Utoplce i Utopki

[hanys_hans]

O utopcach (o wasermoonach) / O utopcích
(o vasermonech)

W cieszyńskim folklorze pojawiają się często postacie demoniczne
zwane utopcami albo wasermónami, które są niezwykle złośliwe
i czynią ludziom rozmaite szkody. Charakteryzują się one pewnymi
cechami, wskazującymi na ich kłótliwy charakter. Gustaw Morcinek
tak oto przedstawia te istoty: „Siedzą te psie marchy w Olzie i Wiśle,
w głębokich plosach, baraszkują, kłócą się, biją, wymyślają sobie bardzo
szpetnymi słowy w mowie egipcjańskiej, są między nimi stare
i młode utopcule i malutkie utopczęta, a wszystko to tałatajstwo dybie
na człowieka i przemyśliwa jak by go wciągnąć pod wodę i utopić”
5. Stosują one przeróżne praktyki (np. często przybierają inną postać),
aby zabrać człowieka lub zwierzęta ze sobą w odmęty wodne.
Niektóre z ich uczestniczą w codziennym życiu mieszkańców wsi,
biorą udział w zabawach, posiadają ludzkie mieszkania, a także
w wielu wypadkach często słyszymy o tym, że jadą z ludźmi na wozie
czy też innym środkiem transportu.

[hanys_hans]

Jako sie utopiec pomścił masorzowi

Jedyn utopiec chodzowoł do masorza po miynso i zawsze palcym
pokazowoł, co mu mo masorz uciónć. Masorz hóncfut uciół mu roz palec.
Utopiec mu jyny pogroził i wiyncej po miynso nie prziszeł. Masorz
od tego czasu unikoł kómpieli w wodzie. Jednego razu szeł drogóm
do sómsiada. Jak przekroczoł kóńskóm kałuże, naroz zasłob
i obalił sie gymbóm do tych jscoków na drodze i udusił sie nimi.

[hanys_hans]

Zajónc na wiyrzbie

Mojigo wujka dwa razy utopiec przeganioł. Było to hned do piyrszej
wojnie. Wujek pracowoł u mojigo ojca. Po fajróncie chodzowoł do
dómu kole potoka. Aż tu roz na pochyłej wiyrzbie uwidzioł zajónca.
Zadziwiło go, skónd sie na wiyrzbie wziół zajónc. Myśloł go postraszyć,
ale zajónc przed czasym plums do wody i już go nie było. A wujek
Sikora w nogi. Spostrzyg sie, że to był utopiec.

[hanys_hans]

Jako sie wujek spotkoł z utopcym

Inszym razym zaś szeł kole tego samego potoka na Dolny Bór
w Skoczowie. Było już na śćmiywku. Naroz naszeł sie przi nim jakisi
nieznany chłop i pyto sie, kaj nejlepi przynść potok na drugóm stróne
ku stawóm. Wujek mu pokozoł miejsce, kaj może przeskoczyć. Spytoł
sie go jeszcze, jak sie nazywo, bo go nie znoł. Chłop odpowiedzioł, że
Smrodek. Takigo nazwiska jeszcze wujek nigdy nie słyszoł, choć znoł
ludzi w okolicy. I tak przeszli to miejsce, kaj mu wujek poradził, i dochodzili
do głymbokigo plosa i wiru. Tamtyndy chłop chcioł przechodzić.
– Ty trómbo jedna – woło wujek – nie widzisz, że tu je głymboczyzna?!
Ale chłop jyny żbluch do wody i już go nie było. Wujek w strach
i ani nie wiedzioł, jak sie naszeł zdyszany i spocóny dóma. Baba sie
go pyto, co sie stało. Wujek, jak wydychnół, opowiedzioł o wszystkim,
a od tego czasu wiyncej nie chodził kole potoka.

[hanys_hans]

Utopców już nima

W Skoczowie nad Bładnicóm rośnie stuletnio wiyrzba. Tak ludzie
starzi mówióm. W tym miejscu przed sto rokami miyszkoł utopiec.
Wylazowoł se na wiyrzbe i skokoł do wody. Taki szport se uprawioł,
jak to dzisio młodziocy. Ludzie sie go boli i obchodzili to miejsce ulicóm
Ustróńskóm. Dzisio to je wszystko zabudowane, ale downi było
tu dość przestróństwio i ani by przed utopcym nie dało sie uciyc.
Dzisio już nima żodnych utopców. Kańsi wyemigrowali i może se
śmiało każdy chodzić do Wisły czy Bładnice sie okómpać. Utopcy sie
przekludzili, bo potoki i rzyki sóm uregulowane, plosów w nich nima
i każ majóm miyszkać? A gdo by dzisio wierził w taki bajdy?

[hanys_hans]

Utopiec górecki

Pod Buczym, kaj teraz je Sikora, gospodarził kiejsi Paweł Posmek.
Mioł 13 jochów pola, a od szlachcica Karwińskigo dokupił jeszcze roz
tela. To pole sie cióngło tam, kaj teraz je Oldrzych Matula. Tyn
Posmek mioł 3 kónie, 8 krów, barany, cielynta i cosi 50 gynsi i kaczek.
Mioł też jedne cere i pastyrza Hyrnika. Pastyrz posowoł krowy
w Olszynie nad Brynnicóm. Wtedy jeszcze tam nie było drogi ku Skoczowu
ani mostu, ani żodnych budynków. Była jyny przez rzyke ława,
co jóm też Posmek postawił.
Jednego razu pastyrz gno krowy przez wode, a szeł se ławóm. Tu
widzi, że na ławie siedzi se chłapieczek. Na głowie mioł czyrwónóm
czopeczke, mioł obleczóny zielóny kabociczek i czyrwóne galotki. Pastyrzowi
sie nie uchylił, tak tyn go schynół do wody. Chłapieczek nic
nie zapłakoł, jyny mu pogroził i stracił sie. Był to utopiec. Pore dni
nieskorzyj pastyrz przignoł w połednie napasióne krowy, zawrził do
chlywa i chcioł iść na trześnie. Gaździno posłała go po kaczki, bo
kańsi poszły od chałpy, a potrzebowala jedne na nowiycke. Pastyrz
ich hned uwidzioł w plosie na Brynnicy. Wołoł ich, ale nie wychodziły
z wody. Zaczół chybać na nich kamieniami, ale i to nie pumogało.
Rozgniywany wloz po pas do wody i wyganio ich. A tu naroz wyskoczył
z wody tyn sóm chłapieczek, co go to niedowno z ławy ściepoł. Na
pastyrza piznół trach, bo poznoł, że to utopiec, ale już było nieskoro.
Chłapieczek skoczył na pastyrza i cióngnół go coroz głymbij do plosa.
Kaczki zaś zatrzepotały jyny skrzidłami i polecialy do dómu.
Przez ławe szeł prawie stary Bójda i widzioł, że sie jakosi sumeryja
we wodzie robi, ale myśloł se, że to pastyrz Hyrnik jakisi sztuki we
wodzie pokazuje. Po chwili wypłynół ku brzegu, ale już nieżywy. Utopiec
go utopił.

