Zamek Tęczyn

[madohora]

We wsi mieści się szkoła podstawowa, remiza OSP, Parafialny Klub Sportowy Sankowia, gospodarstwo rolnicze „Agrokompleks”. W zachodnim przysiółku Głuchówki na szczycie wzgórza Wielka Góra, który stanowi dobry punkt widokowy na Beskid Żywiecki z Babią Górą, stoi wieża nadajnikowa sieci Orange. Miejscowość sąsiaduje z Rezerwatem przyrody Doliną Potoku Rudno. W Sance istnieje amatorska drużyna sportowa, która gra w C-klasie powiatu Krakowskiego – Sankowia Sanka. Klub istnieje od roku 1998 r., najwyżej w swojej historii klub grał w B-klasie Chrzanowskiej.

[madohora]

Dwa klony jawory i dąb szypułkowy (przy ogrodzeniu Sp-ni „Agrokompleks”); trzy lipy drobnolistne (przy drodze do kościoła); lipa drobnolistna, wiąz górski i lipa wielkolistna (w grupie przy boisku szkolnym) oraz trzy lipy drobnolistne (obok kościoła).

[madohora]

Celem ochrony rezerwatu jest zachowanie fragmentu buczyny karpackiej ze starodrzewem bukowym oraz swoistych cech krajobrazu

[madohora]

[madohora]

[balzack]

[madohora]

Rezerwat o powierzchni 19,36 ha, utworzony został w 1959 w celu ochrony naturalnego krajobrazu przełomu rzeki Rudawy, a także naskalnej roślinności i lasu. Występuje w nim 18 gatunków roślin chronionych, m.in. tojad mołdawski, kruszczyk siny, rojownik pospolity, ciemiężyca zielona. W rezerwacie znajduje się stroma, o niemal pionowych ścianach, skała wapienna wysoka na ok. 25 m z wyrytymi historycznymi napisami i roślinnością naskalną. Prócz niej jest kilka mniejszych skał wapiennych z okresu jury, znajdujących się w lesie tworzonym głównie przez dęby.

[madohora]

Nazwa skały pochodzi od rycerza Kmity, który według legendy pochodzącej z początku XVI w. nieszczęśliwie zakochał się w pięknej Olimpii Bonerównie, córce ówczesnego właściciela Balic. Nie mogąc ożenić się z nią, rzucił się z rozpaczy wraz z koniem z tej skały, ponosząc śmierć na miejscu. Bonerówna ponoć oddana została do zakonu. W miejscu, z którego skoczył, znajduje się krzyż. Wyryty na skale kilka metrów ponad drogą, stary (odnowiony w 2016) napis głosi:

[madohora]

Autorem tej sentencji jest Wincenty Pol. Obydwie inskrypcje wyryte zostały w 1854 r. Dawniej podobno istniał jeszcze jeden napis wykuty przez samego Kmitę:

Sroga miłości mojej moc dręczy duszę. Wiara – Bóg – Miłość – Miłość – Miłość – Kmita i Bonerówna – 1515.

[madohora]

[madohora]

ZAMEK TENCZYN

[madohora]

Ruiny zamku stoją na dawnym stożku wulkanicznym, będącym najwyższym wzniesieniem Garbu Tenczyńskiego (Góra Zamkowa 398/401 m n.p.m.).

[madohora]

MURY W TENCZYNIE

[madohora]

W 2009 r. wydana została decyzja w sprawie unieważnienia decyzji o odebraniu zamku rodzinie Potockich w ramach reformy rolnej w 1944 r., jej wykonanie zostało jednak wstrzymane. W 2009 r. z uwagi na zły stan techniczny zamek został zamknięty dla zwiedzających. W 2010 r. gmina, będąca administratorem zamku, pozyskała środki z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego i rozpoczęła zabezpieczanie ruin. Dzięki pracom zabezpieczającym proces niszczenia ruin udało się zastopować.

