zmuszeni do wnoszenia opłat na jej utrzymanie i rozbudowę. Według prawa
górniczego z 1769 r. opłata ta wynosiła 1/9 dochodu brutto kopalni.


73 centymetry dziennie
Po zakończeniu prac projektowych i badań geologicznych terenu, 23 września 1799
r. rozpoczęto głębienie sztolni, począwszy od budowy jej wylotu, znajdującego
się w pobliżu skrzyżowania ul. Jagiellońskiej i ul. K. Miarki. Następnie
górnicy rozpoczęli drążenie w skałach prostokątnego chodnika o szerokości 3 i
wysokości 4,5 m. Po przebyciu 335 m pod ul. K. Miarki, Powstańców i Piastowską
wykonano pierwszy świetlik o głębokości 12,9 m. Był to szyb, łączący budowaną
sztolnię z powierzchnią. Służył on do wentylacji podziemnych wyrobisk,
umożliwiał górnikom schodzenie po drabinie do podziemi, transport materiałów i
wydobywanie pokruszonej skały. Gruz skalny zgarniano grabiami do drewnianych
niecek, z których przesypywano go do wozów, które następnie górnicy przesuwali
po specjalnej drewnianej szynie w kierunku świetlika (używano też taczek). Tam
go wysypywano i ładowano do wiader, które wyciągano kołowrotem ręcznym na
powierzchnię. Do transportu gruzu wykorzystywano też gotowe odcinki sztolni.
Był on wtedy transportowany na powierzchnię łodziami.
Praca przy drążeniu sztolni była bardzo ciężka i wyczerpująca. Górnicy
wykonywali chodnik jedynie przy pomocy pyrlika i żelazka, posługiwano się też
kilofami i łomami. Pracując na dwie zmiany robotnicy wykuwali codziennie około
73 cm chodnika. Był on następnie obudowywany przez cieśli drewnianymi stojakami
i stropnicami, które potem sukcesywnie usuwano, w miarę jak brygada murarska
obmurowywała korytarz sztolni grubą na 60 cm, kamienną obudową. Stosowano też
czasami obudowę mieszaną ceglano-kamienną, a odcinki sztolni wykute w
szczególnie twardych skałach pozostawiano bez obudowy. Szczeliny powstałe
pomiędzy wykutym chodnikiem a obudową wypełniano ubitym gruzem. Powstała w ten
sposób sztolnia miała l ,8 - 2 m szerokości i 3,5 m wysokości, a poziom wody
wynosił około 1,3 m.

Od świetlika do świetlika
Gdy sztolnia osiągnęła 360 m długości prace przerwano, gdyż uznano, że jest ona
prowadzona w złym kierunku. Zmieniono wtedy nieco metodę jej drążenia. W
odległości 90 m od świetlika nr I wykonano głęboki na 15 m świetlik nr II. Po
wytyczeniu kierunku budowy, pomiędzy szybikami rozpoczęły pracę dwie ekipy
górnicze, które drążyły chodnik z dwóch przeciwnych kierunków. Po upływie kilku
tygodni obydwie brygady spotkały się w połowie długości wykonywanego odcinka.
Po zakończeniu prac pomiędzy świetlikami I - II, rozpoczęto w ten sam sposób
prace pomiędzy świetlikami II i III (wykonanym w międzyczasie przez inną grupę
górników; miał głębokość 17 m a znajdował się na terenie dzisiejszego hotelu
Monopol). Następnie sztolnia była budowana w kierunku następujących świetlików:
IV (gł. 22 m, początek ul. Wandy), V (gl. 25 m, budynek młyna przy ul. Brysza),
VI (gł. 26 m, parking obok budynku PZU), VII (gł. 27 m, w pobliżu Dyrekcji
Przedsiębiorstwa Transportu Kolejowego i Gospodarki Kamieniem), VIII (gl. 32 m,
skrzyżowanie ul. Wolności z ul. Bohaterów Monte Cassino), IX (gł. 37 m, rejon
stacji benzynowej Shell), X (gł. 38 m, ul. Wolności 398), X (gł. 46 m, budynek
Elektrociepłowni Zabrze). Gotowe odcinki sztolni oddzielano od drążonych przy
pomocy specjalnych tam. Umożliwiało to odwadnianie terenu przez ukończone
odcinki sztolni.
Prace przy zabrskim odcinku sztolni, odwadniającym wyrobiska kopalni „Królowa
Luiza" zakończono w 1810 r. Miał on 2530 m długości i kończył się pod budynkiem
Elektrociepłowni, gdzie wykonano pierwszy z podziemnych portów załadunkowych
węgla. Port znajdował się na głębokości 46 m i miał 40 m długości, 4 m
szerokości i 4 m wysokości. Przy pomocy chodników i pochylni połączony był z
eksploatowanymi pokładami węgla. Poniew