(zanotował Franciszek Żerdka w Górkach Wielkich)

[hanys_hans]

Utopiec przi ognisku

– Dzisio wieczór se zrobiymy łognisko – mówili se pastyrze, co paśli
krowy na Kubicowym pasiónku.
– Prziniesymy każdy kónszczek wórsztu z dómu, skibke chleba
i bedymy łopiykać. Tak sie patrzi na Swaty Duch – powiado Jónek
Molenda, tyn nejwiynkszy morus miyndzy wszeckimi pastyrzami.
Jak pozawiyrali krowy do chlywa, pognali do lasu po chruści,
gałynzie i co popadli łod drzewa, to przismyczili na kupe kole mostu
u Ćwika łod Kroczka. Tyn Ćwik łod Kroczka to był taki krawiec, co
wszecko szył ryncznie, nimioł maszyny, bo kaj by sie też zmóg na maszyne,
jak se musioł morowo popić w gospodzie u Eisnera abo u Bajtka.
A strasznie rod śpiywoł, jak sie kosmoł z gospody do chałupy.
A rosły tam niedaleko szumne topole, pod nimi se stary Ćwik siednył,
jak już nimóg iść do dómu, a wrzeszczoł na swojóm babe:
– Krokulczoku mój, pój se pod topole po łój!
Bo łón kupił u masorza łoju i niós go swoji babie, kieróm nazywoł
Krokulczoczka. Powiadoł, że nejlepszo a nejłacniejszo łumasta je łój.
Ty margaryny, co teraz robióm, to za wiela nie stojóm, bo to je zróbione
z drzewa, a z tej drzewianej łumasty ci chłapczyska rozumu nimajóm.
A tóż ci pastyrze rozpolili u tego Ćwika wielki łognisko, porozsiodali
sie po trómach, powbijali na patyki po kónszczku wórsztu i zaczyli
go łopiykać, a przi tym wrzeszczeli a śpiywali, aż huczało. Było
tam tych pastyrzi z dziesiynć, rej wodzili jako dycki Jónek Molenda
ze Zokamynia. A jak sie tak dziwo po chłapcach, tu sie zastawi u jednego
a powiado:
– Na ty pieróński giździe, każeś sie tu wzión, dyć cie tu przed
chwilóm nie było. Coś ty za jedyn?
– A tyn chłapiec cały zezielynioł łod strachu, skyrcził sie i powiado:
– Szeł żech kole was i widzym, jak tu je wiesioło, tóżech se siednył.
– Tóż tak – mówi Jónek – a kaj idziesz i skóndeś je?
– Jo je łod Łabaja spod Wyrszczku – mówi tyn cudzy chłapiec.
– A nie cygoń – prawi Jónek – Łabajowie nimajóm żodego holca,
jo ich dobrze znóm!
Wszyscy pastyrze sie zlecieli kole tego cudzego, że go spieróm, bo
cygani, ale łón to był miglanc, powiado jim: – Chłapcy, jesi mi nie
wierzicie, to se posiodejcie, jo wóm cosi łopowiym. – Zaczón mówić, że
tyn gojny łod wedla, co mo tela dziecek, same dziełuchi, je jego łujec
a, podziwejcie sie, akurat hanej idzie po ceście, widzicie go? Chłapcy
sie dziwajóm, kaj jim pokazuje i nic nie widzóm. Tóż wszycy łobrócóm
ku niymu i naroz zbaranieli: chłapca tam nie było, ganc prózny plac
a jego nigdzi nima. W tym cosi szpluchnyło pod mostym, a chłapcy
hura z wielkim wrzaskym wio ku plosu. Ale tam na wodzie nic, jyny
widać jeszcze, jak sie tam robióm koła. A stary Ćwik wylecioł
z chałpy i wrzeszczy:
– Djobli żaby, jesi nie przestaniecie holofić, to syjnym posek i tak
wóm wszeckim nabańkujym, że was dóma ani wasz kocur nie pozno!
Paweł ze Steblowego, choć sie dycki chwolił, jaki je z niego morus,
teraz sie cały dyrboł ze starchu i prawił:
– Jo se zaroz myśloł, że to je łutopiec, to był jakisi zielóny, czuć go
było mokradłym. A łuciyk tyn hrómszczok, ani my go bardzo nie przegnali.
Łuciyk bezkuryja ku plosu i buch do wody. Ale niech jyny sprubuje
jeszcze roz sie miyndzy nami pokozać, to mu inaczi zatopiymy!
Chłapcy cali wylynkani pololi łognisko wodóm, kieróm prziniyśli
w czopkach z plosa, i rozeszli sie do dómu.

[hanys_hans]

O utopcach z Nydku

Roz bandurki smykały nydeckigo łutopca. A nie był to lecyjaki
łutopiec. Po naszymu sie nazywoł wasermón a mioł szarże rufijoka.
Był zastympcóm tego nejwyższigo, kiery sie nazywoł Hasztabiga,
a używoł też przezwiska Bisaga. I tóż tyn rufijok był już bardzo stary,
tak kole dwiesta roków, bo łutopcy strasznie dłógo żyjóm, aż do
samej śmierci. Na pyndzyj chodzóm też dość nieskoro. A tak se tyn
rufijok odpoczywo dzisio w podwodnym koszorze, w kierym mo swój
corek, a do roboty już nie chodzi.
A to z tymi nydeckimi bandurkami, to sie stało dość downo, zaroz
po piyrszej wojnie, jak jeszcze był we słóżbie u Hasztabigi. Mioł wtedy
wachować w rzyce Strzelnej, kiero wychodzi spod Czantoryje, a je
nikiedy strasznie dziwoko, nejbardżi jak sie tam w górach urwie
chmura, to potym je w całym Nydku łokropno sumeryja. A taki powodzie
to bywały hań downi za Austryje, kiedy jeszcze było wszyndzi
dość wody nad ziymióm i pod nióm. Dzisio uż wody moc ubyło, kańsi
sie potraciła pod ziymióm, jyny że mało gdo wiy, że jóm pod ziymie
powcióngali łutopcy, aby tam mieli w czym pływać.
A tóż wtynczas se rufijok wyszeł w nocy ze Strzelnej pooglóndać
rajón na Kubocowym, kaj były wtedy wielki łynki, a na nich wandrowały
ty bandurki. Bandurki to sóm taki łogniczki, co przeskakujóm
z miejsca na miejsce i smykajóm pijanych goroli po rozmaitych grapach
i dziurach. A tego rufijoka też posmykały po wszeckich nydeckich
grapach. Naprzód go kludziły na Bajcarke, potym zaś na Gróniczek,
tam stela aż na Zokamiyń, potym na Piyntrziska, do Łuboczki
a spatki do Strzelnej aż pod most u Ciupka i dziepro tam go puściły.
I borok cały usiotany dokosmoł sie pod Praszywóm, kaj sie zameldowoł
u Hasztabigi. Tyn go łokropnie sprzezywoł za to, że sie tak dłógo
nie pokozoł. Odkuloł potym tyn wielki kamiyń pod wymołym i puścił
go kanałym, kiery sie cióngnie pod Czantoryje aż na polskóm stróne.
Tam sóm insze łutopce, co majóm słóżbe na Wiśle.
Przed zameldowanim u wyrchnigo wachtorza pod koszorym sie rufijok
musioł wymusztrować zaś na gibczoka jako dycki. Włosiska na
czepani przerajbowoł zgrzebielcym, kiery kiejsik w nocy ukrod starej
Tomiczkuli spod Rzezniczego, ale ani ni tak ukrod, jak raczy zebroł,
bo łutopcy nie kradnóm, jyny bieróm, bo w nocy je wszecko jejich.
Przeglóndo sie w jednym plosie i mamrze se:
– Ja, tak to mo być, czepóń móm jako głowa od strugacy stolice.
Brzuch se przepnół skuróm od zaskróńca, włosy se jeszcze namazoł
żabimi skrzekami, aby sie mu blyszczały i poszeł sie przedstawić
głównymu wachtorzowi. Tyn go puścił do corka i tam tyn łutopiec se
łodpoczywoł aż do dalszi wyprawy, ło kierej bych wóm móg powiedzieć
jinszym razym, jesi mie pieknie popytocie.

