ŚLĄSK

[Gość: ballest]

ŚLĄSK, hist. dzielnica Polski w dorzeczu górnej i środk. Odry. W VIII–IX w.
zamieszkany przez plemiona zachodniosłow., m.in. Ślężan (w rejonie góry
Ślęży; Ślązacy). Po okresie przynależności do Czech włączony ok. 990 do
Polski; 1000 założono biskupstwo we Wrocławiu; teren sporny z Czechami (1038–
50 pod ich władzą). Po 1138 dzielnica Władysława II Wygnańca, następnie jego
synów, którzy dali początek 2 liniom piast.: wrocł. i opol.-raciborskiej
(stąd późniejsze, od XV w., wyodrębnianie Dolnego Śląska i Górnego Ślaska);
z upływem czasu rozpadał się na coraz więcej księstw, rządzonych przez
Piastów; od pocz. XIII w., wraz z rozwojem osadnictwa (kolonizacja na prawie
niem.), górnictwa kruszców, rzemiosła i międzynar. handlu, Śląsk stawał się
najbogatszą i przodującą pod względem kult. dzielnicą Polski. Mimo silnych
związków z innymi dzielnicami (program zjednoczenia Polski, wysuwany przez
Henryków: Brodatego, Pobożnego i Probusa) znaczne od poł. XIII w.
rozdrobnienie polit. i walki między książętami ułatwiły opanowanie Śląska
przez Czechy (w 1 poł. XIV w. większość książąt uznała ich zwierzchnictwo);
po zjednoczeniu Polski Śląsk pozostał poza granicami królestwa; próby jego
odzyskania zakończyły się niepowodzeniem, 1348 Kazimierz III Wielki zrzekł
się praw do Śląska; później wróciły do Polski jedynie księstwa oświęcimskie
(1457) i zatorskie (1494), wykupione przez króla pol., oraz księstwo
siewierskie (od 1443 własność biskupów krak.); diecezja wrocł. należała do
metropolii gnieźn. do XVIII w. W 1526 Śląsk przeszedł, wraz z innymi
ziemiami Korony czes., pod władzę Habsburgów; linie piast. w poszczególnych
księstwach stopniowo wygasały — wrocł. 1335, świdnicka 1368, głogowska 1476,
oleśnicka 1492, żagańska 1504, opol. 1532, ciesz. 1625, brzesko-legnicka
1675 (ostatnim Piastem był Jerzy Wilhelm). Wraz z napływem ludności niem.
postępowała od zach. germanizacja ludności polskiej. W okresie reformacji
większość książąt i miast śląskich przyjęła luteranizm; wielu działaczy
reformacyjnych odegrało ważną rolę w rozwoju pol. języka i kultury na
Śląsku. W czasie wojny trzydziestoletniej (trzydziestoletnia wojna 1618–48)
działania wojenne spustoszyły kraj, zdziesiątkowały ludność, spowodowały
upadek wielu miast; po wojnie nastąpiły prześladowania protestantów, którzy
masowo emigrowali, m.in. do pd. Wielkopolski. W 1740–42 (śląskie wojny)
Śląsk został zdobyty przez Prusy, Austria zachowała tylko Śląsk Cieszyński i
księstwa: karniowskie i opawskie; ten stan potwierdził pokój 1763 kończący
wojnę siedmioletnią. Władze prus. prowadziły politykę germanizacyjną, mimo
to na pocz. XIX w. Górny Śląsk i pn.-wsch. część Dolnego Śląska miały
zdecydowanie pol. charakter; ogółem mówiący po polsku stanowili ok. 25%
ludności prowincji śląskiej. W XIX w. szybko rozwijały się: górnictwo
węglowe, hutnictwo i in. gałęzie przemysłu, a gospodarka rolna osiągnęła
wysoki poziom. Polscy działacze nar. (J. Lompa, K. Miarka) starali się
przekształcić poczucie „ślązackiej” odrębności etnicznej w świadomość
wspólnoty z całym narodem; budzenie polskości i przeciwdziałanie
germanizacji ożywiła Wiosna Ludów 1848 (zakładanie czasopism i stowarzyszeń
pol.), także na Śląsku austriackim („Tygodnik Cieszyński”); ruch nar.
