Za północnym kordonem

[tralala33]

'Za północnym kordonem - Prusy Wschodnie' to książka napisana (i wydana
własnym sumptem) przez Jędrzeja Giertycha. Słada się z artykułów, które
Jędrzej Giertych (dziadek obecnego ministra edukacji pisał przede
wszystkim w czasie swojego pobytu w Olsztynie. Wątpię, czy po wojnie pojawiło
się drugie wydanie tej książki. Nie pamiętam już, jak pojawiła się w naszym
domu, być może był to jakiś zakup z antykwariatu. Przez długi czas leżała
obdarta (brakuje m.in. okładek), aż w końcu zanieślimy ją do introligatora
(miłośnika starych książek), który 'odkrył' pełny tytuł tej książki (znaliśmy
tylko autora, bo podpisał wstęp i 'Prusy Wschodnie', dwa słowa, które ktoś
odręcznie napisał na jednej ze stron). W tym wątku postaram się przekazać
fragmenty niektórych rozdziałów.

[tralala33]

Na początek jednak kilka słów o autorze. Dziś nazwisko Giertych wzbudza wiele
emocji. Pewnie i kiedyś bywało podobnie, jednak muszę przyznać, że Jędrzej
Giertych to nietuzinkowa postać. O jego pobycie w Olsztynie możemy dowiedzieć
się, że
"Od stycznia 1931 roku J. Giertych objął stanowisko attaché
kulturalnego w polskim konsulacie w Olsztynie (odrzucając uprzednio propozycje
pracy w konsulacie we Frankfurcie nad Menem lub poselstwie w Teheranie). (...)
Pracując w Olsztynie na rzecz polskiej ludności Warmii, Mazur i Powiśla -
Jędrzej Giertych pisywał regularnie pod pseudonimem „Jedam” do „Gazety
Olsztyńskiej” oraz wydawanego alfabetem gotyckim tygodnika „Mazur”.
Jednocześnie poznawał kraj i ludzi, czego owocem była książka „Za północnym
kordonem - Prusy Wschodnie”. W roku 1932, w ramach czystki przeprowadzonej w
MSZ przez płk Becka, J.Giertych został odwołany z zajmowanego stanowiska i po
półrocznym pozostawieniu „w stanie rozporządzalności” zwolniony z pracy. Mimo
uchylenia tej decyzji przez Najwyższy Trybunał Administracyjny, płk Beck
podtrzymał swoje stanowisko, a powtórne zaskarżenie sądowe nie przyniosło
rezultatu."
www.jedrzejgiertych.republika.pl/gierbio.htm

Do Prus Wschodnich

[tralala33]

"Banalny, obszerny dworzec z czerwonej cegły. Na peronie kilku urzędników o
sztywnej postawie i podgolonych łbach. Ostre, twarde dźwięki niemieckiej mowy
ze specyficznym, pruskim akcentem. Na murach wyrysowane kredą,
hitlerowskie ‘połamane krzyże’ i napisy ‘Heil Hitler’. Jesteśmy w Prusach
Wschodnich. Jedziemy krajem falistym i lesistym, ozdobionym wyłaniającymi się
co chwila płaszczyznami wielkich i pięknych, srebrnych jezior. Zmierzamy do
stolicy wschodniopruskiej polszczyzny, do Olsztyna.
- Allenstein!"

[tralala33]

"Wita nas miasteczko schludne i dobrze zagospodarowane o około 40 000
mieszkańców, posiadające tramwaj elektryczny i niezły teatr niemiecki, będący
wreszcie ważnym węzłem kolejowym oraz siedzibą władz osobnego okręgu
rejencyjnego (Regierungsbezirk) – a więc jednostki odpowiadającej naszemu
województwu. Jeżeli chodziłoby o porównanie Olsztyna z miastami polskiemi –
przedewszystkim nasuwa się na myśl Toruń. Jednakowa wielkość obu miast,
analogiczna ich dzisiejsza rola, pokrewność i sąsiedzkość regjonówq
geograficznych, w których leżą, pokrewne tradycje i nawarstwienia
cywilizacyjne – wszystko to sprawia, że między Olsztynem a Toruniem jest wiele
podobieństw.
Lecz rzecz najważniejsza: jakież jest oblicze narodowe tego miasta?
Po ulicach przelewają się tłumy. Sztywni urzędnicy licznych tutejszych urzędów,
z bliznami na lewym policzku, otrzymanemi w studenckich pojedynkach. Fertyczne
biuralistki i sklepowe. Gimnazjaliści w okrągłych czapeczkach. A
przedewszystkim wojsko: oficerowie i żołnierze potężnego tutejszego garnizonu –
całe ich gromady, całe tłumy – a wraz z nimi ich żony, ich dzieci, ich
przyjaciółki.
Eine gut pruessiche Stadt ...
Tak, ale czy to nie pozory tylko? Czy pod powłoką niemczyzny nie ukrywa się tam
życie inne?
O tem – innem razem."
c.d.n.j.

[rita100]

Łoj, bandzie to bardzo ciekawe, siydziałam i cytałam. Ciekawe co Giertych dalej
pisze. I bardzo ciekawy jest życiorys Jędrzeja Giertycha, dziadka ministra
edukacji. Popatrz się Tralala, jak losy ludzkie były rzucane po świecie , a
urodził się w Sosnowcu.

Wracając do tekstu , to ciekawe co myslał Giertych pisząc :
Sztywni urzędnicy licznych tutejszych urzędów,> z bliznami na lewym policzku,
otrzymanemi w studenckich pojedynkach.
Olsztyn miasto wojskowych - tak , miasto centrum militaryzmu.

[tralala33]

'z bliznami na lewym policzku' - pewnie sprawy honorowe roztrzygano
tradycyjnie, pojedynkując się na szable (!) a może i na pistolety - jeśli na
szable to cios zadany prawą ręką spadał na lewy policzek przeciwnika.

[tralala33]

Dzianki Ol4 tero bandziewam ziedzieć doczemu mnieli te blizny:
Zauwazylem w glebi watku, ze to was zaintrygowalo
Odpowiedz wcale nie jest banalna. Otoz swego czasu podczas pobytu w
Heidelbergu na tamtejszym uniwerku dowiedzialem sie, ze na niemieckich
uczelniach istnial zwyczaj ze czlonkowie stowarzyszen studenckich walczyli ze
soba ot tak dla wprawy drewnianymi (!) szablami. I to walczyli na tyle
brutalnie , ze praktycznie wszyscy konczyli studia pokiereszowani. O ile
pamietam zabroniono tego dopiero w czasach Hitlera.

[tralala33]

c.d. "Jakie wrażenie robi Olsztyn pod względem narodowym? Wyznajmy rzecz
przykrą odrazu: pierwsze wrażenie – to że miasto jest zupełnie niemieckie.
Niemiecki styl miasta, zwłaszcza jego nowszych dzielnic, niemieckie napisy,
rozbrzmiewający wszechwładnie niemiecki język, sprawiają, że polskiego podkładu
ludowego w tem mieście i w tym kraju, trudno się na pierwszy rzut oka domyśleć.
Ale gdy się rozejrzeć uważniej i krytyczniej – dostrzega się obraz odmienny.

Pierwszy, rzucający się w oczy fakt – to liczba polskich nazwisk na szyldach.
Widzi się te nazwiska co krok – jedne za drugiemi – na niektórych ulicach w
skupieniach, prawie pozbawione sąsiedztwa nazwisk niemieckich. Większość pisana
jest prawidłowo – z zachowaniem wszystkich ‘rz’ i ‘sz’, niektóre jednak już
zewnętrznie zniemczone: Pajong, Kaeasch, Gellonneck, Bratt, Schliewa, Salofsky,
Jakuptiig, itp. To nazwiska zniemczonego olsztyńskiego kupiectwa, chłopskich
synów, którzy przywędrowali do miasta i w niem dorobili się majątku. Ludzie ci
z reguły mówią świetnie po polsku (oczywiście gwarą ludową) i zdradzają w głębi
serca sporo ukrytych polskich sympatyj."

[tralala33]

"Czy liczne jest w Olsztynie kupiectwo polskie? Polski stan średni? Jest to
pytanie, na które niepodobna jest udzielić odpowiedzi, bo miedzy typem
zadeklarowanego Polaka a typem zadeklarowanego Niemca leży cała gama typów
pośrednich, napół, na ćwierć, lub na trzy czwarte zgermanizowanych, które nie
wiadomo gdzie zaliczyć.
Jedno jest w Olsztynie faktem: niema tam nieomal sklepu, w którym bądź z
właścicielem, bądź z kimś z posród jego rodziny, czy też handlowego personelu,
nie można się było rozmówić po polsku. Już sam ten jeden fakt sprawia, że Polak
nie czuje się w tem mieście obco.

Tembardziej jest w Olsztynie znać obecność polskiego ludu. W dzień targowy na
rynku polski huczy zupełnie wszechwładnie: po polsku mówią między sobą przybyłe
ze wsi gospodynie – i po polsku bardzo często porozumiewają się z niemi również
i olsztyńskie mieszczki."