(powyższe teksty opracował Jura z Gróniczka)

[hanys_hans]

Utopcowo cera

Była roz na dziedzinie muzyka. Zeszła sie grómada pachołków
i dziywek, a co jedna to szwarniejszo. A jedna, nejgryfniejszo ś nich
stoła se na boku i dziwała sie, jak tańcujóm. A była tako feszno
i szwarno, że sie łokropnie pachołkóm spodobała. Swoji dziołchy zostawiali
i kożdy chcioł ś nióm tańcować. Jak jedyn jóm wzión do tańca
i ledwo sie pokryncili, hnetka drugi sie prziplichcił i już jóm
porwoł. Tak se jóm wyrywali z rónk do rónk. A taniecznica to była,
aż hej. Muzyka sie pumału kończyła, a óna hólała z pachołkami aż
uciecha. Pachołcy też chcieli wiedzieć, kaj miyszko, bo żodyn jóm nie
znoł. Kożdy jóm też chcioł łodkludzić po muzyce. Ale óna nic nie
chciała powiedzieć.
A kiedy minyła północ, dziołcha nogle posmutniała. Nie chciała
już tańcować, jyny wyrywała sie do chałpy. Syncy nie chcieli jóm puścić,
pytali sie ji, co sie stało, ale óna nie chciała powiedzieć. Tóż dorzóńdzali
sie, że jóm odkludzóm razym i tak też zrobili. A kiedy prziszli
ku rzyce powiedziała im tak:
– Pieknie wóm dziynkujym za tańce. Już sie chyba nigdy nie uwidzymy.
Jo je utopcowo cera. Mogym chodzić po ziymi jyny do północy.
Taki je nasze utopcowe prawo. Nie wiym, co sy mnóm zrobióm. Dziwejcie
sie na wode. Jeśli sie woda w rzyce zaczyrwiyni, to bydzie znaczyć,
że mie zabili.
Potym skoczyła do rzyki a za chwile woda w tym miejscu zrobiła
sie czyrwióno. Tóż pachołcy smutni rozeszli sie do chałp.

(opowiadała Zuzanna Hołombek z Ochab, zanotował Karol Kajzer)

[hanys_hans]

Utopce na wozie

Jechoł roz gazda furmankóm od Biylska ku Skoczowu. Jak był
już w Grojcu, zastawił go jakisi panoczek i pieknie pyto, czyby mu cosikej
nie przewióz furmankóm do Skoczowa. Chłop sie dziwo i nie widzi
żodnych zgratów, tóż sie go pyto, kaj to mo, co chce zawiyźć. A panoczek
se siod na wóz wedle niego z przodku i prawi mu, że sie mo
nie oglóndać na zadek jyny jechać. Tóż śmignył gazda biczym po
kóniach, a óny, jak pocióngły, strasznie sie musiały zapiyrać, aby tyn
wóz ucióngły, jakby cosikej ciynżkigo wiózły. Strach oblecioł chłopa,
bo przeca nic przed tym na wozie nimioł, a teraz jyny tyn przibuśny
siedzioł wedle niego. Na zadek sie boł podziwać, bo mu zakozoł,
a kónie miały sto biyd tyn wóz ucióngnóć. Boł sie też odzywać, bo
czuł, że to jakosi nieczysto siła. Jak przijechoł ku mostu na Wiśle
w Skoczowie, panoczek zaś pieknie podziynkowoł za przibrani, sloz
z wozu i kozoł sie mu podziwać na zadek, aby wiedzioł, co wióz. Dziepro
chłop uwidzioł, że mioł na wozie całóm hórme małych pokracznych
utopców. Aż mu włosy stanyły na głowie, co sie tak wystraszył,
że aji przeżegnać sie zapómnioł. Utopce powyskakowały z wozu, pieknie
sie chłopu pokłóniły, powyszczyrzały sie swoimi szkarednymi
zymbiskami i żabimi pyszczyskami, wlazły do wody i tela ich było widać.
Chłop, jeszcze cały we strachu, śmignół zaś po kóniach, a óny
gnały teraz galopym, aż sie kurziło, bo miały lekki wóz.

(opowiadała Maria Dygoś z Ochab, zanotował Karol Kajzer)

[hanys_hans]

O łutopcu

Roz w nocy szeł jedyn chłop przez ławkym do chałupy. Na postrzodku
ławki zaczón mu taki mały chłapiec zastawiać cestym.
Chłop sie rozeżroł i krziknół:
– Na idziesz do chałupy, ty sroczu jedyn, dyć spadniesz do wody!
Ale tyn chłapiec nic, jyny góni po tej ławce a pod nogami sie
chłopu plónce. Chłopa to nagniywało i zaś krziknół:
– Umkni sie mi, bo cie facnym!
Ale tyn chłapiec zaś nic – jyny góni a góni. Chłop sie nasmolił
a kopnył mu tak do gaci, aż z tej ławki spod do wody. Ale tyn
chłapiec wystyrczył głowym z wody i prawi”:
– Jo cie za to kiedysik łutopiym!
Teraz tyn chłop poznoł, że to je łutopiec. Łuciekoł ku chałpie, aż
sie za nim kurziło. Łod tego czasu już nigdy nie chodził przez tóm
ławkym abo też koło wody. I byłby dłógo pożył, gdyby nie roz w nocy,
tak sie mu zachciało pić, że musioł iść z putnióm po wodym do studnie.
Tyn łutopiec tam na niego czakoł, a jak sie zgión po putnie, to go
chycił za głowym i zesmyczył do studnie. Tak sie tyn łutopiec zemścił
na tym chłopie.

(zanotował K. Zadrożny)

[hanys_hans]

