Książę Raciborza

[hanys_hans]

Po raz pierwszy ziemie Górnego Śląska zostały wyodrębnione w czasach dalekiego
średniowiecza,
na przełomie XII i XIII w. Władcą tych ziem byli potomkowie Mieszka
Plątonogiego. Choć przydomek wskazywałby, że książę miał kłopoty ze zdrowiem w
polityce mu to nie przeszkadzało. Został władcą nie tylko osobnej dzielnicy,
ale także zdołał - na krótko wprawdzie - zasiąść na tronie księcia-princepsa w
stołecznym Krakowie, a tym samym został zwierzchnim władcą całej Polski.

[hanys_hans]

Jan Długosz największy z polskich średniowiecznych kronikarzy w swym dziele jako
jedyny opisał okoliczności śmierci Mieszka Plątonogiego:

"1211 (...) szesnastego maja umiera książę Raciborza i Opola Mieczysław I, syn
zmarłego Władysława Wygańca, pokonanego pod Poznaniem. Wysokiego wzrostu,
niezwykle zręczny i biegły w szermierce, stoczył odważnie w Niemczech mnóstwo
pojedynków i turniejów, budząc szczery podziw wielu (...) książę Raciborza
Mieczysław zmarł na zamku krakowskim - dzierżył bowiem wówczas spokojnie
księstwo krakowskie - i został pochowany z należnymi honorami w katedrze
krakowskiej...".

Czy tak była naprawdę? Nie wiadomo. Kronikarza od opisywanych wydarzeń dzieliło
ponad 200 lat. To tak jakbyśmy dzisiaj opisywali pogrzeb króla Stanisława
Augusta Poniatowskiego. Nasze pokolenie ma jednak zdecydowanie więcej szans
dokonać tego, ponieważ zachowało się sporo przekazów, listów i dokumentów o
czasach Poniatowskiego. Jan Długosz żył kilka stuleci wcześniej, a wówczas nie
było tylu książek, listów czy dokumentów. Królowa Jadwiga uchodziła za bardzo
oczytaną, ponieważ miała w swej bibliotecze wtedy ogromną ilość prawie 40 (!)
książek. Jak widzimy Janowi Długoszowi jednak nie we wszystko można wierzyć.
Skąd miałby czerpać wiadomości. A my? Analizujących dawne źródła, kroniki i
dokumenty możemy spróbować zrekonstruować dawne wydarzenia.

[hanys_hans]

Świadkowie

Postać Plątonogiego jest nader tajemnicza i zagadkowa. Do naszych czasów nie
dotrwał żaden dokument, którego byłby on wystawcą. W zaledwie paru był tylko
wspomniany. Pośród przekazów kronikarskich za najcenniejsze można uznać dzieło
Wincentego zwanego Kadłubkiem, błogosławionego biskupa krakowskiego. Był on
niemalże rówieśnikiem księcia Mieszka. Nota bene jego Kronika Polska jest
pierwszą napisaną przez Polaka. Mistrz Wincenty pisząc na dworze księcia
Kazimierza II Sprawiedliwego, nie był sojusznikiem śląskich Piastowiczów, którzy
często przysparzali kłopotów jego protektorowi. Nie mniej uwagi warto poświęcić
Kronice polsko-śląskiej powstałej zaledwie kilkadziesiąt lat po śmierci księcia
i to na terenie Śląska w cysterskim klasztorze w Lubiążu. Pozostałe dzieła, np.
Kronika Wielkopolska, czy zacytowane na początki dzieło Jana Długosza Roczniki,
czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego... powstały wiele lat później i nie
zawsze historycy wierzą w to co tamże napisano.

[hanys_hans]

Młodość z przygodami

Wiemy kim byli rodzice Mieszka: Władysław II Wyganiec - pierwszy książę
zwierzchni Polski po śmierci Krzywoustego i podziale kraju na dzielnice - oraz
austriacka księżniczka Agnieszka z dynastii Babenbergów. Matka Agnieszki, także
o imieniu Agnieszka była córką cesarza Henryka IV. Dwukrotnie wychodziła za mąż.
Po raz pierwszy za księcia Szwabii Fryderyka Staufa. Po jego śmierci drugim
mężem został książę Austrii Leopold IV Babenberg. Ich dzieckiem była Agnieszka,
matka Mieszka. Synem Fryderyka Staufa i Agnieszki, a wujem Mieszka był natomiast
Konrad III, książę Frankonii i od 1134 r. król niemiecki. Będzie on nie raz
pomagał swym polskim krewnym.

