paulap3
18.02.07, 13:56
CZĘŚĆ I
Kasztelania radomska i Archidiakonat radomski
Historycy przyjmują, iż obszar wokół dzisiejszych Lublina, Radomia i
Sandomierza zamieszkiwało we wczesnym średniowieczu plemię Lędzian. Jego
nazwa pochodzi prawdopodobnie od wyrazu lęda, oznaczającego ziemię uprawną.
Nasuwa się tu skojarzenie z Polanami, którzy swoje miano wywodzą też od pól.
Lędzianie stykali się na wschodzie z plemionami ruskimi. Dlatego, o ile na
Zachodzie określenie Polaka urobiono od nazwy Polan (łacińskie Polonus,
niemieckie der Pole), o tyle w językach narodów wschodnich pochodzi ono
prawdopodobnie od Lędzian (litewskie Lenkas, ruskie Lach, węgierskie
Lengyel). Od południowego zachodu Lędzianie sąsiadowali z Wiślanami. Ci
stworzyli silne państwo, sięgające na północ po Góry świętokrzyskie, a może
nawet po Pilicę. Kres jego świetności położyła Rzesza Wielkomorawska, w
granicach której znalezli się prawdopodobnie także Lędzianie. Zdarzyło się to
około przełomu VIII i IX wieku, kiedy istniała już osada, którą dzisiaj
nazywamy Radomiem.
W X wieku pojawili się Piastowie. Ich państwo składało się z prowincji,
powstałych z dawnych terytoriów plemiennych. Prowincje dzieliły się na okręgi
grodowe czyli kasztelanie. Radom był ośrodkiem kasztelanii na północno-
zachodnim krańcu prowincji sandomierskiej. Najbliższym grodem kasztelańskim w
kierunku wschodnim był Sieciechów. Na zachodzie zaś kasztelania radomska
sąsiadowała ze skrzyńską (od Skrzyńska koło Przysuchy). Kasztelania skrzyńska
należała już do prowincji łęczyckiej. Granica prowincji łęczyckiej i
sandomierskiej - biegnąca dolinami Jabłonicy i Radomierzy (czyli Radomki) -
przetrwała jako granica diecezji aż do XIX wieku. Przysucha i Przytyk
należały do archidiecezji gnieznieńskiej, podczas gdy Radom - do diecezji
krakowskiej. W średniowieczu Radom był siedzibą archidiakonatu - jednego z
siedmiu, na które dzieliła się diecezja krakowska. Archidiakonat radomski
rozciągał się od Chlewisk i Szydłowca na południowym zachodzie aż po Łuków i
Siedlce na północnym wschodzie włącznie.
Województwo sandomierskie
Przez większość okresu rozbicia dzielnicowego prowincje krakowska i
sandomierska - pózniejsza Małopolska - miały wspólnego władcę. Bolesław
Wstydliwy tytułował się jako książę krakowski, sandomierski, radomski i
lubelski. W tym też okresie prowincja sandomierska zwiększyła swój obszar
kosztem łęczyckiej - między innymi o wspomnianą kasztelanię skrzyńską. Za
Władysława Łokietka Księstwo Sandomierskie stało się województwem. Na północy
graniczyło ono z Mazowszem i z Wielkim Księstwem Litewskim (z tą jego
częścią, którą zwano Podlasiem - od sąsiedztwa Lachów). Od wschodu
Województwo Sandomierskie sąsiadowało z Rusią Czerwoną. Na zachodzie Pilica
oddzielała je od Łęczyckiego i Sieradzkiego. Od południowego zachodu opierało
się o Województwo Krakowskie. W dokumentach Ludwika Węgierskiego wymienia się
sześć głównych miast Województwa Sandomierskiego: Lublin, Łuków, Radom,
Sandomierz, Sieciechów i Zawichost. Ze względu na rozległość Sandomierskiego
za Kazimierza Jagiellończyka na prawym brzegu Wisły utworzono nowe
województwo - Lubelskie.
Ziemia Radomska
W XIV wieku wykształciły się w Polsce powiaty, które zajęły potem miejsce
kasztelanii. Początkowo w Województwie Sandomierskim były trzy powiaty na
lewym brzegu Wisły: chęciński, radomski i sandomierski. Księga podatkowa z
roku 1676 wymienia powiaty chęciński, opoczyński, sandomierski, wiślicki oraz
Ziemię Radomską.