Tak opisał swoje pierwsze spotkanie Jędrzej Giertych, pracownik polskiego
konsulatu w naszym mieście.

[rita100]

Podobnie jak Wankowicz, który opisując targ, też pisał o przekupkach mówiących
w gwarze, po polsku i cały handelek był w gawrze. Zjeżdzali sie wszyscy z
okolicznych wsi i mowili w swoim jezyku. Czyli doznania Jędrzeja Giertycha i
Wankowicza są podobne. Farba na wierzchy niemiecka ale podklad polski.

Śród Filiponów nad Krutyną

[tralala33]

Jędrzej Giertych objeździł całe Prusy Wschodnie. Artykuł o staroobrzędowcach,
osadnikach z Rosji, zaczyna od kilku zdań, w których pisze o różnorodności
narodowej Prus:
"O tem, że jest w Prusach Wschodnich ludność polska, ludność niemiecka i
ludność litewska – wie w Polsce każdy. O tem, że są na mierzei Kurońskiej
wioski łotewskie, że są w Prusach Wschodnich Żydzi, że są też i dość liczni
Hugenoci francuscy, narodowo i językowo już wprawdzie od bardzo dawna
zniemczeni, jednak utrzymujący się jako grupa dość odrębna dzięki odrębności
wyznaniowej (t.j. przynależności do kościoła „francusko-reformowanego”,
kalwińskiego) – o tem wie wielu. Mato kto jednak wie w Polsce o tem, że jest
również w Prusach Wschodnich – ludność rosyjska."

[tralala33]

"Nad rzeczką Krutyną na Mazurach Pruskich, między Mikołajkami a Szczytnem,
osiedliła się przed zgorą stuleciem garść sekciarzy wielkoruskich, zwanych
Filiponami (staroobrzędowców), którzy uszli za granicę przed prześladowaniem
swej wiary w swej własnej ojczyźnie. Z czasem, zachęceni ich powodzeniem w
nowym kraju, zjawili się za nimi również i osadnicy prawosławni – i tym
sposobem wyrosło na mazurskiej ziemi kilka ludnych wsi rosyjskich.

Największą i najważniejszą z tych wsi jest Eckertsdorf. Jest w niej klasztor
filipoński i dwie cerkwie; filipońska, duża, okazała, murowana, wzorowana na
ewangelickich kościołach mazurskich i prawosławna, mała, drewniana i typowo
rosyjska. Filiponi są w Eckertsdorfie – i we wsiach okolicznych – w wyraźnej
większości. Prawosławni – są garstką dość nikłą."

Zdaje się, że i Wańkowicz zawitał do osady Filiponów?

[rita100]

Poznaliśmy, poznaliśmy już Filiponów, czyli odłam cerkwi rosyjskiej do nas
przywędrował. Za zgodą władz niemieckich, którzy zezwolili ze względu na
zaludnienie Prus Wschodnich.

[tralala33]

To prawda, i dziś - tak jak przed wojną - do małego klasztoru w Wojnowie
przybywają ciekawi tego świata turyści.
"Największą i najważniejszą z tych wsi jest Eckertsdorf. Jest w niej klasztor
filipoński i dwie cerkwie; filipońska, duża, okazała, murowana, wzorowana na
ewangelickich kościołach mazurskich i prawosławna, mała, drewniana i typowo
rosyjska. Filiponi są w Eckertsdorfie – i we wsiach okolicznych – w wyraźnej
większości. Prawosławni – są garstką dość nikłą."
Chyba się nie mylę - ten Eckertsdorf to dzisiejsze Wojnowo?

"O osadach rosyjskich nad Krutyną głośno jest na całych Mazurach, w całych
Prusach Wschodnich, a nawet w Niemczech. Z całej Rzeszy ciągną tam turyści,
oglądać te „russische Dörfer”. Dochód z turystyki poważnie się do zamożności
kolonistów przyczynia."

[tralala33]

"Wsie filipońskie już zdala odróżnić można od wiosek mazurskich. Składają się
one z chałup budowanych z okrągłych kłód drzewa. (Chałupy mazurskie, o ile nie
są murowane, lub zbudowane w „pruski mur”, składają się z bierwion
czwórgraniastych, ciosanych.) Tylko cerkiew filipońska, wysoka, ciemno-
czerwona, gotycka, wprowadza w błąd: dopóki się nie dojrzy krzyża
siedmioramiennego na jej wieży, myśli się, że to kościół luterski. Ale
cerkiewka prawosławna na drugim końcu wsi, kolorowa i cebulokształtna upewnia
wzrok stanowczo, że to nie wioska mazurska."
Tak to, przy okazji, dowiedzieliśmy się, jak wyglądały mazurskie chałupy.

[tralala33]

A jak w latach trzydziestych wyglądali mieszkańcy wsi filipońskich? Tak opisuje
ich Jędrzej Giertych:
"Już przy wejściu do wsi zwraca uwagę wyraz charakterystycznych twarzy starych
mężczyzn, brodatych i długowłosych. Tylko młodzież, odziana i ogolona z
niemiecka, upodobniła się już do swego otoczenia. Ale i ta młodzież mówi między
sobą wyłącznie po rosyjsku.

Coprawda – dziwna to ruszczyzna. Germanizmy i – zwłaszcza – polonizmy tak ją
nasyciły, że zdaje się być raczej jakąś mieszaniną językową, niż określonym
językiem.

- Wot w etoj chałupie, w etom gehöftie na ragú mleka dostanietie –
odpowiedziała mi jakaś kobieta na moje zapytanie, zadane w języku rosyjskim."

Choć była kilka razy w Wojnowie i do sąsiedniego Onufryjewa zajrzałam, to
takich brodatych starców nie miałam szczęścia zobaczyć. A język - może się
mylę, ale wszyscy mówili po polsku, może tylko akcent nieco inny, a może to
tylko z wrażenia tak mi sie zdawało.

[tralala33]

No i teraz zobaczcie co się potem stało z mazurskimi staroobrzędowcami

www.philipponia.republika.pl/intro.htm
Drugim historycznym terenem, na którym mieszkają staroobrzędowcy, są okolice
Rucianego–Nidy na Mazurach. Są to wsie przez nich niegdyś założone, jak
Gałkowo, Onufryjewo, Piaski, Śwignajno, Osiniak, czy przede wszystkim Wojnowo -
ongiś centrum tej grupy, z czynną po dziś dzień molenną i jedynym w świecie
żeńskim klasztorem staroobrzędowym, jeszcze zamieszkałym przez dwie mniszki.
Niestety, dni istnienia wspólnoty wyznawców „starej wiary” w tym regionie
wydają się być już policzone... Ta niegdyś prężna społeczność, w XIX wieku
jedno z centrów starowierstwa w skali światowej, powoli, acz systematycznie
zanika. Stosunkowo liczna jeszcze w latach sześćdziesiątych XX wieku, uległa
zdziesiątkowaniu w latach siedemdziesiatych i osiemdziesiątych, na skutek nie
tyle procesów asymilacyjnych, ile masowych wyjazdów do Niemiec. Był to los,
który staroobrzędowcy, zwani tu filiponami, podzielili z miejscową, ewangelicką
ludnością mazurską. Z niemal tysiącosobowej rzeszy pozostała niewiele ponad
setka wyznawców, z tego zaledwie kilkanaście, głównie starszych wiekiem kobiet,
kultywujących dawne zwyczaje i praktykujących jeszcze swą religię. I jedynie w
okresie prawosławnej Wielkanocy i w sezonie letnim spotykamy w wojnowskiej
molennie więcej wiernych. Są to ci, którzy przyjeżdżają tu autami z głównie
hamburską czy berlińską rejestracją...

Tak łoni so tero Mniemncy. A molenna w Wojonowie coraz bardziej przypomina
muzeum

[rita100]

hehe, tak swiat idzie do przodu i z modą. Niestety lepsze warunki materialne są
tym co się zatraca tradycje. Ach, a ponoć oni w chałupach nie posiadali łąźni ,
mieli wspólną , a męzczyzni faktycznie się nie golili i to był szok dla
turystów.

[rita100]

www.jugendzeit-ostpreussen.de/pl/filiponi-1.html
Filipony , zdjecia 1900 roku - swietna stronka

[rita100]

Chyba się nie mylę - ten Eckertsdorf to dzisiejsze Wojnowo?

Nie mylisz się , tak też wspomina Wańkowicz, taka nazwę podaje.

[rita100]

forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=708&w=45149480&a=45149480
Łobaczta na łobrazecki Fedara

[tralala33]

Dzianki Fedar. Jeden łobrazek to je tysiąc słów

[fedar]

Jak już leżał, to co się miał kurzyć?