Utopcowe myto

Roz też jechoł chłop kóniami z Grojca do Miyndzyświecio. Prawie
było połednie, jak dojechoł do Pogórzo, ze skoczowskiego kościoła było
słyszeć dzwonić, a tu od pogórskich stawów prziszeł ku niymu sztramacki
panoczek, pieknie łobleczóny i chcioł sie przibrać do Skoczowa.
Chłop go wzión na wóz, śmignół po kóniach i pojechali. A zaczón sie
go też wypytować z ciekawości skónd je, czy też mo jakich przocieli
abo znómych w mieście. Panoczek nejprzód nie rzóndził nic, ale jak
już dojyżdżali ku miastu, prawi mu tak:
– Móm we Skoczowie brata i jadym do niego, abych mu pumóg
utopić jednego handlyrza, bo mój brat nimoże se ś nim dać rady.
Chłop se myśloł, że to jakisi pomylóny. Tóż już nic nie mówił.
A prawie dojyżdżali we Skoczowie ku rzyce, panoczek kozoł stanóć,
sloz z furmanki, pieknie chłopu podziynkowoł i stracił sie mu z oczy.
Chłop dłógo medytowoł, co też to móg być za dziwok, ale nie wszymnół
se, że to był utopiec.
Na drugi dziyń we Skoczowie był torg na kónie. Po targu, jak to
we zwyku bywało, handlyrze poszli se popić do gospody. Jak se już
tak szykownie popili, aż sie im z czepani kurziło, brali sie ku chałpie.
Kożdy zaś, gdo jechoł w stróne Pogórzo, Pierśca, abo ku Górkóm, musioł
przejyżdżać przez wode, bo niedowno tymu powódź zebrała most
na Wiśle, a nowego jeszcze nie postawili. A był taki stary obyczoj, że
kożdy, gdo przejyżdżoł przez rzyke, mioł ciepnóć do wody jakisi grejcar.
Ludzie prawili, że to było myto dlo utopia, a gdo tego myta nie
zapłaci, na pewno kiejsi sie utopi. A jedyn handlyrz, z tych co se tak
popili, wyśmiywoł sie dycki z tych guptoków, co pinióndze do wody
ciepióm i nigdy ani drobnego halyrza do wody nie ciepnół.
Tóż wtynczas, jak przejyżdżoł z tego targu i popijochy przez wode,
na postrzodku rzyki kónie sie czegosi wylynkały, wóz sie przewrócił,
prziwalił gazde do wody i chłop sie utopił, choć tak głymboko tam nie
było.
A zrobił to tyn utopiec, co dziyń przed tym przijechoł z Pogórzo.
Do spółki ze swoim bratym, co miyszkoł we Wiśle, utopili chłopa, co
myta utopcowi nie chcioł płacić.

(opowiadała Maria Dygoś z Ochab, zanotował Karol Kajzer)

[hanys_hans]

Jak utopiec groł w karty

W Olzie kole Cieszyna miyszkoł kiejsi utopiec. Przez most chodzili
hawiyrze na szychte do Karwinej i dycki tego utopca spotykali, jak se
szpacyrowoł kole wody. I już też niejednego do wody ścióngnół. Łobleczóny
był po pańsku, tóż go nie poznali.
Aż roz, jak szli ze szychty, sóm sie im doł poznać. Hawiyrze, jak
wiycie, to sóm łodważni chłopi, tóż chcieli go chycić, bo mieli ś nim
porachunki, ale ón sie nie doł. Tak se umyślili, że go weznóm do kómpanije
i zagrać se s nim w karty.
Utopiec sie zgodził i od tego czasu growoł w karty z hawiyrzami.
Ale że nie był w ciymie bity, siodowoł se kapke dali od nich, aby ich
mioł na łoku i gdyby go chcieli chycić, aby móg uciyc. I chłopi nimógli
żodnym spusobym utopca chycić.
Tóż na kóniec uradzili, że pujdóm do farorza po porade. Farorz doł
im stułe, świyncónej wody do flaszeczki i poradził, aby, jak siednie
ś nimi ku kartóm, ciepli na niego z nienazdanio stułe i pokropili go
świyncónom wodóm, to go bydóm mieli.
Na drugi dziyń zaś idóm z roboty, stułe i flaszke ze świyncónóm
wodóm mieli w kapsie, widzóm utopca i jako dycki wołajóm ku sobie
na karty. Ale utopiec stanół se z dalsza i prawi:
– Pujdym z wami grać, ale jak wyciepiecie to, co mocie w kapsie
od farorza, jyny ni do rzyki, ale tam do szutrowiska.
Tak musieli te stułe i flaszke ze świyncónóm wodóm do szutrowiska
wyciepać i dziepro potym utopiec ś nimi zagroł. Jeszcze ich dokumyntnie
łogroł, a grali o pinióndze. I nie chycili go. Ale było to już
ostatni roz, bo od tego czasu nigdy go już nie spotkali, ani sie tam już
żodyn nie utopił. Isto sie sóm przekludził kaj indzi.

(podał Karol Kajzer)

[hanys_hans]

Jak wasermón wachowoł staw
W piyrszym dómku za mostkym przez Kocobyndzke mieszkoł staworz
a nazywoł sie Swaczyna. Do niego wieczorym przichodził wasermón
pojczać grzebiyń, aby sie poczosoł. Swaczyna mioł nad tymi stawami
dozor, a że sie kamracił z tym wasermónym, tak tyn wasermón
siedzioł w nocy pod wodóm a dowoł pozór, aby złodzieje w nocy nie wykradli
ryby ze stawu. Za to wachtorz Swaczyna se w nocy spokojnie społ.
Niedej Boże, jak też tyn wasermón przidyboł w nocy złodzieja na
rybach, tak sie mu to nie wypłaciło. Tyn wasermón całóm noc tego
złodzieja kómpoł we wodzie a pod wodóm, a zaś go dźwignył nad
wode, aby nabroł dechu a zaś go zamoczył pod wode. To trwało całóm
noc, pokiyl sie nie rozwidniło, bo potym musioł wasermón uciyc, aby
go ludzie nie widzieli. Złodzieja niechoł leżeć na brzegu, bo był stejnak
tak słaby, że nimóg uciyc.
Staworz Swaczyna, jak rano oglóndoł stawy, tak go chycił a zakludził
do farorza. Za kore musioł potym złodziej w niedziele, jak szli ludzie
do kościoła, ryć przikopy kole cesty a to już zaroz każdy wiedzioł,
że był na ryby. Wiycie ludeczkowie, jako to była gańba?
A dziecka na niego pokrzikowały: „Złodziej! Rybiorz!” Tak tyn sie to
dobrze zapamiyntoł a już nigdy nie szeł na złodziejke na ryby, a staworz
Swaczyna sie móg spokojnie spać w dómu. Zaś farorz go dycki
chwolił, że dobrze wachuje a za to na wilije dostoł wielkigo kapra.
Ale Swaczyna tam biyde o kapra nimioł, bo wasermón kiedybóndź
wloz pod wode a prziniós rybe staworzowi.

(opowiedział Silvestr Mikula z Albrechtic / Olbrachcic, zapisał Č. Valošek)

[hanys_hans]

O wasermónie z rzeki Olzy

Dawniej żył w Dąbrowej garncarz, znany wśród ludzi pod przydomkiem
„pod ogrodem”. W jego domu bieda z nędzą podawały sobie
ręce. Jego gliniane garnuszki i rondelki nie miały zbytu, choć sam
rozwoził je na czterokołowym wózku, który sam ciągnął.
Pewnego razu, gdy wracał z targu, spotkał dobrze ubranego pana
sprawiającego wrażenie dostojnego myśliwego. Pan ów zwrócił się do
niego: „Miły garncarzu, potrzebowałbym dla swojego domostwa większą
liczbę garnuszków z dwoma uszkami. Czy byłbyś w stanie zrobić
je dla mnie w przeciągu jednego miesiąca? Mam jednak jeden warunek,
mianowicie, garnuszki musisz sam dostarczyć do miejsca, w którym
mieszkam. Tam za nie zapłacę”.
Garncarz obiecał, że zastosuje się do jego życzenia. Spełnił zadanie
i ostatniego dnia przed upłynięciem terminu zapełnił swój wózek
garnkami i czekał na przyjście nieznajomego pana. Pan przyszedł
wieczorem i rozkazał, by garncarz ruszył za nim z wózkiem, i kierował
się w stronę Olzy. Gdy jednak mijali ostatni dom, garncarza obleciał
strach, gdy zastanawiał się nad tym, w którym miejscu pan ten
może mieszkać.
Daleko, za ostatnim domem, gdy zbliżali się do rzeki, garncarz
zaczął się bać jeszcze bardziej. Nagle zorientował się, że ów dostojny
pan najprawdopodobniej jest wasermónem, który chce go przywabić
do rzeki i tam go utopić. Cały mokry od strachu zwrócił się do pana
z prośbą o mały odpoczynek, zrzucił z ramion rzemień od wózka,
przeżegnał się i co sił uciekał z powrotem do wsi.
Na drugi dzień poszedł razem z sąsiadami obejrzeć miejsce, w którym
zostawił swój wózek z garnuszkami. Garnuszki, z wyjątkiem jednego,
były potłuczone, to samo stało się z wózkiem. Bardzo możliwe,
że ten garnuszek, który pozostał był przeznaczony właśnie dla niego
– dla duszy garncarza.
Na pamiątkę swego uratowania ze szponów wasermóna garncarz
zbudował w tym miejscu krzyż. Stoi on tam po dziś dzień.

