Dwunastki, psia skóra, święte wieczory

[rita100]

Okres od Bożego Narodzenia do Trzech Kroli liczący 12 dni. Każdy dzień
wróżył, jaki bedzie kolejny miesiąc w nowym roku. W dwunastki wykonywano
tylko niezbędne prace. Wieczorem opowiadano niesamowite historie, które
mroziły krew w żyłach słuchaczy. Niektórzy notowali sobie sny, miały one
przepowaidać zdarzenia w nowym roku.

Z pierwszą częścią dwunastek, trwającą do Nowego Roku, wiązało sie wiele
zakazów i czynności mających magiczne znaczenie.
Dopuszczane było 'darcie pierza', a najlepiej to stosownym bylo zabawianie
się czyli 'guzinami' zwane, gdzie kwitło życie towarzyskie, tańce i spiewy.

[rita100]

Nowolatka - pieczenie specjalnego ciasta (nowe lato). Ciasto wyrabiane z mąki i
wina (poświęcene św. jana) i lepiono z niego postacie Trzech Króli i zwierzątek
"Ja ci dam nowe lato a ty mi łowoc za to"

[rita100]

Z pierwszą częścią tego okresu, trwającą do Nowego Roku, wiąże się bardzo wiele
zakazów i czynności mających znaczenie magiczne, a stanowiących pozostałość
obchodzonych dawniej w tym czasie świąt zmarłych. Dość długo respektowano
zakazy wykonywania pewnych prac i czynności. Zakaz ten objaśnia się
przebywaniem w tym czasie duchów i wzmożoną działalnością czarownic, a
nieprzestrzeganie go miało powodować różne szkody w gospodarstwie i zdrowiu. Na
naszym terenie nie wolno było gotować grochu - sprowadza wrzody, kaszy -
sprowadza wszy, a smażenie skrzeczek (skwarek) miało powodować liszaje. Zakazem
tym były objęte wszystkie czynności, przy których wykonuje się ruch obrotowy,
tnący, szczególnie przy pomocy narzędzi metalowych. Szycie miało powodować to,
że jagnięta rodzą się pokręcone. Obowiązywał zakaz przędzenia, który tłumaczono
tym, że w gospodarce się wszystko pokręci. W niektórych wsiach nie wolno było
skrobać kartofli, bo żywioła (bydło) sierść straci (Piecki), młócenie miało
wywoływać choroby prosiaków (Ełckie, Oleckie). Popołudniami i wieczorami
powszechne było darcie pierza, jednak i tę czynność obwarowano zakazem -
szypułki pierza należało wyrzucać na rozstajnych drogach.

[rita100]

Większość tych zakazów była przestrzegana "na wszelki wypadek" do niedawna
przez starszych. Niektóre zakazy i nakazy wykluczają się wzajemnie w zależności
od miejsca. Np. na Warmii groch był zalecany na dobry urodzaj, a na Mazurach
wywoływał on wrzody.

[rita100]

Na obrzędowości Bożego Narodzenia i całego okresu zaciążyły bardzo silnie
relikty obchodzonego dawniej w tym czasie święta zmarłych. Panowało
przekonanie, że w noc wigilijną chodzą dusze (powiaty: ełcki, olecki, piski). W
wielu wsiach (do 1945-1950) zostawiano dla dusz zapaloną świecę, wodę,
jedzenie, palono w piecu. Posypywana piaskiem lub popiłem ława czy podłoga
nosić miały nazajutrz ślady duchów.

[rita100]

Z formami magicznymi okresu Bożego Narodzenia wiąże się przekonanie, że wówczas
specjalnie aktywnie działają czarownice, szkodząc bydłu i ludziom.
Zabezpieczano się przed nimi kładąc siekierę ostrzem do góry na progu domu i
obory.

[rita100]

Panował przesąd, który przetrwał, że w tym okresie nie wolno nic pożyczać, bo
by się wszystko z domu straciło, znany jest on na terenie całej Polski..

[rita100]

W związku z zakazem różnych czynności gospodarskich i dużą ilością wolnego
czasu w okresie Bożego Narodzenia kwitło życie towarzyskie. Powszechnie
zbierano się na wspólne darcie pierza, a gdzieniegdzie i na zabawy. Na terenie
powiatów giżyckiego, oleckiego i ełckiego zabawy urządzane w wieczory świeczek
mają nazwę guziny. Do dziś żywe są wspomnienia wesołych gier towarzyskich: w
świeczki nie wolno było nic robić, wieczorami odbywały się guziny, grano,
tańczono. Bawiono się w węża, ustawiając się jeden za drugim. Pierwszy w wężu
miał pytę ukręconą z ręcznika, którą starał się dosięgnąć i uderzać ostatniego.
Zabawa zaczynała się zawołaniem: do kucznego - przekaz pochodzi ze Świdrów koło
Giżycka. Wszystkie zakazy pracy w okresie Boże Narodzenie - Nowy Rok nie
dotyczyły dnia poprzedzającego Nowy Rok.