Ultima Thula

[tralala33]

Ultima Thula, ostatnia ziemia, kres ziemi - tak nazwał polską Warniję Jędrzej
Giertych:
'Cała Warmja na w sobie coś z polskiej Ultima Thula. Bo też jest w istocie
wyspą. Od północy otoczona ziemiami czysto niemieckiemi, od południa krajem
mazurskim, polsko-protestanckim, żyjącym od Warmji życiem zupełnie odrębnem,
zdana jest na samowystarczalność i odosobnienie.
Gdy wyjechać z Olsztyna w którąkolwiek stronę – po przejechaniu wąskiej strefy
ziem wamijskich, trafia się w okolice, w któych życie polskie albo wogóle nie
istnieje, albo najzupełniej śpi.
Jadąc na północ, - w stronę Elbląga, Królewca czy Tylży, - już po przebyciu
kilku albo kilkunastu wiosek, dostaje się wędrowiec w kraj czysto niemiecki.
Jadąc w stronę Polski, w stronę Torunia, Warszawy, czy Suwałk, opuszcza Polad
ziemię warmijską, w której czuł się jak w ojczystym kraju – i musi przebrnąć
przez Mazury, gdzie wprawdzie rozbrzmiewa głośno język polski, oraz gdzie
odszukać można i świadome ogniska ducha polskiego – gdzie jednak ogólny ton
życia jest raczej pruski. – To też Warmja polska – te półtora powiatu
(Olsztyński i poł Reszelskiego) zamieszkane przez ludność polsko-katolicką – te
kilkadziesiąt polskich wiosek z jednym miastem (Olsztyn) i dwoma miasteczkami
(Wartembork i Biskupiec), oderwane od Polski przy pierwszym rozbiorze, ma się
do pozostałych ziem cywilizacyjnie polskich, tak jak wyspa ma się do
kontynentu.'

Elbląg

[tralala33]

Przypomnę, bo już pojawił się ten opis na Forum Olsztyna, co Jędrzej Giertych
zauważył w czasie swojej wyprawy do Elbląga:
" Elbląg, to jakby przedrozbiorowa Gdynia. Drugi port polski, uzupełniający
Gdańsk w jego zadaniach, a w pewnych momentach odgrywający rolę jego
konkurenta.
Elbląg leży nad krótką, lecz obfitą w wodę rzeką Elblążką, dostępną dla
morskich statków o mniejszym tonażu i łączącą się z Nogatem, a więc z systemem
Wisły. Powstał on w wieku XIII i rozwinął się za czasów polskich w spore miasto
porowe, którego rozkwit opierał się o polskie zaplecze. Nigdy nie dorównał
Gdańskowi, był jednak zawsze miastem sporym i zasobnym. Za rządów pruskich
zmniejszyło się jego znaczenie handlowe – wszak i Gdańsk dużą część handlowego
znaczenia wówczas stracił, - rozwinął się tam jednak spory przemysł, zwłaszcza
metalurgiczny (stocznie okrętowe itd.), który uratował miasto od upadku.
Ponadto zbudowanie kanału Elbląskiego (Oberlandkanal) dało Elblągowi nowy teren
ekspansji żegługi śródlądowej i nowe zaplecze. To też w lata powojenne wpłynął
Elbląg jako miasto daleko wprawdzie w tyle pozostające za Gdańskiem a nawet
Królewcem, jednak mimo to dość duże (70.000 mieszk.) i zarówno jako port, jak
jako centrum przemysłu odgrywające rolę wcale poważną."

[tralala33]

'Lata powojenne w wysokim stopniu tę pozycję Elbląga zniweczyły. Elbląg,
związany z dorzeczem Wisły, należy z natury swego położenia geograficznego do
obszaru gospodarczego Polski. To też jeśli rozbiory, które od Elbląga (tak jak
i od Gdańska) odcięły środkowy i górny bieg Wisły, oraz skierowały ku
Szczecinowi handel Wielkopolski, przyniosły Elblągowi szkodę – to odbudowanie
niepodległej Polski przy jednoczesnym pozostawieniu Elbląga przy Niemcach, a
więc zredukowanie jego zaplecza do obszaru kanału Elbląskiego i ziemi
Malborskiej, zepchnęło Elbląg jako centrum handlowe i portowe do stanu niewiele
się różniącego od nicości.'

[tralala33]

'Również i jako centrum przemysłu utracił Elbląg dużą cześć swego znaczenia.
Mimo poparcia rządowego, przemysł metalurgiczny elbląski ledwo wegetuje.
Niektóre zwłaszcza jego działy (np. budowa torpedowców – a więc przemysł
wojenny) z natury rzeczy nie bardzo się tu mogą rozwijać z uwagi na to, że
Elbląg z miasta, położonego w głębi Niemiec stał się miastem pogranicznym.' Z
Elbląga hanzeatyckiego (bardzo urokliwego) przeskoczmy do Elbląga z okresu
międzywojennego, kiedy to attaché kulturalny Polskiego Konsulatu w Olsztynie
miał okazję wędrować po elbląskiej starówce. Oto jego wrażenia:
„Tak tu jest podobnie od Gdańska! Tylko ruch i bogactwa mniej, tylko przepych
pamiątek dziejowych skromniejszy. W porcie, na Elblążce, przeciętej mostem
zwodzonym, podnoszonym dla przepuszczania statków, stoi kilka zaledwie, niezbyt
dużych morskich parowców, przeważnie pod niemiecką banderą, poza tem kilka
żaglowych szkunerów i kilkanaście berlinek. Długi, malowniczy rynek, widocznie
wzorowany na Długim Rynku w Gdańsku – bardziej od tamtego prowincjonalny i bez
porównania cichszy. Kamienice patrycjuszowskie i gmachy publiczne mniejsze i
uboższe. W całem mieście więcej znać pruskiej gospodarki, tego
parwenjuszowskiego ducha szablonu i tego upodobania do nowoczesnego, tandetnego
blichtru, który niweluje wszystko to, co malownicze i stare. (...) Ale mimo
tych wszystkich różnic – czuje się wyraźnie, że Elbląg to mniejsze wydanie
Gdańska. Ten sam nastrój ulic i uliczek, ten sam styl kościołów i gmachów
publicznych, ten sam wdzięk mieszczańskich kamienic o uroczych schodkach i
ganeczkach, przez które równie dobrze jak w Gdańsku mogłaby wyglądać
Deotymy ‘Panieneczka z okienka.’

[tralala33]

'Elbląg jest zresztą miastem niemieckim – i był niem zawsze. Ale niemiecki
patrycjat mieszczański elbląski, wyposażony nawiasowo mówiąc w duże prawa, np.
w prawo posiadania majątków ziemskich, był ongiś patrjotycznie po polsku
usposobiony. Warto zajrzeć do książki dr. M. Bara ‘Der Adel und der Adlige
Grundbesitz in Polnisch Preussen zur Zeit der preussischen Besitzergreifung’,
zawierający między innemi spis patrycjuszów elbląskich, by się przekonać, ilu
młodych patrycjuszy elbląskich służyło w polskim wojsku.
Dzisiaj – jest to już tylko przeszłość. Niema wprawdzie w Elblągu tej
zaciekłości nastrojów antypolskich to w Gdańsku, jest jednak atmosfera
niezaprzeczalnie niemiecka i nam obca.'

[rita100]

Czyli Elbląd to taka miniatureczka Gdańska. Zresztą tez mi się wydaje , że
Elbląkowi biżej do Gdańska i duszą niż do Olsztyna. Poprzednicy to tez widzieli.
A czy wiesz Tralala, że Wankowicz korzystał z tej ksiązki Giertycha , bo ujął
ją w swojej bibliografi.

[tralala33]

Tego nie wiedziałam ale teraz już wiem Czyli ta książka Giertycha na coś się
przydała, a nikt jej nie chciał wydać drukiem. Pewnie uważano, że to
nieinteresujący Polaków temat.

Pojezierze Mazurskie

[tralala33]

Jeśli Wańkowicz korzystał z Książki Jędrzeja Giertycha przed swoją wyprawą
tropami Smętka, to na pewno dokładnie przeczytał rozdział zatytułowany ‘Prusy
Wschodnie jako teren turystyczny dla Polaków’. Zaczyna się on, z dzisiejszego
punktu widzenia, zaskakująco: ‘W przekonaniu ogółu polskiego Prusy Wschodnie to
teren płaski, jałowy i niczem nie mogący zaciekawić obcego turysty.’ Dziś -
przyznacie - spojrzenie na Mazury (i Warmię jest zupełnie inne).