[hanys_hans]

Utopcowe wesele

Ludzie od dawna powiadali, że na Moleścikowych stawach, koło
boreckiej drogi, gdzie podobno kiedyś stary Gajdzica się utopił, zawsze
w nocy straszyło. Jakie to były strachy, to lepiej nie wspominać,
bo włosy na głowie dęba stawają.
Zaledwie mrok nieśmiało zaczął ogarniać ziemię, a w okolicznych
stawach żaby zaczynały swój wieczorny koncert, w tym ponurym
miejscu zawsze szybciej zapadała noc, niż gdzie indziej. Im później
i ciemniej było, tym straszniej było tędy przechodzić. A działy się tu
różne rzeczy.
Na środku stawów i wśród szuwarów, gęsto porastających wąskie
groble i błotnistą drogę borecką, pojawiały się błędne ogniki, uganiające
się jeden za drugim, podobne do robaczków świętojańskich,
tylko o wiele większe i mające tę właściwość, że zmieniały kolory
światełek z czerwonego na zielony, potem znów na żółty i tak na
przemian. Kiedyś, gdy przechodziła tędy nieboszczka Bartecko ze
skubaczek spod lasu, widziała podobno chodzące po powierzchni wody
na środku stawu czarne ciele o dwóch głowach i czterech ogonach,
któremu z pysków buchały czarne kłęby dymu z iskrami. Moskałka
„tuplowała”, że starego Gajdzice właśnie te strachy utopiły. Nie wiadomo,
skąd o tym mogła wiedzieć, gdyż Gajdzica dawno nie żył, ale
powiadała, że przed nieboszczykiem rozpostarła się szeroka ścieżka,
prowadząca na środek stawu, gdzie było najgłębiej. Gdy Gajdzica
wszedł na nią i doszedł na środek stawu, ścieżka zniknęła, a woda
pochłonęła nieszczęśnika i wciągnęła na samiutkie dno. Na potwierdzenie
własnych słów zaklinała się na mękę Chrystusa i wszystkie
świętości, bijąc się przy tym w piersi, aż dudniało.
Kobiety, jeżeli już musiały tamtędy przechodzić, szeptały pacierze
i cząstki różańca za potępioną duszę nieboszczyka Gajdzicy, i nie
oglądając się, aby coś się im na oczy nie postawiło – uciekały, by jak
najszybciej miejsce to mieć za sobą. Wieczorami w ogóle mało kto
tamtędy chodził.
Tylko młody Kasprzyca wcale nie chciał wierzyć w te wszystkie
opowiastki o strachach, diabłach i nocznicach, ani w to, co stara Moskałka
o Gajdzicy opowiadała. Starsze, a nawet młodsze gospodynie
nie szczędziły słów oburzenia i złości na jego niedowiarstwo.
Kasprzyca nie zważał na te docinki. Czasem chciał coś odpowiedzieć,
na rozum tym pyskatym babom, ale w końcu dochodził do
wniosku, że z babami szkoda wojny toczyć, bo i tak to nic nie da, i na
tym poprzestawał. Sam też wcale nie myślał w to wszystko wierzyć.
Aż stało się tak, jak mu sąsiadki przepowiedziały i na sobie miał się
przekonać o wszystkim.
Było już koło północy. Nocne, jesienne niebo usiane było jasnymi
punkcikami gwiazd. W promieniach księżyca wszystkie rzeczy nabierały
dziwacznych kształtów. Przydrożne drzewa, rosnące wzdłuż boreckiej
drogi, przybrały kształty mitycznych olbrzymów gotowych rzucić
się na przechodzącego o tej porze śmiałka.
Nie dostrzegał tego jednak przechodzący właśnie koło stawów, wracający
od Gawlasa spod lasu młody Kasprzyca, który miał głowę zaprzątniętą
zwykłymi troskami szarego dnia. Toteż ledwie się usunął
na pobocze drogi, gdy z naprzeciwka przejechała koło niego piękna karoca
zaprzągnięta w dwie pary koni. Z zadumy wyrwał go dopiero dru-
gi przejeżdżający pojazd, gdy prawie nad uchem rozległo się głośne
parsknięcie konia. Kasprzyca usunął się znowu i wtedy ze zdumieniem
spostrzegł, że pojazd skręcił na wąska groblę między stawami.
Jakież było dopiero zdumienie, gdy ukazał się cały sznur takich powozów.
Wszystkie zaprzągnięte były w czwórki czarnych rumaków,
którym spod kopyt odpryskiwały snopy iskier. W każdym powozie siedziała
młoda para, a każda młoda pani miała białą suknię, połyskującą
srebrnym, księżycowym blaskiem. Panowie mieli czarne ubrania
i białe, lśniące koszule. Posrebrzana i pozłacana uprząż błyszczała
i migotała w blasku księżyca, że aż oczy bolały od patrzenia.
„Wesele to jakieś bogate” – zdziwił się, a jednocześnie ogarnął go
niepokój, gdyż zdał sobie nagle sprawę, że to niebywałe o tej porze
i w tym miejscu. Przez chwilę stał nieruchomo, podziwiając niezwykłe
widowisko, gdy nagle włosy z przerażenia stanęły mu na
głowie, a sam omal nie wpadł do stawu. Właśnie dopiero co zauważył
– olśnienie jakieś, czy co? – że piękne, czarne rumaki były bez głów
i tylko kikutami smukłych karków, otoczonych długimi grzywami,
podrzucały to w górę, to w dół, jak głowami. Z tych bezgłowych karków
wydobywało się niesamowite rżenie i parskanie.
Członki zesztywniały mu zupełnie, tak, że z miejsca nie mógł się
ruszyć, nawet gdy ostatni powóz zniknął za zakrętem zarosłej olszyną
grobli. Przykuty strachem patrzył, jak nagle – niby za dotknięciem
czarodziejskiej różdżki – ponury staw zamienił się w olbrzymią,
oświetloną salę balową.
Nad stawem popłynęły dźwięki weselnej muzyki, a wszystkie pary
zaczęły tańczyć, wirować, coraz szybciej i szybciej. Wkrótce cały staw
zapełnił się tańczącymi. Wokół tańczących zjawiła się gromada starców
z długimi brodami, siwiuteńkich, zgarbionych, o twarzach pogodnych
i wesołych. Z ciemnych zarośli, otaczających staw, wystawały
małe, chłopięce główki z żabimi mordkami, ubrane w czerwone, pajacykowate
czapeczki. Wesoło było tam małym hultajom, chichotały
i dokazywały, aż się krzaki trząsły.
W pewnej chwili Kasprzycowi zdawało się, że wśród tłoczącej się
przy brzegu gawiedzi poznaje nieboszczyka Gajdzicę, który zdawał
się mrugać porozumiewawczo w jego stronę. Przeżegnał się trwożnie
Kasprzyca, a zbielałe usta zaczęły szeptać modlitwę, gdy zobaczył,
jak Gajdzica wykrzywił w szyderczym uśmiechu twarz i grożąc mu
żartobliwie, znikł tak nagle wśród tłumu zjaw i utopców, jak nagle
się pokazał.
Długo i wesoło bawiły się pary utopców, a gdy od strony wsi rozlegało
się pianie kogutów, tafla wody wzburzyła się i ogromny wir
pochłonął tańczących.
Kasprzyca dłuższą chwilę stał na grobli wpatrzony w nieruchome
lustro wody, zanim oprzytomniał. Gdy wrócił do wsi, poznać go nie
było można – siwiuteńki był jak starzec i spojrzenie miał jakieś nienormalne,
zalęknione. Po pewnym czasie otrząsnął się nieco ze stanu
odrętwienia i opowiadał, jakie to on szumne wesele utopcowe widział,
uśmiechano się pobłażliwie, dając do zrozumienia, że z Kasprzycą coś
jest nie w porządku.