Ziemia Radomska jest zatem pojęciem historycznym, które nie powinno być
używane w dowolnym znaczeniu. Nazwa ta odnosi się do terytorium dawnego
powiatu radomskiego. Powiat ów na północy stykał się z Mazowszem. Granica
koło Nowego Miasta szła Pilicą. Nieco poniżej opuszczała tę rzekę i kierowała
się równoleżnikowo na wschód - aż do Radomierzy (Radomki). Biegiem tej rzeki
szła do jej ujścia do Wisły. Wisła oddzielała Ziemię Radomską od Ziemi
Stężyckiej (od Stężycy koło Dęblina) i Województwa Lubelskiego. Na południu
powiat radomski sąsiadował z sandomierskim, sięgając miejscami do rzeki
Kamiennej, a w okolicach Bałtowa wkraczając także na jej prawy brzeg. Granicę
z powiatem opoczyńskim wyznaczał na południowym zachodzie Garb Gielniowski,
na zachodzie zaś - dolny bieg Drzewiczki. Na krańcach Ziemi Radomskiej leżą
zatem następujące miejscowości: Ryczywół, Kozienice, Sieciechów, Janowiec,
Solec, Bałtów, Brody Iłżeckie, Skarżysko-Kamienna, Przysucha, Klwów. (Warto
nadmienić, że nazwa 'powiat' może nieco mylić. Powiaty w tamtych czasach były
bowiem znacznie wiekszymi jednostkami administracyjnymi niż obcenie. Jak
wynika z przytoczonego wyżej opisu ówczesny Powiat Radomski obejmował
podówczas dzisiejsze 4 powiaty w całości (lipski, radomski, szydłowiecki,
zwoleński) oraz częściowo białobrzeski, kozienicki, ostrowiecki, puławski,
przysuski, skarżyski, starachowicki.
Za I Rzeczypospolitej Radom słynął jako miasto sejmowe i trybunalskie.
Jagiellonowie wielokrotnie zwoływali posłów do Radomia. Najstarszym znanym
wizerunkiem obrad polskiego parlamentu jest przedstawienie sejmu radomskiego
z roku 1505. Zamieszczono je w przyjętym wówczas Kodeksie Łaskiego -
pierwszym całościowym zbiorze prawa Królestwa Polskiego. Na tymże sejmie
uchwalono również sławną konstytucję Nihil novi. W wiekach XVII i XVIII Radom
był siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego - sądu najwyższego do spraw
skarbowych i wojskowych. W Radomiu mieścił się także sąd ziemski dla powiatów
chęcińskiego, opoczyńskiego i radomskiego.
Cyrkuł Radomski i Departament Radomski
Wraz z nadejściem rozbiorów rozerwana została historyczna całość ziem po obu
stronach Wisły, co w konsekwencji spowodowało znalezienie się Sandomierza na
granicy państwowej i przekreśliło jego szansę w utrzymaniu roli ośrodka
administracyjnego Regionu. Istnienie kordonu zaborczego spowodowało naturalne
w takim układzie przesuwanie się punktu ciężkości regionu w stronę jego
nowego środka geograficznego - Radomia. W widłach Wisły i Pilicy utworzono
nową jednostkę administracyjną - cyrkuł radomski. W ten sposób Radom został
siedzibą władz rangi wojewódzkiej. Cyrkuł radomski był jednym z sześciu,
które powstały na terenie tzw. Nowej Galicji (ziem polskich włączonych do
zaboru austriackiego).
W roku 1809 tereny cyrkułu radomskiego znalazł się w Księstwie
Warszawskim. Państwo to - na wzór napoleońskiej Francji - dzieliło się na
departamenty. Było ich dziesięć. Departament radomski obejmował następujące
powiaty: kielecki, kozienicki, opatowski, opoczyński, radomski, sandomierski,
staszowski i szydłowiecki.
Województwo Sandomierskie ze stolicą w Radomiu
Nowy podział administracyjny Królestwa Polskiego (utworzonego w myśl decyzji
jakie zapadły na Kongresie Wiedeńskim) ustalono w 1816r. Wytyczono wówczas 77
powiatów, 39 obwodów i 8 województw - w tym Sandomierskie z siedzibą władz w
Radomiu, które (z wyłączeniem powiatu kieleckiego) zajęło miejsce
departamentu radomskiego. W skład województwa sandomierskiego weszły 4 obwody
z 9 powiatami: sandomierski (pow. sandomierski i staszowski), opatowski (pow.
opatowski i solecki), radomski (pow. radomski i kozienicki) oraz opoczyński
(pow. konecki, opoczyński i szydłowiecki).
W marcu 1838 r. województwa przemianowano na gubernie, zaś komisje
wojewódzkie na rządy gubernialne. Województwo sandomierskie stało się wtedy
gubernią sandomierską. Kolejne zmiany nastąpiły rok pózniej - 11 pazdziernika
1842 r. obwody przezwano na powiaty, przekształcając z kolei powiaty w
okręgi.
Zaczerpnięto z:
www.wojewodztwo.radom.pl/0_historia_0.php