Nie wiemy gdzie i kiedy się Mieszko urodził. Jeden z najwybitniejszych badaczy
dziejów dynastii Piastów profesor Kazimierz Jasiński ustalił, że najwcześniej
mógł Mieszko zobaczyć nasz świat w 1132 r. Najpóźniej w 1146 r. Mógł więc, nawet
pamiętać dziadka Bolesława III Krzywoustego. Może też pierwszym wydarzeniem w
jego życiu była ucieczka z Polski po przegranej wojnie ojca - Władysław Wygnańca
- z młodszymi stryjami. Agnieszka wraz z synami usiłowała się bronić na
wawelskim zamku. Przegrała. Musiała pójść w ślady męża. Towarzyszyli jej
synowie: Bolesław, Mieszko i Konrad.

Wygańcy osiedli w darownym im przez przyrodniego brata Agnieszki, króla Konrada
III, saskim zamku Altenburg. Co robił Mieszko? Nie wiemy. Możemy przypuszczać,
że gdy starszy Bolesław podróżował po świecie (np. do Palestyny) u boku swego
wuja króla Konrada, Mieszko pozostawał przy matce. Tak też sądził Długosz. Na
fakt, że nie podróżował mogło mieć wpływ jego zdrowie. Już Mistrz Wincenty
określa go swej kronice jako loripes, co po łacinie oznacza "Plątonogi" lub
"Laskonogi". Ambicjami, jednak i możliwościami nie ustępował bratu. Problemy ze
zdrowiem, rekompensował sobie Mieszko później na polu polityki. Na razie jednak
cierpliwie czekał.

[hanys_hans]

Książę bez księstwa

Dopiero śmierć Władysława Wygańca oraz interwencje i prośby cesarza Fryderyka I
Barbarossy (bratanek i następca Konrada), umożliwiły powrót śląskich książąt do
Polski. Ówczesny książę zwierzchni Polski - Bolesław IV Kędzierzawy -
wykorzystał okazję. Oddał im Śląsk, dawną dzielnicę ich ojca, ale jako własną
darowiznę, a nie należne dziedzictwo. Według Kadłubka, uczynił to z
"bezinteresownej serdeczności". Czy na pewno? Ufność miała granice. W
najważniejszych grodach osadził dla pewności swoich rycerzy. Powracającym
książętom się to nie podobało i wkrótce wykorzystali okazję, aby to zmienić.

W 1166 r. książę Bolesław IV wybrał się z wyprawą do Prus. Śląscy Piastowicze
wykorzystali nieobecność princepsa w Krakowie. Zajęli wspomniane grody i
obsadzili swymi załogami. Stryj po powrocie usiłował odzyskać co stracił. Nie
wiele zdołał wskórać. Sam Mistrz Wincenty przyznaje: "...Tak to niekiedy lwie
szczenięta obezwładniają zaciekłość tygrysów". To pochwała i komplement w ustach
kogoś, kto nie był zwolennikiem śląskich książąt.

Obaj bracia władali swym księstwem wspólnie. Razem walczyli ze stryjem
Bolesławem. Faktycznie panującym księciem był jednak Bolesław Wysoki. Usuwany w
cień, ale ambitny Mieszko nie mógł trwać w tej sytuacji wiecznie.

[hanys_hans]

Książę Raciborza

Żaden średniowieczny przekaz nie wyjaśnia jak Mieszko zdobył swe pierwsze
samodzielne władztwo. Próby rekonstrukcji wydarzeń podjął się profesor Benedykt
Zientara - wybitny polski historyk, znawca średniowiecza.

Plątonogiemu sprzykrzyła się kuratela starszego brata Bolesława. Zaczął żądać
własnej dzielnicy. W swym niezadowoleniu znalazł sojusznika. Jarosław, bratanek
Mieszka, bał się knowań macochy, która faworyzowała swego syna, Henryka później
zwanego Brodatym. Obu malkontentów poparł Bolesław IV Kędzierzawy, któremy były
na rękę kłótnie u zawsze skorych do buntu śląskich Piastowiczów.

W 1172 r. buntownicy zaatakowali Bolesława Wysokiego. Ten wraz z rodziną musiał
uciekać. Po pomoc udał się do Niemiec. Cesarz Fryderyk udzielił mu schronienia i
rok później osobiście wyprawił się do Polski. Oczywiście ze świtą - dosyć liczną
- całą armią.

Tymczasem zmarł Bolesław Kędzierzawy. Nowym seniorem rodu i księciem-princepsem
został Mieszko III Stary (było jeszcze dwóch innych młodych Mieszków, Plątonogi
i syn Mieszka III). Ten również był sojusznikiem śląskich buntowników. Wszyscy
trzej książęta doszli do porozumienia z interwentem. Plątonogi dostał ziemię
raciborską - najdalej na wschód wysuniętą część Śląska - jako samodzielną
dzielnicę. Jarosław został księciem Opola. Resztę oddano Bolesławowi. Książę
Krakowa Mieszko III musiał zapłacić cesarzowi Barbarossie 8 tysięcy grzywien
srebra trybutu, za minione szesnaście lat (od 1154 r. po 500 grzywien za każdy rok).