(opracował Karol Kajzer)

[hanys_hans]

O utopcu Frycku, Skarbniku i czarnych pstrągach w tarnogórskiej sztolni

Ten utopiec uchodził za niesamowicie mądrego, chociaż na pierwszy rzut oka nic
na to nie wskazywało. Dopiero bliższy z nim kontakt dawał podstawy do takich
wniosków. Twarz małpiasta, spore wały nadoczodołowe, zarost jak krowa na
wymieniu - dają wrażenie, że masz do czynienia bardziej z głupkiem, z
poturbowanym w karczemnej bójce pijakiem, niż z osobą na poziomie. Miał również
okrutnego zeza, każde oko świdrowało przestrzeń niezależnie, co nie dodawało
urody, za to stwarzało niesamowite możliwości obserwacyjne pomocne mu w
wypełnianiu obowiązków. Szczególnym dodatkiem do jego przystojności była pokaźna
przepuklina rozsadzająca odzienie.

Utopiec stróżował u wylotu tarnogórskiej sztolni „Fryderyk”, dlatego wszyscy
zwali go Frycek. Sztolnia ta odwadniająca kopalnie rud rejonu Bobrownik Śląskich
i Suchej Góry odprowadza wody podziemia do nurtu rzeki Dramy tuż przed
Zbrosławicami. Pilnujący tego miejsca nie może dopuścić do przedostania się tą
drogą na powierzchnię ziemi niepożądanej istoty. To, co gnieździ się pod ziemią
niech tam pozostanie, wszelkie robactwo i duch wszelaki, tak jak to, co
stworzone dla powierzchni najlepiej niech na niej sobie żyje. W przeciwnym
wypadku, gdy przyjacielu zaburzysz ustanowiony ład - nieszczęście murowane.
Kiedy przez nieuwagę straszydło jakieś na wierzch się przedostanie, wiele czasu
upłynie zanim świat do normy wróci. Człowiek powinien pod ziemię wchodzić
dopiero po śmierci. Jeśli gwarku kopiesz krecie chodniki w poszukiwaniu skarbów
- zamiast bogactwa możesz znaleźć także wiele przykrych niespodzianek, a
pierwszą jest rychłe skonanie! Ile nieszczęść ludzkich zapisano na krzyżach
nagrobnych tarnogórskich cmentarzy, tego nie zliczy nikt, nawet najlepszy
olbornik, a jemu nie umknie w liczeniu najmniejszy nawet urobek. Chociaż, kto
wie, czy urzędnikowi temu chciało by się liczyć gwarkowskie nieszczęście, bo dla
niego tragedią jest jedynie strata zysku, a nie któregoś z mrowia śmierdzących
kopaczy.

Jeśli nie spotkał gwarek pod ziemią śmierci, to jego szczęście, ale na pewno
dokopać musiał się wody, wszędobylskiej wilgoci, która psuła gwarkom robotę i
zdrowie. Mogli także gwarkowie natknąć się nieraz w kopalnianych labiryntach na
skarbnika - wartownika podziemnych zasobów, któremu należy zawsze po
przyjacielsku przytakiwać i ustępować drogi, a najlepiej w żadne konszachty nie
wchodzić. Głównie z powodu skarbnika musiał utopiec Frycek wachtować, bo ten bez
wyraźnej potrzeby na wierzch nie wychodzi. Jeśli chce wyrównywać porachunki z
gwarkami niechaj to robi pod ziemią. Ruda pazurami, bez mała wyszarpana skale
dawała im i ich rodzinom jeść oraz co na grzbiet założyć, ale to, co ich pod
ziemią gnębi, oraz wszelkie moce skarbów pilnujące niech do słońca się nie
pchają, niech gwarkom na powierzchni przynajmniej dają święty spokój, chwilę
wytchnienia przy piwie w szynku, przy żonie i dzieciach w domu.

W pogodny dzionek stróżował utopiec jak zwykle u wylotu sztolni. Leżał w cieniu,
nogi moczył w strumyku. Od czasu do czasu w garście nabierał wody, zraszał nią
krzaki, aby opadające na łeb krople chłodziły rozpalone czoło. Jednym okiem
wwiercił swój wzrok w czerń sztolni. Woda wypływała z podziemia zmieniając
momentalnie na słońcu swoją tonację głębokich szarości i połyskującej czerni.
Tuż za kratą wmurowaną dla bezpieczeństwa w otwór sztolni, robiła się mieszaniną
kryształowych błysków, a nabierając jeszcze dodatkowo ochoty do śpiewu szemrała
orzeźwiające murmurando

Drugim okiem łypał Frycek na żonę, która gotowała obiad. Panierowała łopianowe
kotlety na mrowisku, a zapach leśnej zupy aromatyzowanej dzikim czosnkiem
doprowadzał do obłędu jego apetyt. Całość kucharskiej magii poprzedzająca
posiłek stanowi najlepszą przyprawę. Utopiec nigdy nie grymasił przy jedzeniu,
uważał żonę za najlepszą kucharkę w świecie demonów.

Gdy tak dojrzewał do spożycia obiadu wdychając zapachy, coś niepokojącego
zauważył u wylotu sztolni! W czeluściach zamigotało światełko gwarkowskiej
lampki, a potem za kratami ukazała się postać! Utopiec rzucił się do wody i
przemieniony w gibką rybę podpłynął do krat. Tu natychmiast wrócił do dawnej
postaci przyjmując pozycję gotowości do bójki. Wracaj! - warknął do kogoś, kto
stał w chodniku. - Nikt cię tutaj nie chce, wracaj, bo zawołam pomoc.

- Szczęść Boże Utopku!

- Boga nie wzywaj na daremno, ale kiedy mi dobrze życzysz, ja ci życzę jeszcze
lepiej, żebyś sobie poszedł z Bogiem, czy bez do swojego świata.

- Daj spokój - zjawa odzywała się metalicznym głosem. Był to Skarbnik w
przebraniu starego gwarka. Siwowłosy, brodaty, najprawdziwszy Skarbnik z kopalni
srebra!