[rita100]

Dzień poprzedzający Nowy Rok nazywany był ziliją (wiliją) do Nowego Roku. Był
on bardzo uroczyście obchodzony przez Warmiaków i Mazurów. Odbiciem żywego
niegdyś kultu zmarłych było, że w tym czasie na świecie przebywają dusze
zmarłych, co miało sprzyjać wszelkim wróżbom. Tak, więc lano ołów lub wosk na
wodę, a z kształtu bryły przepowiadano przyszłość. Inną wróżbą było puszczanie
drewienek lub igieł na miskę pełną wody. Połączenie tych przedmiotów ma
zapowiadać ślub osób wykonujących wróżbę. Dziewczęta powszechnie nadsłuchiwały,
z której strony odezwie się głos zwierzęcia - z tej strony przyjdzie przyszły
mąż. Powszechnie wróżono z figurek ciasta nowolatkowego podłożonych pod
miseczki, przedstawiające krzyż = śmierć, kolebkę = urodziny, różaniec =
klasztor, obrączkę = zamążpójście. Zwyczaje, te bardzo przypominają powszechne
wróżby andrzejkowe.

[rita100]

Innym zwyczajem zawierającym elementy magiczne, znanym tak Mazurom, jak i
Warmiakom, jest pieczenie w wieczór poprzedzający Nowy Rok specjalnego ciasta
obrzędowego, zwanego nowolatkiem lub nowolatem. Brało się mąkę i zarabiało
piwem kadykowym, czyli jałowcowym, a teraz bardzo często winem. Piwo i wino
musi być święcone w trzeci Dzień Bożego Narodzenia jest to późniejszy nakaz.
Samo nowolatko, wypiekane w postaci figurek wyobrażających zwierzęta
gospodarskie, ptactwo domowe, kłosy żyta, ma zapewnić dobytkowi zdrowie i dobry
chów w nadchodzącym roku. Dawało się je po trochu zwierzętom, które
przedstawia, a resztę chowało starannie, by w czasie choroby któregoś ze
zwierząt wykorzystać jako lekarstwo. Zwyczaj ten, będący dawną pozostałością
zabiegów magicznych jeszcze do niedawna był żywy, ale wypiekaniu nie zawsze
towarzyszy świadomość, po co się to robi. W Sylwestra na Mazurach pieczone
jeszcze inne specjalne ciastka - słone i z pieprzem, nazywane fafernuchami (do
wódki). Tam gdzie całkowicie zaginęła już tradycja nowolatka, fafernuchy bardzo
często mylone są z pieczywem obrzędowym.

[rita100]

Osobną grupę zwyczajów noworocznych stanowią liczne psoty wyczyniane w noc
sylwestrową. Polegają one na przenoszeniu sprzętu gospodarskiego w inne
miejsce, nierzadko na dach, np. postawienie na dachu wozu. Chodzenie z
życzeniami noworocznymi na tym terenie nie jest popularne.

[rita100]

Jednym z bardzo ciekawych zwyczajów łączących w sobie zarówno dawne treści
magiczne, jak i rozrywkowe są chodzący w tym okresie przebierańcy, czyli
maszkary. Zwyczaj ten wiąże się bądź z tradycjami grecko- rzymskich
saturnalidów i kalend, bądź z kościelnymi jasełkami. Zwyczaj chodzenia maszkar
zawiera resztki dawnych obrzędów mających sprowadzić urodzaj. Dawniej każda
część okresu Bożego Narodzenia, a także poprzedzający ją adwent miały odrębne
korowody maszkar, tak, co do składu, jak i funkcji. Obecnie daje się
zaobserwować przemieszanie zespołów maszkar oraz przesunięcia ich występowania
w czasie. Już w okresie adwentu zaczynały chodzić zespoły przebierańców. Były
to przeważnie grupki 4-6 chłopców chodzących z gwiazdą. W środek obracającej
się na długim drągu gwiazdy wstawiona była świeczka. Na naszym terenie
zanotowano maszkary zwierzęce towarzyszące temu orszakowi, jak, koza, bocian,
niedźwiedź. Z gwiazdą chodzono w okresie adwentu na Mazurach, gdzie nazywano
chodzących po prostu przebierańcami. W dniu Wigilii jako najbardziej
charakterystyczny występuje orszak sług z szemlem, typowy dla terenu Warmii. Na
Mazurach w tym okresie takiego zespołu brak, gdyż prezenty przynosi Mikołaj.
Tylko w stroju można dopatrzyć się pozostałości niedźwiedzia z obrzędowego
orszaku - długi kożuch odwrócony futrem do wierzchu.