Mieszko Plątonogi miał własne księstwo. Zdobył co chciał. Mógł teraz pomyśleć o
założeniu rodziny. Tutaj znowu zaczynają się zagadki. Znamy tylko imię jego
wybranki: Ludmiła. Przypuszcza się, że w ślubie pośredniczył stryj-imiennik.
Prawdopodobnie pochodziła z dynastii Przemyślidów, władców Czech.

[hanys_hans]

Pan Bytomia i Oświęcimia

Pokój niedługo gościł w państwie Piastów. Wśród książąt byli niezadowoleni z
rządów nowego seniora. Mieszko III Stary mógł liczyć na dawnych sojuszników:
Plątonogiego i Jarosława. Ich przeciwnikami był Kazimierz, najmłodszy brat
seniora, Odon, syn seniora i Bolesław Wysoki. W wyniku zamachu princeps stracił
Kraków i Wielkopolskę. Na Śląsku przegranym był znowu Bolesław. Tym razem
wygnany schronił się u nowego władcy wawelskiego grodu - Kazimierza II
Sprawiedliwego. Ten pogodził śląskich książąt. Bolesław wrócił do swej
dzielnicy. Mieszko Plątonogi za zgodę na to dostał kasztelanię bytomską i
oświęcimską. Oficjalnie był to dar dla wówczas urodzonego syna Mieszka. Mały
książę był chrześniakiem i imiennikiem Kazimierza II Sprawiedliwego.

Bytom stał się śląskim. Oświęcim w połowie XV w. dostał się w ręce królów
Polskich (Śląsk wówczas już od dawna był poza granicami państwa polskiego) i na
powrót stał się częścią Małopolski. Dla mieszkańców ziemi bytomskiej zmiana
okazała się trwalsza - pozostał w granicach Górnego Śląska do dziś.

[hanys_hans]

Książę Opola. Czy na pewno?

Ledwo zaczęło się nowe stulecie, a śmierć zebrała swe żniwo wśród Piastowiczów.
W ciągu zaledwie roku zmarło trzech książąt: Jarosław z Opola (marzec 1201 r.),
Bolesław Wysoki (grudzień 1201 r.) i Mieszko III Stary (marzec 1202 r.). Książę
Raciborza, Mieszko Plątonogi okazał się najstarszym z rodu. Miał prawo upomnieć
się o władzę princepsa. Nie uczynił jednak tego.

We wszystkich dotychczasowych opracowaniach historycznych można przeczytać, że
po śmierci Jarosława, Opole zajął Bolesław Wysoki, a po nim jego spadkobierca
Henryk Brodaty. Temu następnie odebrał je Mieszko Plątonogi. 1202 r. byłby zatem
jedną z najważniejszych dat w dziejach Polski. Po raz pierwszy zostałyby
zjednoczone ziemie, zwane później Górnym Śląskiem.

[hanys_hans]

Śledztwo w sprawie Opola

Czy na pewno? Sprawa jest bardziej zagadkowa, aniżeli oczywista. Takie są
problemy, gdy źródeł mało, a te co mamy nie są w pełni wiarygodne. Może
Plątonogi próbował zdobyć Opole, ale mu się nie udało.

W 1202 r. okazało się, że opustoszały trony dwóch sąsiednich dzielnic. Do
Krakowa Mieszko miał prawo jako senior. Chętnych było więcej: Władysław
Laskonogi z Wielkopolski, syn Mieszka III i Leszek Biały z Sandomierza, syn
Kazimierza II Sprawiedliwego. Do Opola pretensje miał tylko Henryk Brodaty.
Przypuszczenie: o dziedziczeniu tego grodu mógł Mieszko wcześniej się umówić z
Jarosławem. Pomógł mu przecież go zdobyć. Może i doszło do walk. Obaj książęta
porozumieli się. Na to mamy dokument.

Znane są streszczenia dwóch bulli papieskich z 25 listopada 1202 r. W pierwszej
papież gwarantuje układ pomiędzy Henrykiem księciem śląskim, a jego stryjem
Mieszkiem. W drugiej poleca opiekę nad przestrzeganiem tego porozumienia
episkopatowi Polski (kościół był w tamtych czasach potężną instytucją).
Dodatkowo za sumę 1000 grzywien srebra Plątonogi zrezygnował z pretensji do
grodów i ziem - nie wymienionych jednak z nazwy - będących dziedzictwem bratanka.

Księciem Opola Mieszko bywał nazywany w źródłach albo późniejszych, albo
uznannych przez historyków za mało wiarygodne. W dokumentach których
autentyczność nie była podważana nazywany Mieszko był tylko księciem Raciborza.