- Przyszedłem tylko poradzić się w ważnej sprawie. Sowicie się odwdzięczę.

- Jedną radę już ci daję bez zapłaty. Wracaj! Naprawdę, wracaj!!!
- Posłuchaj złośniku. Wiem, że całe życie spędzasz w wodzie, powiedz, czy ona ci
nie szkodzi?

- Nie szkodzi! To wszystko, co chcesz wiedzieć?

- Gwarkowie też tak mówili - Skarbnik nie dawał za wygraną. - A mnie od tej wody
w kopalni skręca w krzyżu. Ledwo się tutaj dowlokłem. Pomóż mi, a odpłacę ci
czystym srebrem.

Utopiec najchętniej odesłałby go do wszystkich diabłów, ale odrobinę żal mu się
zrobiło demona. Sam bowiem mając przepuklinę wiedział, co znaczy choroba.
Obiecane srebro też kusiło.

- No, co? Wiesz jak mi pomóc? -zapytał Skarbnik.

- Nie! Jeszcze nie wiem, ale się zastanowię - odpowiedział mądrze, bo tylko
mądra istota potrafi się do niewiedzy przyznać. Intensywnie myślał, jak
postąpić. Zrobi z niego durnia, to odechce się Skarbnikowi przychodzić, a jeśli
pomoże? Srebra zarobionego nie zmarnuje?

Drapiąc się po głowie, bo niezawodnym jest to sposobem ruszenia pomyślunku, w
końcu wymyślił - mrówki. Unikalny sposób na wszystko - myrmekoterapia - pomogła
już niejednemu. Otworzył więc kratę, Skarbnik wyszedł i mrugał oczyma, bo
oślepiło go słońce. Utopiec widząc niezgrabne ruchy jego obolałego ciała pomógł
mu zrobić kilka kroków w kierunku mrowiska. Skarbnik szedł niezbyt ochoczo, bo
pomijając dolegliwości, był na tyle mądry, żeby nie ufać utopcowi do końca.

- Chodź Skarbniczku, chodź, zaraz poczujesz się lepiej. Kiedy doszli do celu
Frycek kazał choremu wstrzymać oddech i zamknąć oczy, a potem z całej siły
pchnął go w sam środek mrówczej społeczności. Co się działo, trudno opisać.
Określenie „piekło na wodzie” może obrazować część tego widowiska. Mrówki
oblazły Skarbnika. Były wszędzie! We włosach, w brodzie, pod ubraniem. Miotał
się jak opętany i wył jak stado wilków. A przekleństwa, jakie usłyszał utopiec!
Czego tam nie było, same soczystości, skąd Skarbnik znał takie wyrazy?
Strząsając z siebie mrówki pognał duch kopalni w kierunku sztolni.

- Chyba mu pomogło - rzekł Frycek do żony śmiejąc się, aż mu przepuklina
bulgotała.- Leciał jak młodzik jaki. Niewdzięcznik! Nazwał mnie rozdeptaną ropuchą.

Następnego dnia na środku mrowiska znalazł utopiec garniec czystego srebra. To
była zapłata za wielką przysługę oddaną Skarbnikowi. Władca i dozorca
kopalnianych skarbów poczuł się lepiej, ba, całkiem dobrze. Dolegliwości
wprawdzie miały nawroty, ale ta terapia skutkowała zawsze. Między dwoma demonami
wywiązała się nić porozumienia, która mogła trwać wieki całe, ale jak to w życiu
bywa licho nie śpi.

Jednym z felerów Frycka była przepuklina. Jeśli bardzo mu dokuczała trzeba ją
było wpakować do brzucha. Stosował wtedy prostą terapię - zamieniał się na kilka
dni w nietoperza i zwisał nogami do góry. Najczęściej wieszał się w reptowskiej
wieży kościelnej - dla bezpieczeństwa przed innymi demonami, które miejsc
poświęconych się boją.

Zdarzyło się, że w czasie, gdy utopiec przebywał na kuracji w Reptach, Skarbnika
także złapała niemoc. Wyszedł na zewnątrz kopalni i zamiast na swojego
uzdrowiciela natknął się na zastępujących Frycka w obowiązkach jego synów.
Rzadko można było

[hanys_hans]

O tym jak Stwórca zrobił utopce

Bóg stworzył świat, a całe Jego dzieło jest dobre, bo Bóg jest dobry. I mądry.
Wszystko, co truje, gryzie i straszy, też zostało przez Boga stworzone, a tylko
głupi widzi w tych stworach wroga, czy pasożyta. Wszystko ma swoje miejsce,
gdzie może istnieć, miejsce w którym zawsze czuć się będzie dobrze. Każdy może
to miejsce zmienić, gdyż dostaje od Boga jeden z darów - wolną wolę, z której
łaski czerpie pożytek, albo roztrwania. Jeśli zaś nie wszystko idzie po jego
myśli to nie znaczy, że Bóg mu przeszkadza, ale że przestrzega, pokazuje co jest
fałszywie czynione.


Diabła Bóg też stworzył, ale on nie jest jego dziełem. Dziełem Boga byli
aniołowie, a zastępy zbuntowane, to całe szatańskie plugastwo wykorzystuje dany
im dar wolnej woli do czynienia zła. Dlatego szatańskie zło jest dziełem samego
diabła. Ten, kto powie, że diabły to pomyłka Boga, ten bluźni! Jahwe się nie
myli, a on sam widząc, że mu trochę nie wyszło dalej tworzył wszechświat i w
głowie mu nie było przejmowanie się piekielnymi mocami. Wiedział, że sobie
zawsze poradzi z Lucyferem i jego kompanią. Oni znając moc Stwórcy, unikając z
nim spotkania jak tylko się daje psuli i psują dzieło stworzenia. Gdy tylko
wpadnie im w ręce coś, czego aniołowie nie zdołają upilnować tak długo
majstrują, aż odrobinę przynajmniej to coś na swoją modę zdołają przerobić. Tak
też się stało z człowiekiem.....

Kiedy dnia szóstego stworzenia, Bóg robił człowieka szło mu wyśmienicie.
Najpierw ulepił z grubsza w glinie kształty, potem zarysował szczegóły. Na
koniec chcąc wszystko wygładzić, mokrą szmatką przecierał rzeźbę, palcem
wyostrzył rysy. Brudne od tej roboty ręce i szmatkę upapraną w wodzie płukał.
Zadowolony ze swego dzieła, nie widząc niczego złego w figurze tchnął w nią
życie istoty ludzkiej. Czynił to z wielką energią, więc stało się, że tchnienie
przeszło też na wszystkie odpadki, jakie pozostały po wyrzeźbieniu kształtów
pierwszego człowieka. Tak powstały różne dziwne stwory o wyglądzie ludzkiego
odbicia. Pomieszały się one z innymi śmieciami, liśćmi, trawami i piachem, dając
całą masę istot nie koniecznie potrzebnych, ale mających swoje zadanie w życiu
ludzi. Boskie tchnienie skierowane było na człowieka, dlatego to co dotarło do
tych istot też nie było tak doskonałe, więc mają one wiele wad, wiele więcej
felerów niż człowiek, bo przecież Bóg nad nimi nie pracował, nie cyzelował ich
formy, a na pewno nie zastanawiał się nad ich charakterem, albo umysłem.
Najgorsze, że większość tego śmietnika boskiego tworzenia upodobały sobie diabły
do dalszej obróbki.