[madohora]

O dawnej wspaniałej przeszłości Tęczyna mówią sterczące ruiny zamczyska, które jeszcze i dzisiaj groźnie
panują nad okolicą. Murowany zamek ufundował w XIV wieku Nawój z Przegini, kaszt. krak. Przypuszczalnie
dochowane fragm enty daw nych fundamentów pochodzą z pierwotnej czternastowiecznej budowli, reszta powstała w następnych stuleciach i była często przemurowywana. Wśród ruin znajduje się wieża, zwana Dorotką. W Tęczynie byli więzieni rycerze krzyżaccy wzięci do niewoli w bitwie pod Grunwaldem. W XVI wieku zamek został przedzielony na dwie części, jedna strona przypadła Andrzejowi, woj. lubelskiemu, druga Stanisławowi, kaszt. krakowskiemu.

[madohora]

DOJAZD DO ZAMKU TENCZYN

[madohora]

⌂TENCZYN MURY

[madohora]

Tęczyńscy – polski ród magnacki herbu Topór. Być może wywodził się od palatyna Sieciecha, a ich domniemani przodkowie („poronieni książęta”, według Wincentego Kadłubka[1]) mieli być właścicielami Tyńca, który skonfiskował im Kazimierz I Odnowiciel. Od końca XIII w. do 1637 r. Tęczyńscy nieprzerwanie utrzymywali się na szczytach elity możnowładczej i niezależnie od okresu należeli do kilku najbardziej wpływowych rodzin w Królestwie Polskim[2]. Protoplastą rodu był prawdopodobnie rycerz Sułek z Morawicy wzmiankowany w 1273 roku i posiadający prawo patronatu nad kolegiatą św. Andrzeja w Krakowie. Siedzibą rodu był zamek Tenczyn w Rudnie, którego budowę rozpoczął na początku XIV wieku syn Sułka – kasztelan krakowski Nawój z Morawicy, będący twórcą potęgi Tęczyńskich. Budowę tę kontynuował jego syn Andrzej i od tego czasu członkowie rodu przyjęli nazwisko po przeniesieniu się tam z zamku w Morawicy. Członkowie rodu działali najpierw na rzecz zjednoczenia kraju po okresie rozbicia dzielnicowego, a następnie potem na rzecz unii z Litwą. Synem Andrzeja był Jan, będący jednym z najważniejszych współpracowników królowej Jadwigi i Władysława Jagiełły. Za zasługi Władysław Jagiełło nadał mu Nową Górę z wsiami oraz z kopalniami ołowiu. Jan Tęczyński posiadał również zamek Wrocimowice. Za panowania ostatnich Piastów oraz Jagiellonów Tęczyńscy byli najpotężniejszą rodziną w Małopolsce, wielu z nich pełniło ważne funkcje kasztelanów krakowskich i wojewodów krakowskich. W 1408 roku najstarszy z synów Jana, Andrzej, ożenił się z Anną z Goraja, córką słynnego Dymitra z Goraja herbu Korczak, dzięki czemu Tęczyńscy uzyskali Kraśnik w Lubelskiem i klucz brzeziński. Po kryzysie w znaczeniu rodu w czasach Nawoja z Tęczyna, który zadłużył majątki, znaczenie rodu przywrócił Jan z Tęczyna, który został przywódcą najpotężniejszego w pierwszej połowie XV wieku stronnictwa możnowładczego, zwanego „oligarchami małopolskimi”[2]. Andrzej Tęczyński, zmarły tragicznie w 1461 r., zamordowany przez tłum mieszczan krakowskich, zapoczątkował boczną linię rodziny znaną pod nazwiskiem Rabsztyńskich[2]. Jej własnością stało się miasto Książ Wielki wraz z 14 wsiami oraz zastaw na tenucie rabsztyńskiej (zamek Rabsztyn, miasto Olkusz i 10 wsi). Własnością Tęczyńskich był także dom w Krakowie przy ul. św. Andrzeja, dom na Wawelu zwany Rabsztynem, miasto Łęczna, zamek Kryłów, zamek Terebiń, miasto Luboml, miasto Bóbrka i przylegające do nich wsie. Na latyfundium Tęczyńskich w 1470 r. składały się: 4 zamki, 6 miast, 90 wsi oraz 2 domy w Krakowie. Śmierć Jana Tęczyńskiego w 1470 r. stanowiła punkt zwrotny w dziejach rodziny, ponieważ jego synowie nie mogli liczyć na przychylność Kazimierza Jagiellończyka, pamiętającego o opozycyjnej polityce ich ojca[2]. Dopiero za panowania króla Jana Olbrachta kilku Tęczyńskich objęło wysokie urzędy senatorskie. Wojewoda Andrzej Tęczyński w 1527 otrzymał od cesarza dla rodu dziedziczny tytuł hrabiego. W 1562 roku założył miasto Końskowola.
Ostatnim męskim przedstawicielem głównej linii rodu był wojewoda krakowski Jan Magnus Tęczyński, który zmarł w 1637 roku. Spadkobierczynią całego majątku została jego córka Izabela, która poślubiła w 1639 r. starostę pobiedziskiego, Łukasza Opalińskiego