[tralala33]

Dalej jednak Jędrzej Giertych przekonuje, że warto Prusy Wschodnie odwiedzić
turystycznie:
‘Jest to kraj odznaczający się bardzo dużem urozmaiceniem pejzażu i posiadający
wcale niemałą ilość zasługujących na zwiedzenie zabytków historycznych. (...)
Główną atrakcją turystyczną Prus Wschodnich jest pojezierze Mazurskie. By
uzmysłowić polskiemu czytelnikowi, czem ono jest z punktu widzenia
turystycznego, wystarczy powiedzieć, że tak ostatnio licznie odwiedzane przez
polskich kajakowców i letników pojezierze Suwalskie (Wigry i Serwy) jest
zaledwie niepozornem odgałęzieniem Mazurskiego pojezierza. Urozmaicenie
pejzażowe jezior Mazurskich nie da się poprostu opisać. Są tam istne małe
morza – jak Mamry (Mauersee), nad którem stoi nawet mała latarnia morska,
wskazująca drogę do Węgoborka, jak Niegocin (Löwentin See), a przedewszystkiem,
jak Śniardwy (Spirding See) – wielki trójkąt o 119 kilometrach kwadratowych
obszaru, którego brzegi nawet przy najbardziej przejrzystej pogodzie ledwo
majaczą w oddali, a przy najlżejszem zamgleniu gubią się z oczu zupełnie. Fala
na tych jeziorach osiąga bezmała siłę fali morskiej – a wyspy na nich, na
przykład śliczne, czarne, zalesione wysepki na Śniardwach, robią wrażenie
samotni, zagubionych na morzu. Na niektórych wyspach na tych jeziorach, np. Na
wyspie Czarci Ostrów (Spirdingswerder) na Śniardwach – znajdują się całe
wioseczki.’
Teraz trzeba zajrzeć do Galerii olsztyńskiej i poszukać zdjęć z Wielkich Jezior
Mazurskich - pamiętam, ze były.

[rita100]

" Fala na tych jeziorach osiąga bezmała siłę fali morskiej" - he, nikt tak nie
zajmował się falą jeziora, to rzadkość. Jak dotychczas to i Wańkowicz o fali
nie wspominał.
W Galerii jest dużo zdjęć pięknych, że aż cięzko wybierać.

[tralala33]

No to ja wybieram przepiękne zdjęcia Chwillki
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=708&w=37505775&v=2&s=0

[rita100]

Przepiekne te zdjęcia i strasznie oprócz jezior podziwiałam Mikołajki. Mie
wyobrażałam sobie , że tak wyglądają.

Ale Fredka zdjęcia nie sa tez gorsze
forum.gazeta.pl/forum/72,2.html?f=708&w=36169748&v=2&s=0

Olsztyn polski

[tralala33]

Dziś Jędrzej Giertych szuka śladów polskości w przedwojennym Olsztynie.
"Idąc ulicami Olsztyna i rozglądając się po szyldach jego biur i sklepów,
niekiedy nieoczekiwanie napotykamy jakiś samotny napis polski. Oto ‘Gazeta
Olsztyńska’ – napis na niewielkim domku, zawierającym, prócz mieszkań, małą
polską księgarenkę i nieźle zagospodarowaną drukarnię, w której drukowane są
dwie polskie gazety, katolicka, codzienna, wychodzącą już od 45 lat, ‘Gazeta
Olsztyńska’ i wychodzący dwa razy na tydzień, ewangelicki ‘Mazur.’ Oto duża
narożna kamienica, już zdala pociągająca ku sobie wzrok napisem ‘Bank Ludowy’;
to ‘Dom Polski’, w którym prócz banku polskiego, mieszczą się biura różnych
polskich stowarzyszeń, mieści się klub polski, mieści się sala dla przedstawień
teatralnych, mieści się wreszcie, będący w rekach polskich, hotel z restauracją
i liczne mieszkania inteligencji polskiej. Oto w bocznym zaułku śpichrz i biura
polskiej spółdzielni handlującej ziemopłodami, nawozami sztucznemi, drzewem i
węglem – zwącej się ‘Rolnik’. Oto na jednym z placów tarcza z białym orłem i
napisem ‘Konsulat Rzeczpospolitej Polskiej’.
Jak na małe miasto – to dużo. Polaków świadomych i zadeklarowanych jest w tem
mieście znać, - każdy o nich wie, każdy się z nimi styka."

O "Gazecie Olsztyńskiej, 'Domu Polskim' i Konsulacie słyszałam. Ale o tej
spółdzielni rolniczej - nie. Ciekawe, kto ją założył?

[tralala33]

"Tembardziej jest w Olsztynie znać obecność polskiego ludu. W dzień targowy na
rynku język polski huczy zupełnie wszechwładnie: po polsku mówią między sobą
przybyłe ze wsi gospodynie – i po polsku bardzo często porozumiewają się z
niemi i olsztyńskie mieszczki.
Z pośród ludności samego miasta – robotnicy, służba domowa, nawet pewien odłam
pomocników handlowych i rzemieślników posługują się między sobą częściej
językiem polskim niż niemieckim. Nawet z ust kolejarza, konduktora w tramwaju,
listonosza – można nieraz mowę polską i przyznanie do utajnionych polskich
sympatyj usłyszeć – gdy żaden Niemiec z pobliżu ucha nie nadstawia."

Posuchałoby sia ty godki w dzień targowy ))

[tralala33]

"Jest jedna dziedzina, w której polskość ma w Olsztynie pozycję bardzo mocną:
to dziedzina religijna. Kapliczki i figury religijne w obrębie miasta albo nie
noszą żadnych napisów, albo noszą polskie. Jest tu kapliczka z napisem ‘Od
powietrza, głodu, ognia i wojny zachowaj nas Panie’ i posąg Chrystusa z
napisem ‘Idź za mną’. Wielu ludzi, pozornie zupełnie zniemczonych,
wychowujących dzieci po niemiecku, w wyborach głosujących na listy niemieckie,
przychodzi do kościoła na nabożeństwa polskie, modli się z książeczek polskich,
uczęszcza na nabożeństwa majowe. Są coprawda i tacy, którzy przychodzą z dwoma
książeczkami (polską i niemiecką) – i modlą się z polskiej, gdy nie usiadł koło
nich nikt spośród znajomych – w tym ostatnim przypadku posługują się
ostentacyjnie książeczką niemiecką (autentyczne!).
Reasumując wrażenia – niepodobna jest uznać Olsztyna za miasto niemieckie. Jest
to miasto o wyrazie zmąconym, niby germańskie, pruskie, w niemieckości swojej
niezachwiane – w istocie podszyte polskością, dziś zdławioną, zepchniętą na
ostatni plan, trzymaną krótko w karbach – lecz mimo to żyjącą."

[rita100]

Nawet nie mozna z tym dyskutować. Tak widziany był wtenczas Olsztyn, polski
Olsztyn.

[rita100]

Tak , targ to zycie takie prawdziwe. Tam wszyscy się znają i wiedza kto z kim
sprzedaje, co kupuje - takie skupisko swoich ludzi. To dowód na życie polskie.

[tralala33]

Tak to w niemieckim Allenstein Jędrzej Giertych szykał polskich śladów. A cZy w
dzisejszym, polskim Olsztynie wypatrzymy ślady niemieckości?

[rita100]

Też nad tym myślałam. Czy dzisiejsi Niemcy szukają swoich śladów w ten sam
sposób co Giertych czy Wańkowicz ?

[rita100]

Znajdą rzeczy martwe, ale nie ludzi.

[rita100]

Znajdą to co stworzyli na skutek władzy, ale nie znajdą duszy, bijących serc.

[tralala33]

Tak po wojnie mowili 'Warmia i Mazury w Polsce, a Warmiacy i Mazurzy w
Niemczech'. Ale na początek może zajrzyjmy do Domu Kopernika, w nim siedziba
Stowarzyszenia Mniejszości Niemieckiej', można też uczyć się tu języka
niemieckiego.
www.moje-fotografie.olsztyn.pl/index.php?idd=5&ido=94&idz=5716

[tralala33]

Am zaboczyła poziedzieć -
'Dom Kopernika', żeby było ciekawiej, stoi vis a vis 'Domu Polskiego', o ktorym
pisał Giertych. Przewrotna historia.

[rita100]

www.moje-fotografie.olsztyn.pl/index.php?idd=5&ido=94&idz=5716
W pieknym budynku znajduje się Mniejszośc Niemiecka. Pewnie sią zainteresowani
renowacją śladów niemieckości i odbudowywaniu przyjaźni i współpracy.

Dom Polski

[tralala33]

Dziś, dzięki Jędrzejowi Giertychowi, zajrzymy do Domu Polskiego (dziś siedziba
OBN-u) w dzień targowy:
‘Oto dzień targowy. We wszystkich biurach i instytucjach Domu Polskiego ruch.
Trzeszczą maszyny do pisania – ślęczą nad niemi młode urzędniczki, rodowite
warmijaczki, chłopskie córki. Kierownicy biur i instytucje – wszystko ludzie
niestarzy, energiczni i dzielni, pochodzący ze wsi i z całą Warmiją
skoligaceni – przyjmują interesantów. Mówią polskim językiem literackim – ale
czasem, w tonie żartobliwym, padnie z ich ust parę słów lub zdań w gwarze.
Interesanci – wszyscy mówią gwarą.
Przychodzą stare chłopy wąsate, z biczyskiem w ręku – baby w chustach na
głowie, z kobiałkami jaj, zaaferowane targiem, wpadające jak po ogień –
przychodzi sękata, twarda, patrjotczna młodzież. Idą najpierw do banku. Niosą w
garści ‘psiańć marków’ świeżych oszczędności, albo procent lub ratę spłacanej
pożyczki. Przychodzą też z prośbami o pożyczki nowe.- Idą następnie do biur
Związku Polaków lub Towarzystwa Szkolnego, - przynoszą ‘trojaka’ (10 fenigów),
lub dwa ‘trojaki’ składki, - opowiadają, co nowego zaszło u nich lub dopytują
się o wiadomości z szerszego forum. Nieraz taki niepozorny chłopina w
zabłoconych butach i zniszczonej czapce, z siwiejącą, rozczochraną czupryną, -
to wyrobiony działacz społeczny, czujny na wszystko co się w jego wiosce dzieje
i coby mogło zagrażać jej polskości – to nieustraszony bojownik, umiejący się
oprzeć solidarnemu frontowi wszystkich potentatów lokalnych: hakatysty-
nauczyciela z niemieckiej szkoły, germanizatora-księdza, sołtysa, żandarma,
karczmarza. Przynoszą meldunki o stanie poszczególnych narodowych poczynań w
danej wiosce, - upominają się o zaspakajanie ich potrzeb, - o urządzenie wiecu,
przyśpieszenie założenia polskiej szkoły, o ogłoszenie tej czy innej
obchodzącej ich wiadomości w gazecie. Gdy nie mają żadnego konkretnego
interesu – przychodzą dla pogawędki.’

