ignorant11
27.04.06, 21:14
Sława!
www.wprost.pl/ar/?O=89270
Zginąć lub wygrać
Tygodnik "Wprost", Nr 1219 (23 kwietnia 2006)
Estończykom udało się dokończyć to, co rozpoczęli Polacy
Mart Laar
Były premier Estonii. Pionier reform gospodarczych, które okrzyknięto
liberalną rewolucją. Wprowadził w Estonii m.in. podatek liniowy
Gdy w Polsce powstała "Solidarność", stało się jasne, że Związek Radziecki
chyli się ku upadkowi. To była wielka zachęta dla pozostałych zniewolonych
narodów. Postępy poczynione przez byłe kraje socjalistyczne po upadku ZSRR są
świadectwem mądrości tych, którzy długo prowadzili zimną wojnę z "imperium
zła", jakim był Związek Radziecki. Gospodarczy cud dokonany w Estonii to
jeden z przykładów tego postępu.
Estonia Huntingtona
Historia Estonii, niewielkiego państwa nordyckiego położonego nad Bałtykiem,
jest złożona. Przez wieki krzyżowały się na jego ziemiach szlaki wiodące z
zachodu na wschód Europy oraz z południa na północ. Jak stwierdził Samuel
Huntington, granica Estonii to granica zachodniej cywilizacji, miejsce, gdzie
stykają się i ścierają cywilizacje. Historia narodu estońskiego to historia
walki o wolność. W 1918 r. Estończycy ogłosili niepodległość i przez 20 lat z
powodzeniem tworzyli nowoczesne zachodnie państwo. Później wybuchła II wojna
światowa i Estonia znów znalazła się pod okupacją, najpierw komunistów, potem
nazistów, po czym ponownie komunistów. Walczyliśmy, ale zostaliśmy pokonani.
Podczas działań wojennych zginęło 20 proc. mieszkańców kraju. Liczba
Estończyków nie osiągnęła jeszcze poziomu sprzed II wojny światowej.
Mimo to nigdy się nie poddaliśmy. W latach 90. dostaliśmy nową szansę i
wykorzystaliśmy ją. Estonia była jednym z pierwszych krajów w imperium
radzieckim, które wykorzystały pęknięcia w monolicie tego mocarstwa po to, by
je rozsadzić. I tak po ponad 50 latach okupacji i kolonizacji w 1991 r.
Estonia ponownie była wolna. Cóż to jednak była za wolność? Estonia była
zrujnowana, jej gospodarka znajdowała się w katastrofalnym stanie, a
socjalistyczne rządy sprawiły, że Estończykom brakowało ducha. W sklepach nie
było niczego, a pieniądze stały się całkowicie bezwartościowe. Przez cztery
lata walki o niezależność nie mieliśmy czasu, by wprowadzać reformy
gospodarcze. Nawet podczas wielkiego kryzysu w latach 30. nie zdarzyło się,
by produkcja przemysłowa zmniejszyła się o ponad 30 proc. w ciągu dwóch lat,
rzeczywiste zarobki spadły mniej więcej o 45 proc., ceny paliwa wzrosły w tym
okresie ponadstukrotnie, a wskaźnik inflacji przekraczał 1000 proc. rocznie.
Przewidywano 30-procentowe bezrobocie. Estończycy godzinami stali w kolejkach
po produkty żywnościowe. Chleb i nabiał były racjonowane.
Niewielu ludzi wierzyło wówczas w lepszą przyszłość. Obecnie, po kilku
latach, nie można tego kraju poznać. Niekiedy sami mamy problemy z
przypomnieniem sobie, jak wyglądał za socjalizmu. Estonia jest teraz
nowoczesnym, młodym, tętniącym życiem krajem. W oszałamiającym tempie
postępuje proces integracji ze strukturami zachodnimi, na przykład z Unią
Europejską i NATO.
Estonia wolnorynkowa
Spośród byłych krajów komunistycznych Estonia pierwsza osiągnęła status
państwa o gospodarce wolnorynkowej, czego dowodem jest sporządzany przez
Heritage Foundation indeks wolności gospodarczej. Jeszcze bardziej znaczące
jest to, że nie jest to jedynie gospodarka wolna, ale także jedna z tych, w
których wolności ekonomicznej zapewniono najwięcej. Jeśli wziąć pod uwagę
indeks wolności gospodarczej, Estonia znajduje się na czwartym miejscu. Jest
przy tym krajem, w którym wprowadza się najwięcej zasad wolnorynkowych w
Europie.
Reformy estońskie zaczęły się w roku 1992, kiedy zreformowano system
monetarny, za jego podstawę przyjmując zarząd waluty. Zrównoważyliśmy budżet
i otworzyliśmy granice, by zapewnić konkurencyjność. Znieśliśmy cła na towary
importowane i w rezultacie Estonia stała się wielką strefą wolnego handlu.
