kolonizacja niemiecka na Ziemii Sanockiej

[petronella.kozlowska]

Przemysław Dąbkowski, Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu: Lwów 1921, rozdział Niemcy obejmuje strony 5-16, z których fragmenty wklejam.

publikacja jest dostępna w sieci i można ją pobrać jako plik:

www.pbc.rzeszow.pl/dlibra/plain-content?id=1673

Publikacja Dąbkowskiego jest monografią Ziemii Sanockiej, a nie monografią kolonizacji niemieckiej.

Rozdział Niemcy obejmuje 11 stron ze 191, w krótkim rozdziale nie uniknie się stwierdzeń ogólnikowych.

strona 6

[petronella.kozlowska]

Z pośród obcych narodowości zamieszkujących ziemię sanocką, najliczniejszą i najbardziej wpływową, była niemiecka. Dość spojrzeć na mapę tej ziemi i odczytać nazwy takich miejscowości jak np. Frysztak, Zarszyn, Lobentanz (Nowotaniec), Zymbertowa, Kalbornia, Rytarowce, Brezen późniejszy Brzozów, Hochstadt (Jaśliska), Erenberg (Kamieniec, zamek Odrzykoński), Kunzendorf (Poraż), Bischofswalde (Jasionka), Michilsdorf (Michałówka), co więcej nawet nazwy poszczególnych niw w obrębie pewnych wsi (pratum Cornslag in Iwanczepole, ager Kotkenhaw pod Krosnem), aby poznać, jak znaczną rolę odgrywał ten żywioł w dziejach naszej ziemi.

strona 6-7

[petronella.kozlowska]

Najliczniejsza była ludność niemiecka po miastach, które prawie wszystkie w tej epoce w ziemi sanockiej osadzone były na prawie niemieckiem. Zródła, na których się opieramy, nie dają podstawy do obliczenia ile było tej ludności wogóle i w jakim stosunku zostawała do ludności miejscowej. Pod tym względem zresztą mogły zachodzić w poszczególnych miastach stosunki bardzo rozmaite. W Sanoku, w stolicy całej ziemi, liczba Niemców była dość znaczna. Zbytecznem i bezcelowem byłoby wyliczać na tern miejscu cały szereg rozmaitych nazwisk niemieckich. Opierając się na zestawieniach indeksowych, którym jednakże bezwzględnie zaufać nie można, możemy przyjąć jako bliski rzeczywistości, 30% Niemców w Sanoku w stosunku do reszty ludności. Być może, iż pośród rajców procent narodowości niemieckiej w stosunku do innych narodowości był wyższy.

strona 10-11

[petronella.kozlowska]

Dość silnie reprezentowany był żywioł niemiecki po mniejszych miasteczkach sanockich, w szczególności w Dynowie, Tyrawie, Krościenku, Brzozowie, mniej było Niemców w Rymanowie i Frysztaku, jeszcze mniej w Zarszynie. Pewna ilość Niemców mieszkała również po wsiach na prawie niemieckiem osadzonych. Oczywiście nie można sobie wyobrażać, jakoby we wsiach na prawie niemieckiem, mieszkała ludność wyłącznie narodowości niemieckiej. Prawo niemieckie było jedynie formą ustroju wiejskiego, narodowość zaś mieszkańców, mogła być niemiecka, polska lub ruska. W jakim stosunku zostawała liczba ludności wiejskiej narodowości niemieckiej do takiejże ludności innych narodowości (polskiej, ruskiej), tego oczywiście dokładnie oznaczyć nie możemy, źródła bowiem nie zawsze podają dane co do narodowości mieszkańców wsi. Z tych jednak danych, jakiem i rozporządzamy, możemy wnosić, iż ludność niemiecka stanowiła tylko drobną, może jaką dziesiątą część. ogółu ludności wiejskiej. Rzecz ta zależała od rozmaitych oko-
liczności, n. p. jeżeli pan wsi był narodowości niemieckiej, jest rzeczą zrozumiałą, iż mógł raczej sprowadzać sobie kmieci niemieckich, aniżeli polskich. Mogły być zatem osady wiejskie, zaludnione całkowicie przez Niemców,. inne zamieszkałe po części przez Niemców, po części
przez Polaków, a względnie Rusinów, i wreszcie inne, w których Niemców nie było wcale. Niemiecką n. p. wsią był pod sam koniec wieku XV (1492) Iwonicz. Podział dóbr przeprowadzony podówczas, wymienia 61 kmieci jako samodzielnych gospodarzy. Prawie wszyscy mają nazwiska niemieckie. Zaledwie pięciu było takich, których nazwiska można uznać za polskie (Mleczko Andrzej i Wawrzyniec, Klimek Piotr, a może także Dermek Jan i Mikołaj). A zatem zaledwie 8% byłoby w tej wsi Polaków.