[szwager_z_laband]

Od świetlika do świetlika
Gdy sztolnia osiągnęła 360 m długości prace przerwano, gdyż uznano, że jest ona
prowadzona w złym kierunku. Zmieniono wtedy nieco metodę jej drążenia. W
odległości 90 m od świetlika nr I wykonano głęboki na 15 m świetlik nr II. Po
wytyczeniu kierunku budowy, pomiędzy szybikami rozpoczęły pracę dwie ekipy
górnicze, które drążyły chodnik z dwóch przeciwnych kierunków. Po upływie kilku
tygodni obydwie brygady spotkały się w połowie długości wykonywanego odcinka.
Po zakończeniu prac pomiędzy świetlikami I - II, rozpoczęto w ten sam sposób
prace pomiędzy świetlikami II i III (wykonanym w międzyczasie przez inną grupę
górników; miał głębokość 17 m a znajdował się na terenie dzisiejszego hotelu
Monopol). Następnie sztolnia była budowana w kierunku następujących świetlików:
IV (gł. 22 m, początek ul. Wandy), V (gl. 25 m, budynek młyna przy ul. Brysza),
VI (gł. 26 m, parking obok budynku PZU), VII (gł. 27 m, w pobliżu Dyrekcji
Przedsiębiorstwa Transportu Kolejowego i Gospodarki Kamieniem), VIII (gl. 32 m,
skrzyżowanie ul. Wolności z ul. Bohaterów Monte Cassino), IX (gł. 37 m, rejon
stacji benzynowej Shell), X (gł. 38 m, ul. Wolności 398), X (gł. 46 m, budynek
Elektrociepłowni Zabrze). Gotowe odcinki sztolni oddzielano od drążonych przy
pomocy specjalnych tam. Umożliwiało to odwadnianie terenu przez ukończone
odcinki sztolni.
Prace przy zabrskim odcinku sztolni, odwadniającym wyrobiska kopalni „Królowa
Luiza" zakończono w 1810 r. Miał on 2530 m długości i kończył się pod budynkiem
Elektrociepłowni, gdzie wykonano pierwszy z podziemnych portów załadunkowych
węgla. Port znajdował się na głębokości 46 m i miał 40 m długości, 4 m
szerokości i 4 m wysokości. Przy pomocy chodników i pochylni połączony był z
eksploatowanymi pokładami węgla. Ponieważ sztolnia była zbyt wąska, by mogły w
niej przepływać obok siebie równocześnie dwa czółna, pomiędzy świetlikami IV -
X wykonano trzy mijanki o długości 30 i szerokości 5 m.