Konkurując z firmami estońskimi, przedsiębiorstwa zagraniczne zmuszały je do
wprowadzania zmian i restrukturyzacji produkcji. Jednocześnie zlikwidowano
wszelkie dotacje i pomoc oraz tanie kredyty dla firm. Przedsiębiorstwa miały
więc tylko dwie możliwości: zginąć lub zacząć działać sprawnie. Zdumiewające,
jak wiele z nich wybrało drugie rozwiązanie.
Estoński podatek
Bodźcem motywującym obywateli była natomiast radykalna reforma systemu
podatkowego. Przeprowadziliśmy ją, wychodząc z założenia, że jeśli ktoś
więcej pracuje, a przez to więcej zarabia, nie powinien być za to karany.
Zdecydowanie obniżyliśmy stawki podatkowe i wprowadziliśmy liniowy
proporcjonalny podatek dochodowy, który w dużej mierze zdecydował o sukcesie
gospodarczym Estonii. Ściąganie takiego podatku nie przysparza kłopotów,
łatwo też kontrolować podatników. Na wprowadzeniu takiej ordynacji podatkowej
stracili jedynie prawnicy specjalizujący się w doradztwie podatkowym. Dochody
przedsiębiorstw ponownie inwestowane w przedsiębiorstwa krajowe są zwolnione
z podatku. Decyzja ta jest niemal bezprecedensowa w historii świata. Ponownie
inwestowane dochody nie są opodatkowane, ponieważ pieniądze te, w naszym
przekonaniu, przyczyniają się do stworzenia nowej wartości w gospodarce, a to
jest nam naprawdę potrzebne.
W rezultacie tych reform Estonia jest krajem o najwyższym tempie wzrostu
gospodarczego w Europie, które przekracza 8 proc. rocznie. Trafiło do nas
więcej inwestycji zagranicznych per capita niż do innych państw Europy
Środkowej i Wschodniej. Szybko rośnie poziom życia. Mamy nadzieję, że poziom
życia w Estonii osiągnie średnią krajów Unii Europejskiej za 15 lat.
Estoński skok w nieznane
Wielu ekspertów i polityków pyta, jak udało nam się tego dokonać. Planując
nasz skok w nieznane, wyciągnęliśmy wnioski z doświadczeń innych krajów,
które porzuciły lewicową utopię socjalizmu na rzecz gospodarki wolnorynkowej.
Po pierwsze, najpierw należy zadbać o sferę polityczną, a dopiero później
wprowadzać reformy gospodarcze. Nie można nie doceniać znaczenia nowoczesnej
konstytucji oraz demokratycznego ustawodawstwa dotyczącego wyborów. W pewnych
krajach przechodzących od socjalizmu do gospodarki wolnorynkowej nie
dostrzegano roli rządów prawa. Okazało się to błędne. Ogólne zrozumienie tych
zasad, najwytrwalsze starania czy pobożne życzenia nie zastąpią rozsądnego i
nieustannie ulepszanego otoczenia prawnego.
Starą administrację musi zastąpić reprezentacja społeczeństwa wolna od
fatalnych nawyków przeszłości. Trzeba skończyć z systemem podejmowania
decyzji na podstawie osobistych kontaktów i manipulacji politycznych.
Niepotrzebni są ludzie z doświadczeniami przeszłości, ponieważ starego psa po
prostu nie da się nauczyć nowych sztuczek.
Zrób to po estońsku
Kolejną lekcję streszcza powszechnie znany slogan reklamowy: "Just do it"
("Po prostu zrób to"). Innymi słowy, reformy należy wprowadzać zdecydowanie i
trzymać się programu, mimo że przez pewien okres jest to bolesne. Jeśli po
przełomie radykalny program wprowadza się w życie najszybciej jak to możliwe,
wówczas szanse, że zostanie on zaakceptowany, są znacznie większe, niż gdy
odwleka się przeprowadzanie reform lub wybiera rozwiązania nieradykalne i
wprowadza bolesne środki zaradcze etapami.
Najważniejsze zmiany muszą jednak zajść w umysłach. W epoce socjalizmu nie
zwykliśmy myśleć samodzielnie, przejawiać inicjatywy lub podejmować ryzyka.
Trzeba było motywować ludzi, popchnąć ich do działania, zmusić do
podejmowania decyzji i brania za nie odpowiedzialności. Aby to osiągnąć,
musieliśmy ich przebudzić. A najważniejsze jest to, żeby przestać się bać.
Kolejna lekcja to konkluzja, że należy wybierać najprostsze rozwiązania, gdyż
to one zazwyczaj najlepiej się sprawdzają. Ludzie muszą rozumieć, co robią
politycy, a administracja musi wiedzieć, jak wprowadzać w