[madohora]

TENCZYN

[madohora]

Najbardziej znani członkowie rodu

Nawój z Morawicy (zm. 1331) – kasztelan krakowski
Andrzej Tęczyński (zm. 1369) – syn Nawoja, wojewoda krakowski
Jan Tęczyński (zm. 1405) – syn Andrzeja (zm. 1369), kasztelan i starosta krakowski, bliski doradca Władysława Jagiełły
Andrzej Tęczyński (zm. 1461) – brat Jana (zm. 1470), zabity przez mieszczan krakowskich, jego potomkowie przyjęli nazwisko Rabsztyńskich
Jan Tęczyński (zm. 1470) – wnuk Jana (zm. 1405), wojewoda krakowski i lubelski, kasztelan krakowski
Sędziwój Tęczyński (zm. 1479) – syn Jana (zm. 1470), rektor Akademii Krakowskiej
Zbigniew Tęczyński (zm. 1498) – syn Jana (zm. 1470), doradca Kazimierza Jagiellończyka
Andrzej Tęczyński (zm. 1536) – wnuk Jana (zm. 1470), wojewoda lubelski, sandomierski i krakowski, kasztelan krakowski, w 1527 otrzymał dziedziczny tytuł hrabiowski
Andrzej Tęczyński (zm. 1561) – wnuk Jana (zm. 1470), wojewoda lubelski i kasztelan krakowski

[madohora]

TENCZYN

[madohora]

Szlak Dawnego Górnictwa Węglowego – szlak turystyczny (ścieżka dydaktyczno-turystyczna) w Tenczyńskim Parku Krajobrazowym w gminie Krzeszowice, poprowadzona w 1999 roku wg projektu Jacka Płonczyńskiego i Józefa Boratyna - geologów-kartografów z Przedsiębiorstwa Geologicznego S.A w Krakowie (bibliografia), opracowana na zlecenie Dyrekcji Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w Krakowie.

[madohora]

Tenczynek to także dawny ośrodek górnictwa węglowego, wzmiankowany po raz pierwszy w 1659. Jego ranga wzrosła w latach dwudziestych XIX wieku, później powstawały kolejne kopalnie, zwane często żeńskimi imionami: Krystyna, Barbara, Katarzyna. Ostatnia z nich - Krystyna - była eksploatowana do 1955.

[madohora]

Pozostałości śladów po dawnej eksploatacji węgla zachowało się głównie w rejonie kopalni Krystyna I(budynki nadszybia szybu o głębokości 181 m oraz zdewastowane budynki mieszkalne jej pracowników) i Krystyna II (rozległe hałdy poeksploatacyjne z licznymi okruchami węgla, resztki betonowych fundamentów, nasypów i dróg dojazdowych), a na zachód od nich wiele płytkich szybików w rejonie wychodni pokładu Andrzej, będących najlepiej zachowanym miejscem do powierzchniowych obserwacji serii węglonośnej w tym rejonie. W rejonie kopalni Kmita zachowały się miejsca zasypanych szybów i szybików, hałd z łupkami ilastymi, piaskowcami, węglem oraz dróg dojazdowych, a przy szybie Robert fragmenty ceglanej podmurówki maszynowni i zabudowania ostatnich właścicieli kopalni (tzw. Hromkówka).

[madohora]

W latach 1864-1869 powstała mała kopalnia pod wzgórzem zamkowym w Rudnie (szyb Bolesław i sztolnia Franciszek). W 1891 założono kopalnię Franciszek. Widoczne są leje po szybach wydobywczym i wentylacyjnym kopalni Rudno oraz sztolni Franciszek i hałd. W Rudnie była również kopalnia melafiru. Szlak biegnie w rejonie kopalni: Janina, Rudno, Franciszek, Józef.