[rita100]

Czyli Dom Polski stnowił taką ostoję polskości. Wszyscy ze wszytkimi sprawami
tam się zgłaszali. Założę się , że przekupki chodziły nawet rozmieniać
pieniądze by móc wydawać klientom na targu. Oj, tętnilo tam zycie, tętniło.

[tralala33]

Zieczorem też buło w Domu Polskim gwarno i wesoło

‘Wieczorami – tętni w Domu Polskim praca wewnętrzna. Chór kościelny na polskich
nabożeństwach ćwiczy w czterogłosowym śpiewie. Zespół amatorski odbywa próby
teatralne. Towarzystwa odbywają swoje posiedzenia, obrady, konferencje. Od
czasu do czasu odbywają się wielkie zebrania, przedstawienia, zabawy. – A kiedy
się nic ważnego nie dzieje, - inteligencja polska, dla wypoczynku, zbiera się
na piętrze, w klubie polskim – i przy szklance piwa, przy szachach, lub
bilardzie, - gwarzy o sprawach publicznych, będących jedynym tematem wszystkich
jej zainteresowań i rozmów.’

[rita100]

Widac , że w Domu Polskim tetniło zycie.... piwo, szachy , bilard , pewnie i
karty, skaty itd


Jędrzej Giertych i jego książka 'Za północnym kordonem' jest bardzo popularna,
udało mi sie znaleź nawet wzmiankę o niej i autorze. Ale podobnie jest napisane
o Olsztynie z 1920-1939 roku , to nie bedę się powtarzać. A mieszczki
olsztyńskie specjalnie dla potrzeb targu musiały wparawiać sie w gwarę by sie
porozumieć Jak to jest w mieście, zapomina sie najczęściej ojców mowę.

Na Warmji niemieckiej

[tralala33]

Byliśma na polskiej Warniji tak tero z Jędrzejem Giertychem łobaczymy Warnija
mniemniecka. A gdzie to je - tak psisze:
"Terytorjum dawnego księstwa biskupiego Warmijskiego dzieli się etnograficznie
na dwa obszary, odgrodzone od siebie, jakby nożem ciął: mnejszy, polski, na
południu, z miastami Olsztynem, Wartemborkiem i Biskupcem, oraz większy
niemiecki, na północy, z miastami Braniewem, Fomborkiem, Licbarkiem, Ornetą,
Melzakiem, Dobremmiastem, Reszlem, Bisztynkiem i Jezioranami. Istnieją jednak
czynniki, które tworzą z całej Warmji jedną całość, silnie różniącą się od ziem
okolicznych: są niemi wyznanie katolickie i polskie tradycje historyczne.
Rubież między niemiecką częścią Warmji a sąsiedniemi ziemiami niemieckimi na
wschodzie (Natangia) i zachodzie (Oberland) jest równie głęboka i wyraźna, jak
rubież między polską częścią Warmji a Mazurami. Każdy tubylec nazywa tę rubież
granicą (była ona granicą polsko-pruską przed rokiem 1772). Mowa ludności po
jednej i po drugiek stronie tej granicy różni się djalektem. Cały tryb życia,
cała cywilizacja, cała struktura duchowa ludności jest i była tu i tam inna."

A dzisiaj - czym rózni się Warmia od Mazur?

[tralala33]

Dwa dni przed wyborami nie obędzie się bez polityki, obyśmy takich wyborów jak
oberlandczycy nie dokonali

"Politycznie Warmja niemiecka jest i była zawsze twierdzą partji centrowej, -
Natangia i Oberland, ongiś niemiecko-narodowe, dziś głosują na Hitlera."

[tralala33]

"Nawet pejzaż inny jest tutaj i tam: Warmja odznacza się obfitością
napotykanych co krok krzyżów i kapliczek przydrośnych, których na obszarze
byłych Prus Książęcych niema wcale (Nawiasowa uwaga: wedle kilku niemieckich
słowników gwarowych takie kapliczki przydrośne mają w narzeczu wschodnio-
pruskich Niemców zwać się ‘Boschamenka”. Nie zdołałem, niestety, informacji tej
sprawdzić bezpośrednio z ust ludności)."

No to mowam nasze kapliczki co noma mózio kaj je Warnija a kaj Mazury

[rita100]

Chyba i sami Niemcy rozróznali te okolice po 'Boschamenka'. Przeciez
ewngielicy to byli.

[rita100]

No tak , Mazury były prawie zniemczone, kiedy Warnija dzięki kościołowi jakoś
się trzymała.

A dzisiaj - czym rózni się Warmia od Mazur?
Dobre pytanie , myslące. Chyba dzisiaj już nie ma róznicy.
Poniewaz jestem z daleka, to nie jestem w stanie odpowiedziec ani wyczuć.
W kazdym razie róznica dawniej była kolosalna i poznawana po gospodarce jak na
DZiałdowszczźnie przykładowo.

Wśród polskich dworów

[tralala33]

Dziś Jędrzej Giertych będzie gościł u polskiej szlachty zasiedziałej na
Powiślu, na Ziemi Malborskiej. Nie zapomni jednak o Warmiji

"Trzy są w dzisiejszych granicach Prus Wschodnich polskie etnograficzne
regjony: Mazury, Warmja i ziemia Malborska.
Warmija jest wyspą: zgodnie z warunkami życia wyspiarskiego związana jest z
polskim kontynentem nieco luźniejszymi węzłami, - natomiast na wewnątrz tworzy
organizm zamknięty i odwiecznie ukształtowany jako jednolita całość,
odznaczająca się silnem poczuciem regjonalnej odrębności. Ziemia Malborska jest
półwyspem Pomorza – mimo pewnych cech swoistych zrośnięta jest tysięcznymi
węzłami zadzierzgniętymi z krajem poza Wisłą.
Najważniejszą jednak różnicą między polską Warmją a polską ziemią Malborską
jest różnica struktury społecznej. W biskupim księstwie Warmijskim, rządzonem
przez kler, nie wytworzyła się dziedziczna wielka własność ziemska – nie
wytworzyła się polska szlachta. Polacy warmijscy są więc społeczeństwem
chłopskiem – typową demokracją rolniczą, tego typu co społeczeństwo łotewskie,
estońskie, litewskie, słowackie, słoweńskie. Niema tam innych ludzi oprócz
wieśniaków, oprócz księży i inteligentów miejskich, wyszłych z pod strzech i
nieporwanemi węzłami stosunków pokrewieństwa i wspomnień dzieciństwa
związanych z wsią i z ludem.
Ziemia Malborska, która należała do Polski bezpośrednio, nie różni się
strukturą od reszty ziem polskich; jest krajem szlachty. Polskie pałace i
dwory, należące do zasiedziałych rodzin szlachty miejscowej (której
najwybitniejszymi przedstawicielami są hr. Sierakowscy oraz Donimirscy – ci
ostatnie siedzący w Prusach Królewskich od pięciu stuleci) – nadają
etnograficznie polskiej części ziemi Malborskiej wybitne i typowo polskie
piętno."

[tralala33]

Tak pierw noma Giertych łobjaśni gdzie buła ta polska kraina na Ziemni
Malborskiej:
"Polska ziemia Malborska – to właściwie tylko niecały powiat Sztumski i skrawek
Kwidzyńskiego. Obszar etnograficzny polski przysuwa się pod Malbork bardzo
blisko, nie sięga jednak aż pod same jego mury. Na obszarze tym siedzi około 20
tysięcy głów polskiego ludu (mniej więcej o połowę mniej niż na Warmji).
- na chwiułka zrobzia przerwa - patrzajta jek śmnieśnie napsiał to: siedzi 20
tysięcy głów'
Polska ziemia Malborska – to okrąg polski od góry do dołu. Polską jest
autentyczna, zasiedziała szlachta, trzymająca jeszcze dziś w swem ręku sześć
czy siedem dużych kompleksów własności ziemskiej. Polskie było przed wojną, a i
po dziś dzień silną placówką polskości pozostało, miasto Sztum. Polską jest
zamożna warstwa ‘gburów’, szczytami swemi nieomal sięgająca drobnego
ziemiaństwa – posiadająca gospodarstwa pięćdziesięcio, stu, dwusto, nawet i
trzystomorgowe. Polski jest wreszcie lud bezrolny, pracujący w majątkach
szlacheckich i gospodarstwach chłopskich."
Tak popatrzta na to mniasto Sztum
www.sztum.prv.pl/

[rita100]

Czyli mamy rozumieć co na Warmii nie buło szlachty. Nie znajdziem szlachcica.
Jedynie na ziami malborskiej. Tlo możem noleź bogatych gburów.
Tak fejn łokreślenie - siedzi 20 tysiancy głów ))

[tralala33]

No jo, nie buło. Buł książę biskup a reszta gbury. A te psiańdzisiont morgów to
dużo?