jednoczył Polaków wokół Kościoła katol. (inaczej było na Śląsku Cieszyńskim,
gdzie mieszkało wielu ewangelików); na pocz. XX w. wzrosła aktywność polit.
ruchu nar. (m.in. działalność W. Korfantego). Po I wojnie świat., uczestnicy
3 powstań śląskich (VIII 1919, VIII 1920, V–VI 1921) dali wyraz woli
zjednoczenia Górnego Śląska z Polską; wyniki plebiscytu z 20 III 1921,
odbywającego się w warunkach dających przewagę Niemcom, były dla Polaków
niekorzystne, ale Rada Ambasadorów mocarstw ententy, decydując X 1921 o
podziale Górnego Śląska, pod wpływem III powstania śląskiego wytyczyła
granicę korzystniejszą od rezultatów głosowania; VI–VII 1922 Rzeczpospolita
przejęła 29% obszaru plebiscytowego i 46% zaludnienia (996 tys. mieszk., w
tym 250 tys. Niemców) wraz z większą częścią przemysłu górnośląskiego (po
stronie niem. pozostało ok. 530 tys. Polaków). Śląsk Cieszyński decyzją Rady
Ambasadorów został 1920 podzielony w przybliżeniu wzdłuż Olzy: część wsch.
przyznano Polsce, zach. — Czechosłowacji (gdzie w niektórych gminach Polacy
stanowili większość mieszkańców — tzw. później Zaolzie). Z przyznanych
Polsce ziem Śląska utworzono woj. śląskie (ze stol. w Katowicach), które
otrzymało autonomię (lokalny sejm); jako okręg górn.-hutn. odgrywało wielką
rolę w gospodarce pol. (tylko w tym województwie większość ludności
pracowała w przemyśle); zakłady przem. były przeważnie własnością
arystokratycznych rodów niem. lub spółek o przewadze niem. kapitału (władze
pol. usiłowały — z częściowym powodzeniem — wprowadzić kapitał franc.; w
latach 30. akcje niektórych wielkich firm przeszły na własność państwa
pol.); część Śląska znajdująca się w Niemczech traciła znaczenie gosp.; na
Śląsku Opolskim działał Związek Polaków w Niemczech oraz liczne
stowarzyszenia pol., które szykanowano zwł. po dojściu A. Hitlera do władzy
(1933). W 1938 po układzie monachijskim wojska pol. zajęły Zaolzie. Po
agresji niem. na Polskę, X 1939 woj. śląskie zostało wcielone do Rzeszy (do
prowincji górnośląskiej); wywierając presję na Polaków wpisano większość
mieszkańców na niem. listę narodowościową (tzw. volkslistę), ponad 40 tys.
wcielono do Wehrmachtu; terror niem. na Górnym Śląsku był bardziej masowy
niż na innych ziemiach pol.; przeciwko okupantowi walczyły organizacje
podziemne (przede wszystkim Organizacja Orła Białego — ZWZ-AK).
Po 1945 przywrócono granicę pol.-czechosł. z 1920 (lecz początkowo ze strony
pol. były tendencje do ponownego zajęcia Zaolzia), zaś należąca poprzednio
do Niemiec część Śląska powróciła do Polski; ludność niem. w znacznej
większości została wysiedlona do Niemiec, napłynęła ludność pol. (do I 1947 —
ponad 2630 tys. osób), w dużej części repatrianci z przedwojennych ziem
wsch. Polski; władze komunist. traktowały w praktyce śląskich Polaków na
równi z Niemcami, co często powodowało odchodzenie od polskości i emigrację
do Niemiec. Od 1975 terytorium Śląska leży w obrębie woj.: biel., katow.,
opol., wrocł., wałb., legn., jeleniogór. i zielonogórskiego