[madohora]

W odróżnieniu od Tenczyna Wielkiego (zamku) wieś tę zwano Tenczynem Małym (Tenczyn parva), stąd wzięła się późniejsza nazwa, będąca zdrobnieniem nazwy Tęczyn, czyli obecny Tenczynek. Pod koniec XVI w. używano nazwy Szarża wzięta od rodowego zawołania Toporczyków. Wizytacja biskupia z 1598 stwierdziła, że szkoła mieściła się w domu i na gruncie kościelnym. Wówczas to kardynał Jerzy Radziwiłł opisał, że kościół był drewniany i posiadał trzy ołtarze.
W 1595 roku wieś położona w powiecie proszowickim województwa krakowkiego była własnością wojewodziców krakowskich: Gabriela, Andrzeja i Jana Magnusa Tęczyńskich.

[madohora]

W 1885 zakupiono od gminy tenczyńskiej grunt pod budowę Domu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. 1 września 1887 rozpoczęto nauczanie w 2-klasowej szkole ludowej. Przyjęto 259 dzieci, dla których otwarto 4 klasy. 3 września 1889 powstała ochronka dla małych dzieci. W 1896 stanął nowy budynek szkolny z dwoma salami i korytarzem. W 1903 browar przeszedł na własność Towarzystwa Akcyjnego. W 1910 powstała miejscowa straż pożarna. W 1918 w budynku szkoły kwaterowało wojsko polskie. W czasie I wojny światowej armia austriacka zarekwirowała wszystkie dzwony kościelne, nowe zostały ufundowane przez różne osoby w latach 1919 i 1923. W roku 1920 w Tenczynku zarejestrowanych było 11 warsztatów rzemieślniczych, w tym. m.in. 3 murarskie, 2 piekarskie, po jednym rymarskim i stolarskim. W 1922 założono miejscowe Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, jego siedzibą był zakupiony przez ks. Kamusińskiego obecny budynek RSZiZ w centrum wsi. Powstała też drużyna piłkarska o nazwie Tęcza.

[madohora]

W latach 1954-1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Tenczynek. W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Tenczynek. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. W 1986 powstała nowa remiza strażacka. 28 kwietnia 1989 otwarto pawilon sportowy, przy boisku piłkarskim na 500 miejsc (w tym 200 siedzących). W latach 90. XX w. powstał nowy ośrodek zdrowia oraz nastąpiła rozbudowa szkoły. W 2003 nadano nazwy ulicom. W 2008 wybudowano salę gimnastyczną, a w 2009 nowy budynek przedszkola, w którym mieści się również filia biblioteki publicznej. W 2010 w centrum wsi (ul. Chrzanowska) wybudowano nowy most, poprzedni drewniany rozebrano, w całości też zakończono etap kanalizacji wsi.

[madohora]

Już na początku XVII w. w Tenczynku istniał młyn, browar plebański, papiernia – zniszczona przez powódź w 1710, ślusarnia, prochownia i warsztaty płatnerskie. Po najeździe Szwedów, kiedy po raz pierwszy spłonął Zamek Tenczyn (1655), a w 1656 również i wieś, w latach 1655–1657 zbudowano w Tenczynku browar pański, gorzelnię, piekarnię, nowy młyn oraz nowy folwark wraz z modrzewiowym dworem zwanym później Dworem Sobieskiego, bowiem jak głosi legenda król Jan III Sobieski zatrzymał się tutaj wracając spod Wiednia i kosztował tenczyńskich rarytasów, dwór został wyburzony na przeł. lat 50. i 60 XX w. W pobliżu dworu rosła lipa Lenartowicza ścięta w 1924, przy której w sierpniu 1875 Teofil Lenartowicz napisał jeden ze swych wierszy. W 1933, w rocznicę 250-lecia mającego mieć miejsce zatrzymania się Sobieskiego w Tenczynku, mieszkańcy ziemi chrzanowskiej ufundowali kamienną płytę na budynku browaru. Wieś z budynkami gospodarczo-produkcyjnymi (browarem i gorzelnią), z wyjątkiem Dworu Sobieskiego, spaliła się 3 maja 1720. W pożarze zginęła też rodzina żydowska, która je dzierżawiła. U schyłku XVIII w. w Tenczynku stał dwór, karczma, browar, dwa młyny i tartak.