[fedar]

Jak się okazuje, samo określenie "morga" jest mało precyzyjne. Za Wikipedia:

1 morga chełmińska ≈ 0,56 ha
1 morga dolnoaustriacka = 0,5755 ha
1 morga nowopolska = 0,5598 ha
1 morga pruska duża = 0,5673 ha
1 morga pruska mała
(zwana też morgą magdeburską) = 0,2553 ha

To pewnie zależało od tego, na jakim prawie zasadźca zakładał wieś. Ziemia Malborska - to pewnie wsie zakładano na prawie chełmińskim (a może jakim innym?)
Rożnica między "najmniejszą" i "największą" morgą jest ponad dwukrotna.

[tralala33]

Fiu, fiu - z tego wynika, że zamożny gbur mógł mieć nawet i 150 ha. To i dziś
by sia radował.

[gietpe]

fedar napisał:

> Jak się okazuje, samo określenie "morga" jest mało precyzyjne. Za Wikipedia:
>
> 1 morga pruska mała
> (zwana też morgą magdeburską) = 0,2553 ha
>
Moja Babcia zwady móziła jja em sie pytał ile to hektar -cztery morgi,to może
tu tak liczyli?

[ol4]

Cos mi sie tu nie zgadza... O ile pamietam z ksiazek o historii Olsztyna to
pelno szlachty siedzialo w okolicznych majatkach : Kortowo, Pozorty, Stary
Dwór, Track hmm! Jędrzeja poniosło.

[tralala33]

A jednak nie mylił się pan Jedrzej. Szlacheckich rodów na Warmii było niewiele.
Kortowo i Posorty to były dwa z trzech folwarków założone przez kapitułę
warmińską w momencie rozpoczęcia budowy zamku w Olsztynie (trzeci znajdował się
koło zamku, mniej więcej tam, gdzie dziś stoi kościół garnizonowy) - te dwa
majątki należały więc do kościoła. Kiedy trafiły w ręce prywatne - nie wiem,
może po rozbiorach, ale wątpię, by ich nowymi właścicielami stali się polscy
szlachcice. A Nagórki (dworek, w którym dziś jest muzeum przyrody i pola, na
których dziś jest osiedle mieszkaniowe) należały do zamożnego olsztynianina,
który był Żydem, więc też nie szlachcicem. Ol, zajrzyj do książki Małgorzaty
Garniec 'Dwory i pałace', zobacz mapkę - wyraźnie widać tam granice między
Warmią a resztą Prus Wschodnich. Zdecydowana większość pałaców i dworów mieści
się poza Warmią. Ja poszukam jeszcze dokładniejszych wiadomości, tylko nie
dziś, bo dziś muszę się łodzitać.

[ol4]

fiu fiu - widze, ze musze sie wzmocnic teoretycznie przed dalszym dyskursem!

[gajowy555]

No jó, mym wszystkie czerpiemy pełnó garśció z krynicy wiedzy, jakó jest Tralala
i Rita. A to noju jano na dobre wychodzi.
Fiu, fiu ...
Pozdraziom

[rita100]

Dobry jesteś Ol , naprawdę

[tralala33]

Tak i jó sia wzmocniła - kofki am sia napsiła i poczytała co profesor
Achremczyk psisze ło warmijskiej szlachcie. take tero zidza co i pon Jędrzej
mnioł prawda i Ol tyż
Jutro ło tym Woma łopowziem.

[tralala33]

"Mówiąc o polskości ziemi Malborskiej - pisze dalej Jędzrej Giertych -
"wymienić trzeba przedewszystkim jedno, znane zresztą w Polsce imię: Waplewo.
Jest to kompleks majątków o obszarze około czternastu tysięcy morgów
magdeburskich w wysokiej kulturze i uprzemysłowionych, będących własnością hr.
Sierakowskich. Chlubą i tytułem sławy Waplewa jest pałac – wspaniały skarbuec
nagromadzonych pokoleniami zbiorów pamiątek narodowych tutejszej dzielnicy i
dzieł sztuki. Śmiało można Waplewo zaliczyć w poczet najwybitniejszych polskich
siedzib wiejskich. O zbiorach waplewskich tyle razy już przy różnych
sposobnościach w Polsce pisano – że nie potrzebujemy mówić o nich tutaj.
Ograniczymy się tylko do wspomnienia, z pewnym niepokojem, że od kilku lat
Waplewo znajduje się w stanie chronicznych trudności gospodarczych – oraz do
wyrażenia niepłonnej nadziei, że mimo wszelkie przeszkody zdoła ono te
trudności zwycięsko pokonać i nadal twierdzą polskości i polskie kultury
pozostanie."

A tak dwór w Waplewie wygląda dzisiaj
www.wrotapomorza.pl/pl/kultura/zabytki/wybrane_zabytki/palace/waplewo


O Waplewie i jego właścicielach, hr. Sierakowskich, wydano książkę
www.pieknygdansk.gda.pl/shop/index.php?products=product&prod_id=262
Z notatki dowiadujemy się, że
“Ostatni właściciele, Stanisław i Helena Sierakowscy, odnotowani w Wielkiej
Encyklopedii Powszechnej PWN, zostali w październiku 1939 roku bestialsko
zamordowani przez najeźdźcę hitlerowskiego, a ich potomkowie rozproszeni po
świecie. Także dobra kultury nagromadzone w pałacu waplewskim przez wiele
pokoleń jego mieszkańców, między innymi bezcenna galeria obrazów, zrabowane w
czasie wojny przez wroga, przestały w większości istnieć, a pozostałe po nich
szczątki – również rozproszone.”

[rita100]

Pięknie wygląda , prawdziwy dwór i jaka ciekawa historia, a na dodatek szlachty
co nie miara w nim mieszkała z pokolenia na pokolenie
www.wrotapomorza.pl/pl/kultura/zabytki/wybrane_zabytki/palace/waplewo
Teraz pewnie w rękach prywatnych.
Wydaje mi się , że i Sienkiewicz w Ogniu i mieczem wspomina o szlachcie
pruskiej.

[tralala33]

Nie, nie je w rangkach prywatnych )) i to lepsi, bandzie tamoj muzeum
szlachty!
miasta.gazeta.pl/trojmiasto/1,35612,3754945.html
W grudniu (2006 roku) samorząd województwa pomorskiego przekaże Muzeum
Narodowemu w Gdańsku pałac w Waplewie Wielkim wraz z przyległym do niego
parkiem. Powstanie tam Muzeum Tradycji Szlacheckiej - Pomorski Ośrodek
Kontaktów z Polonią.
Majątkiem Waplewo stanowiącym pierwotnie dobra rycerskie od początku XVII w.
władały polskie rody szlacheckie: Niemojewscy, Zawadzcy, Chełstowscy i
Bagniewscy. Później, przez 200 lat - do 1939 r. - Waplewo należało do rodziny
Ogończyk-Sierakowskich. Sierakowscy - zapaleni kolekcjonerzy - w Gdańsku
kupowali dzieła sztuki. W swoich zbiorach mieli prace wybitnych twórców
europejskich, polskich i gdańskich, m.in. Tycjana, Rubensa, Dürera oraz
Aleksandra Orłowskiego, Franciszka Smuglewicza, Andreasa Stecha. Zgromadzili
też kolekcję rzemiosła artystycznego, broni i ceramiki oraz bibliotekę liczącą
około 11 tysięcy tomów
Muzeum Narodowe zajmie na początek dwa dworskie pomieszczenia: Salę Gdańską i
Salę Białą.
- Znajdą się w nich zbiory: dokumenty, dzieła sztuki, broń itp., dotyczące
szlachty pomorskiej, na którą oprócz rodów etnicznie polskich składały się też
rodziny niemieckie - mówi Andrzej Trzeciak (kierownik przyszłego muzeum) -
Część eksponatów to nasze zbiory, natomiast część pochodzącą z dawnej kolekcji
waplewskiej trzeba odnaleźć. Wiadomo, że należące do niej obrazy w 1943 r.
Niemcy wywieźli gdzieś pod Kwidzyn, ale na tym ślad się urywa. Liczymy też na
dary od Polonii związanej z dawnymi, pomorskimi rodami szlacheckimi.