Z gliniastej wody, w której Bóg moczył szmatkę i w której przemywał zabrudzone
ręce, wylęgły się stwory - pierwsze utopce. Niewiele ich było, bo ileż to mogło
zostać brudu na rękach boskich po ulepieniu jednego człowieka? Sprzątając po
robocie wylał Stwórca wodę z misy razem z utopcami. Chlusnął całą zawartość poza
mury raju i tak powstała Drama, niepozorna rzeczka podziemnych skarbów: srebra,
ołowiu i rud innych metali tarnogórskiej ziemi. Jak Piszon rajska rzeka złotego
kraju Chawila, tak Drama wiąże krainę gwarków. Jest córką kopalń - gór
tarnowskich szemrzącym, cichym kronikarzem, a czasem łzą niedoli mieszkańców,
którzy jaką by mową nie gadali zawsze byli tu u siebie.

Pierwsze utopce wylane z Dramą za mury raju rozmnożyły się szybko dając początek
dalszym ich pokoleniom. Wyglądem przypominać mogą człowieka, albo jego wodne
odbicie, lecz w każdej chwili przybierają postać innej istoty, zwierzęcia czy
rośliny, a także przedmiotu. Zawsze jednak ich istnienie związane jest z wodą i
wszystkim co płynne. Gnieżdżą się więc we wszystkich stawach, rzekach,
studniach, a nawet w trunkach, czyniąc te ostatnie nadzwyczaj mocne i udziwnione
w smaku.

Dzisiejsza Drama rozpoczyna swój bieg w Reptach, by potem zasilona wodami
sztolni Fryderyka płynąć przez Zbrosławice w kierunku Kamieńca i Pyskowic. Tam
od początku świata siedzą utopce i inne demony. W jej dolinie wśród wszystkich
odcieni roślinnego bytu i pilnują, aby żyło się tutaj ciekawie i spokojnie. A
kiedy wszystkie te stwory robią się złośliwe, przykre i nie do zniesienia,
najczęściej jest to skutek ludzkiej głupoty, zachłanności i niegodziwości
wyrządzonej otoczeniu. Jeszcze bowiem w raju Bóg zezwolił człowiekowi robić
ziemię poddaną, ale nie zniszczoną przecież, nie zrujnowaną i cuchnącą zgnilizną
i truciznami.

Działanie utopców, tak jak u innych demonów bywa okrutnie złośliwe, ale brak tu
szatańskiej mocy, bo diabli nie darzą sympatią niczego, co w wodzie żyje. Raz,
że woda grzech pierworodny z człowieka obmywa, po drugie ogień - przez
piekielników upodobany gasi. Po trzecie każda wilgoć wodę święconą przypomina, w
której kąpiel dla diabła jest największą karą. Musi taki obmyty bies przez pół
roku dobrze czynić.

Czas płynie, płyną wody Dramy, mija rok za rokiem. Jak młyńskie koło na rzece
kręci się świat. Tworzą się dzieje wielu ludzi, często plączą się ich losy i jak
ręce do pacierza splatają się legendy tej ziemi. Niechaj się plotą głośno bez
przeszkód, bo srebra to jest kraina.

„Mowa jest srebrem, a złotem milczenie” - mówi stare przysłowie, więc ci co na
złocie siedzą niech ust nie otwierają, a my nie bójmy się wszelakich opowieści,
choć tyle w nich prawdy, co dziwactwa, tyle fantazji, ile otwartych oczu.

Jan Drechsler
Utopce Doliny Dramy, Zbrosławice 2005

[sloneczko1]

Hanys --a tego niy skończołeś--co było dali?

> Zdarzyło się, że w czasie, gdy utopiec przebywał na kuracji w Reptach,
Skarbnik
> a
> także złapała niemoc. Wyszedł na zewnątrz kopalni i zamiast na swojego
> uzdrowiciela natknął się na zastępujących Frycka w obowiązkach jego synów.
> Rzadko można było

[szwager_z_laband]

hanys_hans napisał:

> Jako sie utopiec pomścił masorzowi
>
> Jedyn utopiec chodzowoł do masorza po miynso i zawsze palcym
> pokazowoł, co mu mo masorz uciónć. Masorz hóncfut uciół mu roz palec.
> Utopiec mu jyny pogroził i wiyncej po miynso nie prziszeł. Masorz
> od tego czasu unikoł kómpieli w wodzie. Jednego razu szeł drogóm
> do sómsiada. Jak przekroczoł kóńskóm kałuże, naroz zasłob
> i obalił sie gymbóm do tych jscoków na drodze i udusił sie nimi.


to je onmyjglich!, przeca jak Utopek zjy wuszt abo inksze miynso:), to zaro
sie robi taki ajnfachowy ludz jak my!!:))

[hanys_hans]

Utopiec ze Kuodki)

bou couki ze szkua. Synek widziou tyn zomek couy ze szkua i suyszou jak sie
stary Utopiec ze niego lacho, ale nic niy poradziou juz zro-
bic. Stary Utopiec kludziou go juz potym we zomku bez wszyske izby do komory,
kero boua blank na koncu, a w keryj stouo pouno byfyji
ze szolkami i dzbonkami ponakrywanymi dekliczkami, na kerych bouy ponaklejane
papiorki . Na tych papiorkach stouy roztomoite miana,
tak tysz stouo tam do przikuadu; Marika, Tedus, Lizbet, Jouzel,Krista, Stanik,
Jorgus, itd. usw. Wszyske te miana czytou nasz biedny
wystraszony syneczek i ze strachu niy poradziou ani nic godac, a niykere
pamiyntou jeszcze – bouy to miana od bajtli ze kole Laband,
kere sie utopiouy we Kuodce. Bouo tych szolkow i dzbonkow tam tela, ize niyszuo
by ich ani porachowac. Jak tyn syneczek paczou z ot-
wartom gymbom po tych szolkach i dzbonkach, to Stary Utopiec wyciong raus
odniego duszyczka i tysz zawar jom we jednyj szolce, i
postawiou miyndzy inkszymi we ostatnim byfyju. Ciauo od tego syneczka wyciep
Stary Utopiec na brzeg kuodki, tam kaj przedtym tyn sy-
neczek lezou we trowie i suchou jak cwiyrkajom ciample i plusko woda. Ale konsek
potym cery od Utopca, kere wszysko kriguy mit, zno-
duy te ciauo i zaczy slimtac ze zolu, a nojmodszo z nich prziniosuoa szolka ze
zawartom dryny duszyczkom od tego syneczka, schyloua
sie , klynkua we trowie i daua ta duszyczka nazod rajn do ciaua od tego
syneczka. Naroz nosz syneczek ozou i stanou jak obudzony na
obie nogi. Paczu wystraszony wszyndzie dookoua co sie stauo, ale zodnego juz niy
widziou. Zdowauo mu sie ino, co suyszy jak we wod-
ziczce sie Utopiec plusko, i we strachu blank gibko paczou uciyc furt do dom. No
tosz pamiyntejcie ize ze Utopcami niyma szpasu, nawet
i dzisiej jak ich sie ino pora ostauo.

[Szwager]

Zakanau – staro dzielnica Laband, kero lezy za kanauym(najprzod Kuodnickim a
potym Glywickim)
Kokotek – tysz czynsc Laband (dzisiej juz zapomniano nazwa)