[madohora]

Browar Tenczynek – browar w Tenczynku w województwie małopolskim. Powstał przed 1553 rokiem. W 2018 został kupiony przez spółkę akcyjną Manufaktura Piwa, Wódki i Wina, której właścicielem jest Janusz Palikot. Browar posiada swój sklep internetowy

[madohora]

14 maja 2014 roku Browar Tenczynek został zakupiony przez spółkę Browary Regionalne Jakubiak, która rozpoczęła remont budynku. W 2015 roku wznowiono produkcję piwa. W 2018 roku zakład trafił w ręce spółki Manufaktura Piwa, Wódki i Wina, której właścicielem jest Janusz Palikot

[madohora]

Pozostałości śladów po dawnej eksploatacji węgla zachowało się głównie w rejonie kopalni Krystyna I(budynki nadszybia szybu o głębokości 181 m oraz zdewastowane budynki mieszkalne jej pracowników) i Krystyna II (rozległe hałdy poeksploatacyjne z licznymi okruchami węgla, resztki betonowych fundamentów, nasypów i dróg dojazdowych), a na zachód od nich wiele płytkich szybików w rejonie wychodni pokładu Andrzej, będących najlepiej zachowanym miejscem do powierzchniowych obserwacji serii węglonośnej w tym rejonie. W rejonie kopalni Kmita zachowały się miejsca zasypanych szybów i szybików, hałd z łupkami ilastymi, piaskowcami, węglem oraz dróg dojazdowych, a przy szybie Robert fragmenty ceglanej podmurówki maszynowni i zabudowania ostatnich właścicieli kopalni (tzw. Hromkówka).

[madohora]

Barokowy kościół św. Katarzyny, zbudowany w latach 1728–1742. Z późnorenesansową amboną oraz barokowym i regencyjnym wystrojem wnętrz kryje w podziemiach szczątki ostatniego z potomków Tęczyńskich – Jana (zm. 1637). Na cmentarzu parafialnym pochowany został znany aktor Bogumił Kobiela. Koło kościoła znajduje się interesująca skałka karbońska, stanowiąca pomnik przyrody;

[madohora]

Kościół św. Jakuba Apostoła – kościół znajdujący się w Sance, w gminie Krzeszowice, w powiecie krakowskim, w województwie małopolskim.

[madohora]

W głównym ołtarzu świątyni znajduje się uważany za cudowny obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, która podaje swojemu synowi złote jabłko. Jest to obraz na desce nieznanego autora. Pierwsze informacje dotyczące obrazu pochodzą z 1663 r. W 1793 r. za zgodą biskupa obraz przeniesiono z bocznego ołtarza do głównego, gdzie wcześniej znajdował się obraz patrona parafii św. Jakuba Apostoła[4].

22 maja 2016 roku arcybiskup częstochowski Wacław Depo w asyście biskupów pomocniczych archidiecezji krakowskiej Jana Szkodonia i Jana Zająca dokonał koronacji obrazu koronami biskupimi arcybiskupa krakowskiego kardynała Stanisława Dziwisza
8 września 2018 r. kościół otrzymał status Sanktuarium Matki Boskiej Pani Saneckiej, Matki Oczekiwanego Macierzyństwa

[madohora]

Bór – przysiółek wsi Sanka w Polsce, położony w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice
W latach 1975–1998 przysiółek administracyjnie należał do województwa krakowskiego.
Przysiółek znajduje się na północno-wschodnich krańcach wsi, przy przysiółku Baczyn. Dzieli się na Bór oraz Pod Borem.