strona 11

[petronella.kozlowska]

Prawdopodobnie spory odsetek ludności niemieckiej posiadały wsie Harta 2 i Wielopole 3 . W Krościenku, w połowie wieku XV (1444), znajdujemy dwa nazwiska kmieci niemieckie (Peschko Ciralt, Piesch Craws), podobnie w Trepczy (1424 Kysel, Hyrs), z Jurjowiec uciekł w r. 1435 kmieć Jan Boch. Natomiast niewielu było Niemców w Trześniowie. Dochowana do naszych czasów księga sądowa tej wsi, rozpoczynająca się już z rokiem 1419, zaledwie tu i ówdzie, zawiera nazwisko niemieckie.

2 W r. 1453 nazwiska kmieci: Michał Schindler, Andris Newgebawir, Klemens Schubart, Barthossius Fyenck.
3 W r. 1451 nazwiska kmieci: Johannes Szopil, Michael Szalnar, Mathis Libnaw, Stephanus Herth.

strona 12-13

[petronella.kozlowska]

Może zbyt mało zwracano dotychczas w nauce historycznej polskiej, uwagi na fakt, jak doniosłą rolę odegrał żywioł niemiecki w kształtowaniu naszego stanu szlacheckiego. Cały szereg rodzin szlacheckich polskich, wywodzi swój początek z Niemiec. Niemiecki był początek bardzo rozgałęzionej i możnej rodziny Jacimirskich. Pod koniec wieku XIV przyszli do Polski z Miśnii, krainy niegdyś słowiańskiej, dwaj bracia: Fryderyk zwany Missnarem i Jan.


W ziemi sanockiej znajdujemy cały szereg nazwisk szlacheckich, rodzin mniej znanych, o brzmieniu niemieckiem. Oto ich zestawienie w porządku chronologicznym: Jan Cuschmelcz (1425), Helbrand, który zasiada na sądach (1425), Piotr Kloch (1427), zasiadający również na sądach, Jakób albo Kozel (1427), Jan Gamrath (1430), Cloch Cornicz, który sprzedał wieś Strachocinę Piotrowi Smolickiemu (1433-1434, Hernig z Biezdziedzy (1439), Tomasz Cosch (1445), Cmosch de Kurosch (1448), Mikołaj Schirschen z Pantalowic (1458), dwaj Spargaltowie, Piotr, który prowadził sprawy Marcie (1492) wdowie po Kmicie z Wiśnicza, kasztelanie lwow-skim, i Jan, podstarości sanocki (1498), wreszcie szlachetny Rosch, sołtys z Białej (1490) i Marcin Ramsch (1483) 1.

podsumowanie

[petronella.kozlowska]

s. 6

w internecie kursuje cytat zawierający zmiany:

1. Spośród
2. Erenberg (Odrzykoń)

i fałszerstwo

3. nawet niwy w obrębie pewnych wsi (pratum Cornslag in Iwanczepole, eger Kothenhaw pod Krosnem),
u Dąbkowskiego: nawet nazwy poszczególnych niw w obrębie pewnych wsi





s. 10-11
Autor zaznacza, że nie ma możliwości wyliczenia procentu Niemców w miastach i wsiach Ziemi Sanockiej. W Sanoku było około 30% Niemców, w innych miastach mniej, na pewno więcej w Krośnie. Niemcy stanowili być może 10% ludności wiejskiej, wyjątkiem jest niemiecka wieś Iwonicz z 61 chłopami (około 360 mieszkańców).

s. 11
Niestety autor nie podał ilu kmieci liczyły te wsie, ale „spory odsetek“ oznacza może 20%, może 30%, co oznacza, że we wsi liczącej np. 20 chałup był cztery chałupy kolonistów niemieckich.

s. 12-13
W cytacie zawartych jest 13 nazwisk szlacheckich pochodzenia niemieckiego z Ziemi Sanockiej podczas jednego stulecia, oczywiście autor wyliczył ich więcej, może nawet ponad 20. Niektóre nazwiska mogą być sorbsko-łużyckie.