1000 grzywien to suma nie mała. Połowa była przecież rocznym trybutem płaconym
przez całą Polskę cesarzowi. Mogła to być rekompensata za prawa Mieszka do
Opola. W średniowieczu był to drogi towar. Przypomnijmy choćby kłopoty króla
Kazimierza Wielkiego z prawami Jana Luksemburga do tronu Polski. Dodatkowo
Henryk Brodaty mógł zgodzić się poprzeć starania Plątonogiego o senioralny
Kraków. Czy uczyniłby to gdyby stracił na rzecz stryja całkiem spory kawałek
swego dziedzictwa?

Taki scenariusz wydarzeń zdaje się potwierdzać Kronika polsko-śląska, źródło
cenne i uznane za wiarygodne: "Dlatego nareszcie po śmierci [Konrada - AK-P]
Głogowska Marchia pod Bolesława panowanie powróciła, który ustępując bratu
swojemu Mieszkowi ziemię opolską przekazał, którą Henryk Brodaty syn jego
równocześnie sobie przyjął i ustępując Kazimierzowi, synowi Bolesława monarchy
(po) zmarłym spadek dla Kazimierza był przeniesiony". A zatem Mieszko chciał,
ale mu się nie udało. Jedynym Kzimierzem, o którym być może w kronice to syn
Mieszka, chrześniak Kazimierza Sprawiedliwego ("syn Bolesława monarchy"), który
wówczas w 1202 r. już nie żył.

Można przyjąć za całkiem wiarygodne, że w 1202 r. Mieszko nie zdobył ani Opola,
ani Krakowa. Na pewno zyskał całkiem sporą gotówkę i sojusznika w walce o tron w
Krakowie.

[hanys_hans]

Powrót do Krakowa

Po śmierci Mieszka III Starego władzę w Krakowie przejął ponownie Leszek Biały
(rządził tutaj od śmierci ojca w 1194 r.). Plątonogi kwestionował ten stan
rzeczy. Wśród niezadowolonych był również Władysław Laskonogi - syn Mieszka III.
Dołączył do nich Henryk Brodaty. Ta trójka była najstarszymi żyjącymi wówczas
Piastowiczami.

Współpraca popłaca. Na prośbę niewymienionego z imienia księcia śląskiego (może
Plątonogi, może Brodaty) papież Innocenty III latem 1210 r. wydał dokument, w
którym wzywał książąt polskich do przestrzegania statutu Bolesław Krzywoustego.
Według niego księciem Krakowa powinien być zawsze najstarszy w rodzie. Henryk
Brodaty mając wpływy na papieskim dworze, mógł pomóc w uzyskaniu tego dokumentu.

W lipcu 1210 r. prawie wszyscy książęta i biskupi polscy zebrali się w
Borzykowej, aby obradować nad pismem papieża. Brodaty choć tam był nie poparł
książąt. Nie było tam Plątonogiego. Sędziwy książę Raciborza - miał wówczas
przynajmniej 65 lat, wówczas wiek już bardzo poważny - zajął stołeczny Kraków.
Nie władał tam jednak długo. Zmarł wiosną roku następnego. Miał prawo być
pochowanym w katedrze wawelskiej. Jego grób nie dotrwał do naszych czasów.

[hanys_hans]

Kazimierz I - pan Górnego Śląska

Kazimierz odziedziczył Racibórz. Poparł także przeciwników swego ojca, czyli
Leszka Białego i Odona Wielkopolskiego. Mogli mu także pomóc w zamian zająć
księstwo opolskie, o które niegdyś zabiegał Mieszko Plątonogi. Dostał je od
Henryka Brodatego - jak chce kronika polsko-śląska - dobrowolnie, lub nie. Górny
Śląsk ostatecznie znalazł się w granicach jednego księstwa.

[hanys_hans]

Epilog

Była wczesna wiosna 1706 r. cierpiący na padaczkę Ferdynand II baron von und zu
Hohenstein po raz kolejny zachorował. Tego ataku choroby miał już nie przeżyć.
Miał zaledwie 24 lata. Zmarł 3 kwietnia.

Był "tylko" baronem. Jego dziadek Wacław Gotfryd 1. baron von und zu Hohenstein
pochodził z pozamałżeńskiego związku piastowskiego księcia cieszyńskiego Adama
Wacława i szlachcianki Małgorzaty Koschlinger. Ferdynand II choć nie książę był
jednak Piastem. Był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów i ostatnim
piastowskim potomkiem Mieszka Plątonogiego.

Niecałe półtora roku później w wigilię 1707 r. zmarła we Wrocławiu księżniczka
brzesko-legnicka Karolina z dolnośląskiej linii Piastów. Dzieje dynastii
zakończyły się ostatecznie.

Arkadiusz Kuzio-Podrucki