[madohora]

Na zachód od przysiółka znajduje się Wielka Góra z nadajnikiem sieci Orange, Zalaska i Orley w rezerwacie przyrody Dolina Potoku Rudno. Na północ od Głuchówek znajduje się miejscowość Zalas. Przy dobrych warunkach pogodowych ze szczytu Wielkiej Góry można ujrzeć pasmo Beskid Zachodnich i szczyt Babiej Góry.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Do 1795 r. wieś wchodziła w skład powiatu krakowskiego i województwa krakowskiego, a od lipca 1796 r. do 15 lipca 1809 r. w skład cyrkułu krakowskiego Galicji Zachodniej. W latach 1815–1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim. W latach 1846–1853 wchodziła w skład powiatu krakowskiego. W latach 1853–1939 wchodziła w skład powiatu chrzanowskiego. Od 26 października 1939 r. do 18 stycznia 1945 r. wieś należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. Po wojnie od 1945 do 1975 ponownie w powiecie chrzanowskim. W latach 1954–1972 wieś była siedzibą gromady Wola Filipowska, w skład jednostki weszły obszary dotychczasowych gromad Wola Filipowska (bez przysiółka Dulowa (Białka)) ze zniesionej gminy Tenczynek i Filipowice ze zniesionej gminy Nowa Góra w powiecie chrzanowskim. W latach 1973–1976 miejscowość należała do gminy Tenczynek w powiecie chrzanowskim. W latach 1975−1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. Pod koniec lat 90. XX w. od Woli Filipowskiej odłączono wschodnie tereny wsi (tzw. Zielona) przyłączając je do miasta Krzeszowice. W późniejszym okresie nadano nazwy ulic, dwa razy zmieniane. 1 stycznia 2006 r. odłączono część Woli Filipowskiej do Dulowej. W 2010 wzdłuż każdej z ulic wprowadzono nową uporządkowaną numerację domów.

[madohora]

Pierwotna Wola znajdowała się na miejscu obecnego przysiółka Stara Wola, położonego wśród Puszczy Dulowskiej w kierunku Rudna. Mieszkańcy wsi początkowo zajmowali się pędzeniem smoły i wypalaniem węgla drzewnego dla pobliskiego zamku Tenczyn.
W 1595 roku wieś położona w powiecie proszowskim województwa krakowskiego była własnością wojewodziców krakowskich: Gabriela, Andrzeja i Jana Magnusa Tęczyńskich.
W XVIII w. należała do okręgu parafialnego w Tenczynku. W poł. XIX w. na wschodnim skraju wsi, na pograniczu z Krzeszowicami (obecnie teren administracyjny tego miasta), umieszczono cegielnię, przeniesioną przez Potockich z Tenczynka. Produkowane tu z ogniotrwałej glinki mirowskiej i grojeckiej piece i kuchnie kaflowe stały się znane także zagranicą (np. na Bukowinie i na Węgrzech).
Na pocz. XX w. we wsi działała kuźnia kowalska oraz warsztat powroźniczy.

[madohora]

Białka – przysiółek wsi Wola Filipowska w Polsce, położony w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice.
Przysiółek położony jest w zachodniej części wsi, na południe od drogi krajowej 79 i linii kolejowej, przy północnym krańcu Puszczy Dulowskiej. Przez przysiółek przepływa Dulówka. Znajduje się w nim dawna leśniczówka Nadleśnictwa Krzeszowice – Białka (obecnie w rękach prywatnych).
W latach 1975–1998 przysiółek administracyjnie należał do województwa krakowskiego.

[madohora]

Pasternik – część wsi Wola Filipowska w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Krzeszowice, w południowej części wsi, przy drodze do Rudna (droga powiatowa nr 2124K), przy Puszczy Dulowskiej oraz wzniesieniu Pasternik. Graniczy z Tenczynkiem (ul. Do Rudna).
W latach 1975–1998 Pasternik administracyjnie należał do województwa krakowskiego.

[madohora]

Wola Filipowska – przystanek kolejowy w miejscowości Wola Filipowska, w województwie małopolskim, w Polsce.
W roku 2017 przystanek obsługiwał 300–499 pasażerów na dobę.
Linia kolejowa przez tę miejscowość została otwarta już 13 października 1847, kiedy to pierwszy pociąg ciągnięty przez parowóz Kraków przejechał przez wieś (z Krakowa do Mysłowic). Przystanek osobowy powstał w 1949 roku. Obecnie kasa biletowa, jak i poczekalnia są nieczynne.