[rita100]

tym ludziom, którzy opracowali te zwyczaje.
Danuta Chmielewska
Dorota Suchwałko
Ireneusz Chmielewski

[rita100]

Dzień Wilii, nie zaliczany właściwie do godnich świąt, zawiera i na Warmii, i
na Mazurach bardzo niewiele elementów kościelnych. Nawet na katolickiej Warmii
nie przestrzegano postu. Potrawy wieczerzy wigilijnej często nie różniły się od
potraw dnia powszedniego. Przy "bogatszej" kolacji podawało się na stół
przeważnie gęś i mięso: wieczerzę podawano około siedemnastej, była pieczona
gęś, kiełbasa gęsia, mięso, ciasto, słodycze. Podawano chleb razowy, wypiekany
w specjalnie cienkich formach, smarowany po wierzchu. Na talerzyki każdemu
sypali kuchy i bombony. Tylko na krańcach regionu w powiatach szczycieńskim,
działdowskim, ełckim na wzór obyczaju sąsiedniego Mazowsza post był
zachowywany. Do 1945 roku nie był znany zwyczaj łamania się opłatkiem ani na
terenie Warmii, ani Mazur. Około 1910 roku przyjął się zwyczaj stawiania
choinki. Jeszcze wciąż żywa jest pamięć stawiania snopa zboża w kącie izby lub
wieszania gałęzi jeglijki (np. w Drygałach). Prezenty dzieciom przynosi
Mikołaj, (chociaż znane są i inne nazwy: Nikolus, Pikolus). Jeszcze do niedawna
funkcjonował zwyczaj chodzenia sług z szemlem, którym towarzyszy bogaty orszak.
Najstarszy sługa pełni tu funkcję Mikołaja i wręcza dzieciom prezenty.
Zbierając materiały natknęłam się na opis orszaku szemla przekazany gwarą,
który przytaczam: Jak tilko zmrok przijdzie, chodzo sługi z szemlem. To
dzieciuki bali się, ale czekali, bo on kładł prezenti i bombon•i ... To jak
idzie, to naprzód w sieni zwonek zwoni, szemel wpada do izb•i i skacze, i
zwoni, a sługa p•ita dziewczoki i siurków pacierza... Za sługani z szemlem
chodzo też kominiarz, baba, koza... Szemel to ma łeb drzewa obciągnięti skóro,
kadłub z przetaków, obsadzon•i jest na kiju, płachto obwinięti, spod której
w•iglundajo ludzkie nogi. A te sługi to też so na bziało w płachtachi larw•i
(maski) majo. Obrzędowi towarzysz strzelanie z bata - batoga, zakończonego
skórą węgorza. Miało to sprowadzić pomyślność. Jest rzeczą interesującą, że w
zwyczaju tym brała udział ludność napływowa. Gdzieniegdzie główna postać tego
orszaku - szemel - występuje w grupach chodzących w innych okresach, jak Nowy
rok, Trzech Króli. Z samą nocą wigilijna wiąże się na Warmii, podobnie jak w
całej Polsce, opowiadanie o zwierzętach mówiących ludzkim głosem.

[tralala33]

rita100 napisała:

> Osobną grupę zwyczajów noworocznych stanowią liczne psoty wyczyniane w noc
> sylwestrową. Polegają one na przenoszeniu sprzętu gospodarskiego w inne
> miejsce, nierzadko na dach, np. postawienie na dachu wozu.

To może dobrze, że ten zwyczaj się nie uchował?

[rita100]

Nie nie ziam. łobaczym jutro cy aby na dachu jekie ofto ni stoi, taki może
Mercedes Bend. No i łoby ni łu Sójsiada tlo na noju dachach )))

A jó mniała takó przygode.
Przychodzi klientka i ryczy:
- Witojta
To jó - Zitajta

A taka jinna kobzieta goda: Czy panie już po Sylwestrze ? )))

[tralala33]

Jek tyn zieter nie łustompi to rychtycznie bandziewam jutro ołta z dachu
ściojgać.