Podziemna żegluga
Uruchomiona sztolnia odwadniała pokłady węgla Pochhammer, Reden, Heinitz,
Einsiedel. Urobek ładowano do drewnianych skrzyń mieszczących po 370 kg węgla,
które ustawiano na platformach, ciągniętych przez konie. Zestawy takie
poruszały się po żelaznych szynach, ułożonych w chodnikach, prowadzących do
podziemnych portów. Tam skrzynie węglem przeładowywano przy pomocy specjalnych
dźwigów z platform do drewnianych łodzi, wzmocnionych żelaznymi szynami. Łodzie
miały 9 m długości, 1,3 m szerokości i mieściły do l0 skrzyń z węglem (4 tony).
Potem sczepiano łańcuchami po 3-4 łodzie, które przepychał przez sztolnię jeden
robotnik. Opierał się on głową i rękami o kołki dębowe wbite w wyrobiska, a
nogami przesuwał łodzie do przodu. Ody znalazł się w ostatniej łodzi,
przechodził do pierwszej i rozpoczynał pracę od początku. Powtarzając
wielokrotnie tę czynność po 6-7 godzinach osiągał ujście sztolni (w latach
następnych przewoźnik odpychał się od stropu drewnianym kołkiem, co skróciło
okres spławu do 3-4 godzin). Tam, w małym porcie przy pomocy specjalnego
żurawia następował przeładunek węgla do dużych łodzi, mieszczących po 18
skrzyń, kursujących następnie po Kanale Kłodnickim. Zaczynał się on w Zabrzu i
łączył wylot sztolni z Królewską Odlewnią Żelaza w Gliwicach; jego budowę
rozpoczęto w 1799 r. Łodzie były holowane w stronę Gliwic przy pomocy liny,
ciągniętej przez idących brzegiem robotników. Na terenie Zabrza kanał biegł
wzdłuż dzisiejszych ulic K. Miarki i Góry św. Anny, następnie przez obecny park
Dubiela. Dalej wzdłuż dzisiejszej ul. Nad Kanałem kierował się w stronę
Maciejowa, gdzie przechodził pod ul. Wolności i skręcał w kierunku Sośnicy. Tam
łodzie musiały pokonać 11-metrową różnicę poziomów, do czego używano pochylni
rolkowej. Dalej kanał biegł już w kierunku Gliwic, przepływając obok huty w
kierunku centrum, gdzie znajdował się port węglowy.
20 metrów rocznie
Po ukończeniu pierwszego odcinka budowę sztolni prowadzono dalej, drążąc
chodnik o długości 836 m w kierunku pokładu Jerzy. Następnie sztolnia biegła
wzdłuż ul. Wolności w kierunku Zaborza, gdzie na wysokości szybów kopalni
Zabrze (Pole Wschodnie) ponownie przechodziła pod ul. Wolności i kierowała się
w stronę Rudy, Lipin i Chorzowa. Budując kolejne odcinki sztolni napotkano po
drodze szereg trudności technicznych i geologicznych, zmniejszających tempo
prowadzonych prac. Podnosiło to ogromnie koszty budowy i wymagało dużych
nakładów na utrzymanie istniejących już odcinków. Mimo tych przeciwności w 1847
r. sztolnia osiągnęła długość 8,2 km, a w pięć lat później - 10,8 km. W latach
1850-60 do sztolni doprowadzono kilka odgałęzień, umożliwiających odwadnianie
11 innych kopalń Potem natrafiono na skały wodonośne, z warstwami półpłynnymi i
kurzawkami, co spowolniło prace do tego stopnia, że na początku lat 60.
budowano tylko po 20 m sztolni rocznie. Ostatecznie budowę liczącej wtedy 14,2
km sztolni ukończono 6 października 1868 r., gdy jej przodek dotarł do
kopalni „Król" w Chorzowie. Unieruchomiono wtedy pompy odwadniające kopalnię i
wody z podziemnych wyrobisk spłynęły do sztolni, którą przepływało wówczas 17 m
sześć./min.

Węgiel górą
Trwająca 64 lata budowa kosztowała ponad 2 mln marek w złocie (ok. 300 mln $).
Na długo przed ukończeniem budowy, bo już w roku 1838 zaprzestano spławiania
nią węgla – przewożenie go furmankami nowo otwartą szosą Kronprintza (ul.
Wolności) okazało się mniej czasochłonne i tańsze. Do likwidacji transportu
wodnego przyczynił się też fakt, że główny odbiorca węgla z kopalni „Królowa
Luiza" -Królewska Odlewnia Żelaza w Gliwicach - zaczął zaopatrywać się w innych
kopalniach. Od 1846 r. większość węgla z kopalni była już wywożona koleją.
Pokłady węgla eksploatowane przez kopalnię „Królowa Luiza" do poziomu sztolni
nie były dobrej jakości, uległy szybkiemu wyczerpaniu, a część zniszczona
została przez nieumiejętną eksploatację i podziemne pożary. Wszystko to
spowodowało spadek wydobycia węgla z 31 tyś. t w 1816 r. do 16 tyś. t w 1842 r.
Aby kopalnia mogła nadal funkcjonować, musiano sięgnąć po głębiej ulokowane
zasoby. W 1842 r. uruchomiono szyb Dechen o głębokości 83 m, co umożliwiło
pozyskanie węgla znajdującego się 44 m poniżej poziomu sztolni. Niestety,
prowadzone na tym poziomie roboty górnicze naruszały skały, co powodowało, że
woda ze sztolni uciekała z powrotem do położonych poniżej wyrobisk. Aby temu
zaradzić, w 1842 r. i w 1855 r. sztolnię uszczelniano, poprzez ułożenie
drewnianych rur, przez które przepływało 12 m sześć, wody na min. Usuwano
osadzający się muł i szlam, remontowano chodniki, w których do podtrzymania
stropu ustawiano różne podpory i rozpory. W latach 1858 - 63 na terenie
kopalni „Królowa Luiza" wykonano liczącą l km sztolnię równoległą, którą
popłynęła woda nie mieszcząca się w lutniach. Odcinek ten zaczynał się pod
budynkiem maszynowni szybu Zabrze II, a kończył w rejonie świetlika VII. Gdy w
latach 50. zgłębiono kolejno szyby Carnall (Zabrze II), Oeynhausen, Krug, Prinz
Schonaich (Zabrze I), Skalley, zainstalowano w nich nowe parowe pompy, które
nie wyciągały wody bezpośrednio na powierzchnię lecz wylewały j ą do sztolni.
Na przełomie XIX i XX w. wybudowano też chodnik łączący sztolnię z szybem
Wilhelmina (Wyzwolenie).