[madohora]

W pobliżu Niedźwiedziej Góry czynny jest duży kamieniołom diabazów Niedźwiedzia Góra. Wydobywa się w nim i przerabia skałę pochodzenia wulkanicznego. Obok kamieniołomu dawna kopalnia Krystyna I, dalej, po północnej stronie Niedźwiedziej Góry i wzniesienia Czerwieniec (380 m n.p.m.) druga, również nieczynna kopalnia węgla Krystyna II.

[madohora]

Po II wojnie światowej kamieniołom wszedł w skład Zjednoczenia Materiałów Budowlanych w Krakowie, a następnie w skład Zjednoczenia Kamieniołomów Śląskich w Świdnicy, potem przejęty został przez Centralny Zarząd Kamieniołomów i Klinkierni Drogowych. W 1948 przeszedł na Własność Skarbu Państwa, wchodząc w skład utworzonego Przedsiębiorstwa Państwowego Krakowskie Kamieniołomy Drogowe w Krakowie, a następnie w skład Regulickich Kamieniołów Drogowych, jako podległy mu zakład wydobywczy. Do lipca 2000 złoże było eksploatowane przez Przedsiębiorstwo Państwowe Kopalnie Odkrywkowe Surowców Skalnych, a obecnie przez Kopalnie Porfiru i Diabazu Sp. z o.o..

[madohora]

MUZEUM AGATÓW W RUDNIE

[madohora]

Zamek, który już w 1408 roku uważany był za bardzo stary, znajdował się na szczycie wzgórza dominującego nad okolicą. W średniowieczu należał do rodu Toporczyków (Toporów), pieczętujących się herbem Topór, protoplastów rodziny Tęczyńskich. Toporczykowie rezydowali tu już na przełomie XII i XIII wieku. Później zamek znajdował się w rękach Tęczyńskich i stanowił pierwotną siedzibę ich rodu. w XIV wieku przenieśli ją oni do zamku Tenczyn, którego budowę rozpoczął w 1319 roku kasztelan krakowski Jan Nawój z Morawicy.

[madohora]

Puszcza Dulowska – kompleks leśny o powierzchni około 2600 ha[potrzebny przypis] położony w Niecce Dulowskiej na dnie Rowu Krzeszowickiego pomiędzy drogą krajową 79 Chrzanów - Krzeszowice, linią kolejową Trzebinia – Bolęcin a Wzgórzem Zamkowym w Rudnie.
Jest on pozostałością prastarej puszczy, która w średniowieczu rozciągała się między Krakowem a Przemszą.
Teren puszczy znajduje się na pofałdowanej równinie sandrowej powstałej na przedpolu lodowcowym. Jednolity kompleks leśny, przerywany naturalnymi polanami, w najdłuższym miejscu osiąga 8 km w najszerszym około 4 km. Potok Chechło dzieli Puszczę na dwie części. Część północna (zwana Lasem Dulowskim) jest piaszczysta i sucha. Dominuje tu sosna i świerk. Część południowa (Las Bagno, Las Rudno) jest podmokła i zatorfiona. Występują tu torfowiska niskie, olsy, oraz miejscami bór bagienny. Na wyżej położonych terenach o wapiennym podłożu spotkamy tu również lasy w typie buczyny karpackiej.

W latach 60. XX w. przywędrowało tutaj stado łosi. Obecnie żyje ich tutaj kilkanaście. Można tu spotkać jelenie, sarny i dziki. Dawniej gnieździł się tu bocian czarny, a wiosną na polanach odbywały swe toki cietrzewie. Spośród ptactwa żyją tu również: czajki, derkacze, krogulce, myszołowy, jastrzębie gołębiarze. Spośród kilku gatunków gadów największą osobliwością był żółw błotny, który był obserwowany w latach 70. XX w. w stawkach i bagniskach śródleśnych między Tenczynkiem a Zalasem[2] - brak jest aktualnych informacji o występowaniu tego gatunku. W Puszczy Dulowskiej żyje również minóg strumieniowy[3] i traszka górska. W latach 80. XX w. osiedlono tu kilka par bobrów. Ich populacja liczy obecnie kilkadziesiąt osobników. Wybudowane przez nie tamy przyczyniły się do zalania około 20 ha lasu.