[gajowy555]

Akurat tan dwór we Waplewie mnioł szczajście, co trasili tamój mądrzy ludzie.
Noju sia przybanczyło co mowam łobrozki z jinnygo dworu, chtóry tyle szczajścio
ni mnioł. Łutro poszukom i wkleje, cobyśta łobaczyli...

[rita100]

"Nie, nie je w rangkach prywatnych )) i to lepsi, bandzie tamoj muzeum
szlachty! "

Jo tlo mózie psianknie - no bo psianknie co bandzie tam muzeum szlachty. Jim
sia tyż cosik należy. Tych dworów napewno było ziencej. Tlo jak sia nazywały po
warnijsku ? To só gburstwa ?
Jak myślita ?

[gajowy555]

No jó. Nie zim, czy nie lepsi by buło nowy kóntek założyć, ło Pałacach i
dworach, ale zawdy mozem to zrobzić później. Łobziecołem Waju pokozać pałac,
chtóry ni mnioł szczajścia, coby kto ło niygo po wojnie zadbał. A że jygo
historia je gwołt ciekawo, tak Waju pomaluśku ło nim napsisza i łobrozki pokoże.

Pałac w Słobitach
Położenie: Słobity, gm. Wilczęta, pow. braniewski, woj. warmińsko-mazurskie;

Rys historyczny:

Założenie pałacowo - parkowe w Słobitach pochodzi z przełomu XVII/XVIII wieku.
Twórcą pierwszego pałacu na planie litery "H" był Abraham Dohna. Rozbudowany
później przez Alexandra zu Dohna.
Okazały i istniejący do dziś folwark powstał w XVIII wieku. Spalony w 1945 roku
w wyniku działań wojennych.
Stan na dziś: niezabezpieczony popadł w ruinę. Założenie ogrodowe i parkowe
zniszczone lub uległo zdziczeniu.

schlesien.nwgw.de/foto/thumbnails.php?album=327

[gajowy555]

Polski admirał

Pruskie rody szlacheckie pojawiły się po wojnie trzynastoletniej. Marion Dönhoff
w książce "Nazwy, których nikt już nie wymienia" wspominała, że jej ród był
czterokrotnie wymieniany w zestawieniu dowódców krzyżackich wojsk najemnych.
Nazwisko Kanitz pojawiło się trzy razy, Schlieben sześć razy i Eulenburg dwa
razy. To oni otrzymywali pierwsze majątki jako ekwiwalent zaległych płac stali
się później elitą władz państwa polskiego, a potem pruskiego. To Gerhard Donhöff
był pierwszym i ostatnim polskim admirałem do czasu odzyskania przez Polskę
niepodległości w 1918 roku. Miał w latach świetności Rzeczpospolitej budować jej
flotę, ale mieszczaństwo gdańskie było temu przeciwne i dopięło swego.
Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego w księstwie pruskim kuźnia elit miał być
Uniwersytet Królewiecki, od imienia założyciela, Albrechta Hohenzollerna, zwany
Albertyną. Do nauki w Albertynie przygotowywały specjalne szkoły partykularne,
fundowane w miastach pruskich. Członkowie bogatych rodów kształcili się na
zachodnich uczelniach jak Aleksander zu Dohna, który rozbudował pałac w
Słobitach, był w XVIII wieku ministrem wojny i stanu, gubernatorem Piławy,
feldmarszałkiem i guwernerem Fryderyka Wilhelma. Jedna z gałęzi Dohnów była
związana z dynastią Orańską, co podkreślała kolekcja 450 obrazów, m.in.
portretów holenderskich, zgromadzonych w Słobitach. Do tego były tam zbiory
cennych ceramik, a w okolicach pałacu można było znaleźć groty, "gotyckie
ruiny", klasycystyczna herbaciarnię. Pałac w Markowie słynął m.in. z ażurowej
klatki schodowej, piecy z ozdobnymi kaflami - jeden z nich był stylizowany na
motywy chińskie.

[gajowy555]

Wracamy do drogi głównej i skręcamy w lewo, w kierunku Słobit. Przed wsią możemy
skręcić w lewo, w drogę prowadzącą do zbudowanego w latach 1718-1725 folwarku. Z
istniejących tu kiedyś dwóch bram pozostała tylko jedna. Wracamy do głównej
drogi i dochodzimy do pierwszych zabudowań wsi. Po prawej stronie mijamy szkołę.
Po lewej widzimy ruiny pałacu. Na jego teren możemy wejść od strony bramy
głównej obok zachowanej w dobrym stanie oficyny.
Pałac w obecnej formie powstał na początku XVIII w. Istniejącą wcześniej
rezydencję przebudowano pod nadzorem Jan Kacpra Hindersina. Był on w
późniejszych latach głównym architektem rodu Dohnów. Cały zespół pałacowy nie
został nigdy ukończony. Warto zwrócić uwagę, że Słobity należały do tzw.
"pałaców królewskich" - monarchowie zatrzymywali się tu w czasie swoich podróży.
Pałac został spalony w marcu 1945 roku, a jego zbiory dzieł sztuki przepadły lub
zostały rozproszone. W "Zameczku Dohnów" w Morągu możemy obejrzeć trzy posążki
cynowe pochodzące z pałacu w Słobitach. Ród Dohnów wniósł bardzo dużo w rozwój
gospodarczy tych ziem. Budowa linii kolejowej Elbląg - Braniewo - Królewiec
(przez Bogaczewo i Słobity) została rozpoczęta ze względu na naciski Dohnów.
Jako pierwsza w planach była linia Kolei Nadzalewowej. Ostatni właściciel
majątku, książę Aleksander Dohna, zmarł w październiku 1997 roku, przeżywszy
prawie 98 lat.

[gajowy555]

Słobickie ślady Bursztynowej Komnaty.

Zamek, lub pałac w Słobitach zaliczany był już wkrótce po rozbudowie na początku
XVIII w. do tzw. „zamków królewskich”. Nazwa ta ma związek z niespotykanym
wówczas rozmachem w jakim go wybudowano, z przepychem wnętrz i wyposażenia.
Przede wszystkim jednak Słobity były „pałacem królewskim” z tego powodu, że
przebywali w nim od 1701 r. wszyscy królowie Prus podróżujący do Królewca,
mieszkał w nim car Rosji Paweł I, marszałek Jean Baptiste Bernadotte i wiele
innych osobistości z omawianego okresu. Do tzw. „królewskich” rezydencji
zaliczano wówczas m.in. Finckenstein (obecnie Kamieniec k. Susza),
Friedrichstein (obecnie Kamienka w obwodzie kaliningradzkim) oraz Dönhoffstadt
(Drogosze pow. Kętrzyn). Ostatnim właścicielem pałacu i olbrzymich dóbr w
Słobitach był książę Aleksander zu Dohna-Schlobitten (1899-1997), autor pięknej
książki „Erinnerungen eines alten Ostpreußen” – „Wspomnienia starych Prus
Wschodnich”.

[gajowy555]

Właśnie z tej książki dowiadujemy się nieco o „słobickim śladzie Bursztynowej
Komnaty”. Otóż w połowie stycznia 1945 r., gdy było już słychać kanonadę
zbliżającego się frontu, przybył do Słobit Ernst Otto hrabia von Solms-Laubach
(1890-1970), oficer ds. sztuki (Kunstoffzier) na froncie wschodnim. Był on
spowinowacony z rodziną Dohnów ze Słobit poprzez Achacego I zu Dohna (1533
–1601), wnuka Stanisława von Dohna, pierwszego z tej rodziny, który przybył do
Prus w 1454 r. Hrabia Ernst Otto von Solms-Laubach wraz ze swym
współpracownikiem – dr Hansem R. Weihrauchem, dokonał demontażu w 1943 r.
„Bursztynowej Komnaty” w Carskim Siole. Wówczas przybyli do Słobit z zadaniem
ratowania cennego wyposażenia pałacu słobickiego, ale ... dysponowali tylko
jednym samochodem. Nieco wcześniej dyrektor muzeum „Prussia” w Królewcu – dr.
Alfred Rhode sondował Dohnę w sprawie możliwości zdeponowania „Bursztynowej
Komnaty” w podziemiach słobickiego pałacu. Książę Aleksander zu Dohna odmówił,
tłumacząc się brakiem odpowiednich możliwości, mając jednak przede wszystkim
świadomość, że byłoby to miejsce tymczasowe, gdyż Prusy Wschodnie będą utracone.

[gajowy555]

Zresztą demontaż i wywóz zbiorów z cennego wyposażenia pałacu słobickiego
rozpoczął już w czasie rocznego urlopu po powrocie spod Stalingradu w styczniu
1943 r.
Powyższe stanowisko zawarł książę Aleksander zu Dohna jeszcze raz w liście z
dnia 27 września 1994 r. skierowanym do p. T. Balickiego z Młynar (zm. w 2003
r.). Omówił w nim propozycję zarządu miasta Królewca i tamtejszego dyrektora
prowincjonalnego muzeum – dr A. Rhode, w sprawie ewentualnego przechowania
„Bursztynowej Komnaty” w piwnicach słobickiego pałacu. Dr Alfred Rhode pozostał
z żoną do końca w oblężonym Królewcu, został uwięziony, a następnie zamordowany
przez NKWD na Łubiance w 1945 r. Niezwykle wykwintny, barokowy pałac w Słobitach
został spalony przez żołnierzy sowieckich w marcu lub sierpniu 1945 r.