Matki Boskiej Gromnicznej

[tralala33]

Jakoś nie mogłam naleźć kóntka coby ło dzisiejszym świańcie mózić tak tutaj am
wlazła.
Dzisiaj 2 februara, Matki Boskiej Gromnicznej.

Corocznie promieniami familijnych gromnic
Wchodzimy w lutego rozświetlany wieczór

W cyklu obrazów "Legendy o Matce Bożej" krakowski artysta, Piotr Stachiewicz
namalował jeden, poświęcony Gromnicznej, która zapaloną świecą odpędza od chaty
zgłodniałe wilki.

O Matce Bożej Gromnicznej tak pisała w jednym ze swych wierszy Kazimiera
Iłłakowiczówna: "pod ogień Twój święcony, wiszący nad woskiem gromnic,przez las
kolący i wyjące wilki idę bez wszelkiej obrony.."

I eszcze godajó co
Gdy na Gromniczna z dachu ciecze - zima się jeszcze długo powlecze.

No nie ziam czy na Warniji fejrowali to świanto. Nie zieta?

[rita100]

łu noju zieczorem łazili ludzia ze śwycami zapalónymi. Fejn to wyglónda, bo i
miesióczek w pełni i śliczniuchna noc. Niebo ciste i tlo ludzia ze śwyciami.

Fejn pozietrze.

[gajowy555]

Zitoj Tralala, no jó, zaboczylim.
A czy na Warniji to śwanto fajrowali, to trza by Cyfusa zapytać. Łón pewnie esce
nie zaboczuł ło tam...

[rita100]

Abo Gietpe ziy. Nopewno zidzioł ludzi ze śwyczkami.

[tralala33]

No i jak tu mozna było wątpić, że na Warmii nie znano święta Matki Boskiej
Gromnicznej
Fragment aktu lokacyjnego Reszla
"Pozostałe 64 włóki uznane zostały za "włóki czynszowe" (Zinshufen), które
przyznaliśmy na 10 wolnych lat; po upływie tego czasu, a zatem po raz pierwszy
pod koniec 11-tego roku mieszczanie będą płacili corocznie na święto Matki
Boskiej Gromnicznej z każdej włóki pół marki na rzecz diecezji i kapituły."

A w Biskupcu 31 stycznia 1571 biskup Kromer przyznał temu miastu prawo do
jarmarku "w poniedziałek po Matce Boskiej Gromnicznej" (2 lutego).

No i rodział z książki Janusza Hochleitnera "Obrzędy doroczne w kulturze
chłopskiej Warmii południowej w xvi - xviii wieku"
Rozdział IV
Święta religijne a obrzędowość ludowa
4.1. Adwent
4.2. Okres Bożego Narodzenia
4.3. Od Gromnicznej do zapustów
4.4. Wielki post
4.5. Triduum paschalne
4.6. Okres Zmartwychwstania Pańskiego
4.7. Zielone Świątki
4.8. Boże Ciało
4.9. Święto Jana Chrzciciela - „sobótki"
4.10. Święto plonu
4.11. Wniebowzięcie NMP
4.12. Narodzenie NMP
4.13. Zaduszki
4.14. Dzień św. Marcina

[rita100]

mieszczanie będą płacili corocznie na święto Matki
> Boskiej Gromnicznej z każdej włóki pół marki na rzecz diecezji i kapituły."

łoj, to mnieszczanie ni lejdowały tygo śwanta, bo musieli płacić. A chto lejduje
płacić ?
Ciekawe co w łokresie łod Matki Gromnicznej do zapustów sia tradycyjnie robziło ?
Eszcze mowam karnawal.

[tralala33]

Eszcze mowam karnawał - no jo, i dlotemu jutro jide na balek karnawałowy.
Bandziewam tańcować i śpsiewać do bziałego rana. Tlo tero sia łodzitam coby
jutro za stołam nie przymarzyć.

[rita100]

Tak , trza sia zabazić, bo cias chibko leci i nocznie sia post. To i jo bande
fejrowac na Warniji. Mniłej zabazi Tralala i ni zabocz ło gorzałecce, tak no
kurażu. Nich Cia sił dodajó w tam i Małłek i Wańkowicz. Zabaziali sia do
bziałego renka fejn.

[gajowy555]

No jó, mniły zabawy Tralala, a jano łuważojta coby Waju w tańcu palców łu ranców
nie podeptali...

[rita100]

I tyż zbzieraj siły na kibzicowanie noszym

[rita100]

No jo ! I to mowam fejniste łobyczaje i tradycje.