Wokół puszczy leżą miejscowości: Dulowa, Wola Filipowska, Krzeszowice, Tenczynek, Rudno, Zalas, Nieporaz, Bolęcin, Piła Kościelecka, Trzebinia, Chrzanów, Młoszowa. Obszar puszczy podzielony jest pomiędzy Nadleśnictwo Chrzanów (część zachodnia puszczy) oraz Nadleśnictwo Krzeszowice (część wschodnia puszczy).
Przez Puszczę Dulowską płynie rzeka Chechło oraz Dulówka będąca początkiem rzeki Rudawy. W latach 80. XX w. przez południowy fragment puszczy wybudowano autostradę A4.

[madohora]

Tenczyński Park Krajobrazowy – park krajobrazowy w województwie małopolskim, położony na zachód od Krakowa. Wchodził w skład utworzonego w 1981 roku Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych obecnie Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Małopolskiego.

[madohora]

Krajobraz jest bardzo zróżnicowany. Znajdują się tu m.in. liczne ostańce, wapienie górnojurajskie podlegające procesom krasowym, niewielkie jaskinie i paleozoiczne twarde skały pochodzenia wulkanicznego. Występują tu także tereny bagienne. Część obszaru przykryta jest warstwą lessu.

[madohora]

Występują tu chronione gatunki roślin: rojownik pospolity, tojad mołdawski, bluszcz pospolity, lilia złotogłów, przytulia wonna, parzydło leśne, rosiczka okrągłolistna, barwinek pospolity i skrzyp olbrzymi; oraz zwierząt: łoś, krogulec, płomykówka, myszołów zwyczajny, czajka, derkacz i żółw błotny

[madohora]

Na terenie Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego znajduje się pięć rezerwatów przyrody:

Bukowica
Dolina Mnikowska
Lipowiec
Skała Kmity
Zimny Dół

[madohora]

Jest to częściowy rezerwat przyrody nieożywionej, utworzony w 1991 r. na powierzchni zaledwie 2,22 ha

[madohora]

Rezerwat jest dużą atrakcją nie tylko geologiczną, ale również przyrodniczą. Jego flora ma charakter naturalny. Aż na wierzchołki drzew wspinają się bardzo stare okazy kwitnącego bluszczu pospolitego (kwitnący bluszcz jest w Polsce rzadkością i podlega ochronie). Wiosną, przed rozwojem liści przez drzewa zakwitają w lesie całe łany przylaszczki pospolitej, zawilca gajowego, kokoryczy pełnej, a wśród nich zawilec żółty, miodunka ćma, szczyr trwały, zdrojówka rutewkowata, złoć żółta i inne. Na terenie rezerwatu występuje 230 gatunków roślin naczyniowych, a wśród nich 21 gatunków podlegających ochronie ścisłej lub częściowej

[madohora]

Rezerwat przyrody Bukowica – leśny rezerwat przyrody w gminie Babice, w powiecie chrzanowskim, w województwie małopolskim. Realizowana jest w nim ochrona częściowa.

[madohora]

Rezerwat został powołany 19 lutego 1987 roku.

[madohora]

Szata roślinna rezerwatu ma charakter naturalny i prezentuje wysokie walory przyrodnicze na tle znacznie zdegradowanych formacji roślinności tego znacznie uprzemysłowionego regionu. W rezerwacie stwierdzono 171 gatunków roślin naczyniowych. Szczególnie cenny jest dobrze wykształcony zespół żyznej buczyny karpackiej z licznymi starymi bukami o wymiarach pomnikowych i dobrze wykształconym runem[6]. Niektóre płaty swoimi zestawami gatunków nawiązują do ciepłolubnej buczyny storczykowej i buczyny pomorskiej. W drzewostanach występują łącznie 22 gatunki drzew i krzewów. Dominuje buk w całej szerokości skali wiekowej, a towarzyszą mu m.in. grab, brzoza, klon pospolity, sosna, świerk, leszczyna i bez czarny

[madohora]

We florze rezerwatu stwierdzono 13 gatunków górskich. Występują tu m.in. buk pospolity, dziki bez koralowy, gęsiówka Hallera, jodła pospolita, klon jawor, lepiężnik biały, przetacznik górski i śnieżyczka przebiśnieg.