[gajowy555]

Nie ulega wątpliwości, że właśnie E. Koch był prawdopodobnie jedną z ostatnich
osób, które doskonale znały losy „Bursztynowej Komnaty”. Skazany w 1959 r. na
śmierć przez Sąd Wojewódzki w Warszawie, zmarł w 1986 r. w więzieniu w
Barczewie. Zagadka niewykonania wyroku śmierci na Kochu tłumaczona jest m.in.
tym, że znał on tajemnicę przechowywania Bursztynowej Komnaty, jak również tym,
że miał problemy z poruszaniem się, a w myśl polskiego prawa, skazany musi wejść
o własnych siłach na szafot. Są pewne przypuszczenia, że E. Koch część z cennych
zbiorów obrazów, mebli i in. przechowywał w pałacu w Wysokiej k. Rychlik, który
już przed wojną został włączony do tzw. Fundacji E. Kocha. Ale pałac ten też
został wysadzony w styczniu 1945 r. przez wycofujące się oddziały Wehrmachtu, w
celu „zatarcia śladów”. Czy była tu przechowywana Bursztynowa Komnata – trudno
powiedzieć.

[gajowy555]

Jak widzicie, Pałac w Słobitach, a teraz jego ruiny, byc może kryją w sobie
tajemnicę Bursztynowej Komnaty. Przez nazwisko swego fundatora , łączy się też z
jakże nam bliskim Zamkiem Morąg i naszym przyjacielem Svolo.
A tu możemy zlokalizować położenie Słobit...

mapa.szukacz.pl/?n=54.140556&e=19.791944&z=3&t=S%C5%82obity&m=S%C5%82obity

[gajowy555]

A tu znajdziemy opis i zdjęcia pałacu w Słobitach, zamieszczone w książce
Małgorzaty Jackiewicz-Garniec i Mirosława Garniec "Pałace i dwory dawnych Prus
Wschodnich".
To według mnie nalepsze i najpełniejsze źródło wiadomości o "naszym" pałacu.
Zapraszam do czytania i oglądania...

www.arta.olsztyn.pl/polski/palace.htm

[rita100]

"Pałac został spalony w marcu 1945 roku, a jego zbiory dzieł sztuki przepadły
lub zostały rozproszone. W "Zameczku Dohnów" w Morągu możemy obejrzeć trzy
posążki cynowe pochodzące z pałacu w Słobitach. Ród Dohnów wniósł bardzo dużo w
rozwój gospodarczy tych ziem. Budowa linii kolejowej Elbląg - Braniewo -
Królewiec (przez Bogaczewo i Słobity) została rozpoczęta ze względu na naciski
Dohnów. Jako pierwsza w planach była linia Kolei Nadzalewowej. Ostatni
właściciel majątku, książę Aleksander Dohna, zmarł w październiku 1997 roku,
przeżywszy prawie 98 lat."

I pytanie tradycyjne , gdzie został pochowany ? Zmarł przeciez nie tak dawno.

schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=327&pos=10
Tak w dzisiaj wygląda pałac w Słobitach, pałac Aleksandra Dohna. Całkowita
ruina. Ale w tym wzystkim zapytam się w jaki sposób uchowały sie drewniane
stropy stodoły, które najbardziej powinny ucierpiec po pożarach wojennych ?
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=327&pos=6

[rita100]

Aleksander zu Dohna, rozbudował pałac w Słobitach, był w XVIII wieku ministrem
wojny i stanu, gubernatorem Piławy, feldmarszałkiem i guwernerem Fryderyka
Wilhelma. Jedna z gałęzi Dohnów była związana z dynastią Orańską, co
podkreślała kolekcja 450 obrazów, m.in.portretów holenderskich, zgromadzonych w
Słobitach. Do tego były tam zbiory cennych ceramik, a w okolicach pałacu można
było znaleźć groty, "gotyckie ruiny", klasycystyczna herbaciarnię.

Musiał pieknie wyglądać w tamtych czasach.
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=327&pos=1
Jeśli puścimy wodze wyobrazni , to na tym łobrazecku nojlepiej zidać.
schlesien.nwgw.de/foto/displayimage.php?album=327&pos=2

[rita100]

Rychtycznie, fejn bułoby nowyj kóntek załozyc, no ale niechaj tak bandzie. Jek
bandzie ziencej pałacy to trza bandzie założyć nowyj kóntek. Tak tera
pospasyrujmy po pałacu w Słobitach , z którego tylko kruszynki łostały.

[rita100]

Łobaczcie co nolazłam łu Piechockiego. Takó cikawostke. A reszta bandzie w
kóntku ło Piechockim. Ta komnata bursztynowa musiała być bardzo bogata, bo
Łańcut je najbogatszym pałacem tego typu co w Słobitach.

"Ze słobickiej linii wywodził sie również Heinrich zu Dohna-Tolksdorf,
uczestnik zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku, przewidywany przez spiskowców
na stanowisko nadprezydenta Prus Wschodnich. Wkrótce po nieudanym puczu
schwytany, skazany na śmierć i stracony w Ploetzenau koło Berlina.
Zamek Dohnów w Słobitach opodal Pasłeka należał do najwspaniałej wyposażonych
budowli arystokratycznych w Prusach. Porównać go można do świetnego zespołu
pałacowego w Łańcucie. Spłonął doszczętnie podpalony przez Armię Radziecką w
marcu 1945 roku."

[tralala33]

braniewo.wm.pl/?main=17&c=137,3,16607,,4683
Pałac w Słobitach jest w coraz gorszym stanie. Mury kruszeją, a w środku rosną
krzaki i drzewka. Nadzieję na uratowanie zabytku przyniosła zmiana właściciela.
W styczniu trzech warszawiaków kupiło kompleks za blisko siedemset tysięcy
złotych.

- Całkowite zabezpieczenie obiektu jest bardzo kosztowne i polega na wykonaniu
szeregu prac które zminimalizują wnikanie wilgoci do murów - mówi Mirosław
Jonakowski, kierownik elbląskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony
Zabytków.

Pałac powstał na początku XVII wieku. Swoją świetność zespół pałacowy
zawdzięcza Aleksandrowi zu Dohna, który jeszcze w XVIII wieku przebudował
rezydencję. W 1944 roku do Aleksandra zu Dohne, ostatniego właściciela Słobit
zwrócił się dr Alfred Rohde, dyrektor królewieckiego muzeum z prośbą o
możliwość zdeponowania w Słobitach Bursztynowej Komnaty oraz kolekcji bursztynu
ze zbiorów dawnej stolicy Prus. Podobno, Aleksander zu Dohna odmówił. Być może
dlatego że przez wieki zu Dohnowie zgromadzili świetną kolekcję dzieł sztuki, a
pałacowa biblioteka w czasach swojej świetności liczyła ponad 55 tysięcy
pozycji. Nie dziwi więc, że po wojnie skarbami ukrytymi w Słobitach interesował
się nawet Urząd Bezpieczeństwa.
Grzegorz Michalec

[tralala33]

Tak tero nie ziam czy to je dobrze czy nie. Trzech warsiawiaków? A jek sia nie
dogadajó?

[rita100]

Tak, to je nogorsze - współwłasnośc, to tlo klopot dla pałacu i wszelkich
remontów. Zgoda większości. Ciekawe w jakim stosunku procentowym to kupili ?

[gajowy555]

No jó...

Ponad 55ha z zabudowaniami, a więc pałac, folwark i cała reszta. Obawiam się,
że jak zwykle z warszawiakami bywa, szlag to wszystko trafi i na tym koniec.
Tego ani resztkom pałacu, ani ludziom z folwarku, ani nam, warnijakom, nie winszuje.
Zbyt mało pozostało po wonie, po minionych, pozbawionych szacunku dla
historii (jaka by ona nie była) czasach, aby pozwalać sobie na taką
bezsensowną "gospodarkę". Ciekawy co prawda jestem, na jakich warunkach
Agencja Nieruchomości Rolnych sprzedała ten obiekt i ziemię? Czy obecni
właściciele mają jakieś obowiązki co do tego zabytku, jak też, czy mają
ambicję, pomysł, a może pieniądze na to, żeby to miejsce w Słobitach stało
się pełne życia. Wątpię, ale mam gdzieś w sobie nadzieję, że a nóż się mylę.
Oby.

schlesien.nwgw.de/foto/thumbnails.php?album=327

[rita100]

Szpetnie to puchnie.
Zawdy móziły jaskółki co ni fejne só spółki. Może kupsili by sprzedać, taka
inwestycja na handel.

[ewa.gilecka]

Jest nowe wydanie Olsztyn 2022. [e-mail]

[warnija]

Psianknie dziankujewa za ziadomość. A zaglóndojta i psiszta łof ziency