Woda Bytomką i Rawą
W miarę upływu czasu sztolnia traciła jednak powoli na znaczeniu, gdyż w wielu
innych kopalniach, które do tej pory odwadniała, ustawiono silne pompy, które
tłoczyły wodę bezpośrednio na powierzchnię. Tak stało się np. w kopalni „Król"
w Chorzowie, gdzie już w 1872 r., a więc w zaledwie cztery lata po
doprowadzeniu sztolni, rozpoczęto wydobycie głębiej zalegającego węgla.
Ponownie uruchomione pompy wydobywały wodę do poziomu sztolni do 1875 r.
Ponieważ stan sztolni ciągle się jednak pogarszał, wodę z kop. „K

[szwager_z_laband]

Woda Bytomką i Rawą
W miarę upływu czasu sztolnia traciła jednak powoli na znaczeniu, gdyż w wielu
innych kopalniach, które do tej pory odwadniała, ustawiono silne pompy, które
tłoczyły wodę bezpośrednio na powierzchnię. Tak stało się np. w kopalni „Król"
w Chorzowie, gdzie już w 1872 r., a więc w zaledwie cztery lata po
doprowadzeniu sztolni, rozpoczęto wydobycie głębiej zalegającego węgla.
Ponownie uruchomione pompy wydobywały wodę do poziomu sztolni do 1875 r.
Ponieważ stan sztolni ciągle się jednak pogarszał, wodę z kop. „Król"
spuszczano do Rawy.
Korzyści jakie dawała sztolnia okazały się niewspółmiernie małe w stosunku do
poniesionych kosztów budowy i jej utrzymania. Na początku XX w. częściowo
zasypano Kanał Kłodnicki pomiędzy Zabrzem a Gliwicami. Od tego momentu nadmiar
wody ze sztolni kierowany był specjalnym upustem do Bytomki. W tym stanie
sztolnia dotrwała do lat 50. XX w., kiedy to podjęto decyzję ojej likwidacji. W
1953 r. zniszczono i zamurowano wylot sztolni, zasypano szybiki. Powoli
sztolnia zaczęła odchodzić w zapomnienie.

Zabytek techniki, pomnik... konsekwencji
W świadomości społecznej sztolnia zaistniała ponownie, gdy niedawno rozpoczęto
jej penetrację, a działania te zostały nagłośnione przez media. Tymczasem jest
ona najcenniejszym zabytkiem techniki górniczej i hydrotechnicznej na terenie
naszego miasta. Mimo upływu dwóch stuleci, podziemne korytarze sztolni znajdują
się w zaskakująco dobrym stanie. Są one wspaniałym przykładem, jak nasi
przodkowie rozwiązywali problemy techniczne, świadczą też o ich wytrwałości i
uporze w dążeniu do celu. Z drugiej strony, sztolnia jest też dowodem na to,
jak... nieracjonalna może być polityka gospodarcza prowadzona przez państwo.
Jej budowa poza terenem Zabrza była niecelowa i nieekonomiczna, jednak
administracja państwowa, nie licząc się z kosztami kontynuowała rozpoczęte
dzieło.
Ponowne otwarcie zabrskiego odcinka sztolni związane byłoby na pewno z
ogromnymi kosztami, lecz stałaby się ona z pewnością ogromną atrakcją
turystyczną, a po jej ponownym połączeniu ze skansenem „Królowa Luiza"
powstałby jeden z najcenniejszych i najciekawszych na skalę europejską
kompleksów, prezentujących zabytki techniczne. Czy plany te zostaną
zrealizowane przekonamy się w najbliższej przyszłości.

[szwager_z_laband]

Laband, Fritz 1.11.25 - 3.1.82

Hindenburg 09, SG Wismar-Süd / Anker Wismar, Hamburger SV, Werder Bremen, GW
Hamburg

>> HSV 50 - 56, WER 56/57 ... 4 Länderspiele (1954), Weltmeister
1954 (im Endspiel nicht eingesetzt), 3 Ausw. DDR (keine Länderspiele), 1
Ausw. DDR 'B' (inoffiziell), 6 Ausw. NFV (1953 - 56), 5 Ausw. Mecklenburg,
Ausw. Hamburg