arek354
11.06.05, 13:54
Matka Boża Grybowska Kult Matki Bożej Grybowskiej sięga swymi początkami 1607
roku, poświadczony w sprawozdaniu archidiakona sądeckiego Jana
Januszewskiego, wizytującego w grudniu tegoż roku z ramienia biskupa
krakowskiego Piotra Tylickiego parafię Grybów. Wizytator odnotował obecność
obrazu: "Secundum altare in parte sinistra ecclesiae cum mensa lapidea
consecratum et immolatum tit. B. V. Maria, ad quod ascenditur tribus gradibus
lapideis. Structuram habet planam deauratam cum imagine B. M. V. more
Ruthenico depictam". Podobnie podano w wizytacji z 1766 roku: "Beatissime
Virginis Mariae, Rosariana dicta, elegantis pictura antiqua, ut fertur
gratiosa habens alteram imaginem pro velamine Annuntiationis B. M. V. in
superficie altari huius imago s. Joannis Baptistae, in altari ciborium
pulchrum, variis picturis exornatum et deauratum."
Z powyższych relacji dowiadujemy się, że od pierwszej połowy XVII wieku w
kościele parafialnym w Grybowie znany był stary obraz Matki Bożej namalowany
w stylu wschodnim. Istnieje kilka hipotez, próbujących wyjaśnić jego dzieje.
Władysław Wojtoń i Szczepan Słowik przyjmują XIV-wieczne pochodzenie
obrazu: "w starym kościele grybowskim powstałym wraz z miastem i parafią w
1340 roku znalazł się może zaraz, może nieco później niewiadomego artysty i
pochodzenia duży cechowy obraz Matki Najświętszej z Dzieciątkiem Jezus na
ręce, namalowany w pół na sposób wschodni. Uważają, że pierwotny wizerunek
przetrwał do dziś: "ocalał do dni naszych cechowy obraz Matki Bożej
Przedziwnej z XIV wieku, przed którym modliły się pokolenia braci cechowych.
Stanisław Burzawa przyjmuje wprawdzie, że obraz był wzorowany na nieznanym
prototypie wschodnim, ale powstanie jego datuje na wiek XVI, czas kiedy w
Grybowie zaznaczyły ożywioną działalność cechy rzemieślnicze i bractwa. Jego
zdaniem podczas najazdu Szwedów w 1655 roku kościół grybowski i obraz został
uszkodzony przez pożar. Około 1700 roku wizerunek Matki Bożej został
odnowiony i w nadanej mu wówczas formie przetrwał do naszych czasów. Na drugą
połowę XV wieku obraz datują Józef Gucwa i Maria Wrzeszcz niewiele odbiegając
od wcześniejszych opinii.
Zdaniem natomiast Władysława Smolenia: "jeszcze w starym kościele z XIV wieku
znajdował się obraz Matki Bożej Przedziwnej, ale w 1655 roku spłonął
częściowo kościół i zapewne wymieniony obraz, około 1700 roku wymalowany w
stylu bizantyńskim obecny obraz stanowi najprawdopodobniej nawiązanie do
spalonego obrazu. Istnieje też legenda, że obraz ten jedyny ocalał z pożaru."
Podobnie A. Misiąg-Bocheńska w Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce
podaje: "obrazy: Matka Boska z Dzieciątkiem tzw. Przedziwna ok. 1700 rok."
Na podstawie przedstawionych opinii spróbujmy ustalić w przybliżeniu czas
powstania obrazu. Wizytacja z 1607 roku zauważa, że obraz był
namalowany "ruskim sposobem" tzn. w stylu bizantyńsko-ruskim, co przemawia za
drugą połową XV wieku, kiedy to styl ikonowy rozpowszechnił się na ziemiach
południowo polskich, pozostającymi w bliskim sąsiedztwie w czasach monarchii
Jagiellońskiej z ziemiami ruskimi. Obraz mimo przemalowania około 1700 roku
do dnia dzisiejszego nosi wyraźne znamiona bizantyńsko-ruskiej ikony w typie
Hodegetrii. W ciągu XV i XVI wieku powstało wiele obrazów przedstawiających
ten typ Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus trzymanym na lewym ramieniu. Polska
z racji swego geograficznego położenia pozostawała zarówno pod wpływem sztuki
zachodniej jak i wschodniej.
Przemalowanie obrazu około 1700 roku, potwierdza fakt, który zauważa
Stanisław Burzawa. Informacje z obydwu wizytacji oddzielone są od siebie 150
latami. Gdyby obraz całkowicie spłonął w 1655 roku i na jego miejsce
wymalowano nowy, to w wizytacji z 1766 roku nie pisano by o nim: "dawny i
zabytkowy", gdyż liczyłby jedynie pół wieku. Ponadto już wtedy obraz był
znany jako słynący łaskami: "...ut fertur gratiosa..."
Nie wiemy od kiedy pojawia się w odniesieniu do wizerunku Matki Bożej
nazwa "Przedziwna". Już w nowennie ułożonej w 1941 roku przez Władysława
Wojtonia znajdujemy: "Przechowywała się tradycja, iż był czczony od dawna pod
wezwaniem Matki Bożej PRZEDZIWNEJ." Wizytatorzy z 1728 i 1766 roku nazywają
Maryję "Rosariana". Istnienie Bractwa Żywego Różańca od około 1600 roku może
nasunąć przypuszczenie, że już wtedy Matka Boża Grybowska znana była pod
nazwą Różańcowa.
W 1934 roku obraz Matki Bożej oddano do gruntownej konserwacji. Rok później
powrócił do Grybowa. Ówczesny proboszcz Jan Solak w swoich notatkach
odnotował: "Dnia 16 lutego 1935 roku wrócił odnowiony obraz Matki Bożej
Przedziwnej z pracowni p. Franciszka Kowalewskiego - Warszawa Nowy Świat 49.
Pod kierownictwem p. inż. Zdzisława Mączeńskiego z Warszawy projektodawcy
kościoła grybowskiego i pod fachową ręką p. Kowalewskiego obraz z ruiny, bo
był popalony, kilkakrotnie przez domorosłych artystów przemalowywany,
przyszedł do dzisiejszego wyglądu. Do obrazu dodano złote tło-twarz i ręce
tak Matki Najświętszej jak i Dzieciątka pozostały te same. Draperie sukien
poprawiono."
Więcej światła na sprawę pochodzenia obrazu dały przeprowadzone w 1980 roku
prace badawcze i konserwatorsko-renowacyjne przeprowadzone w Krakowie, przez
prof. Zofię Medwedzką, mgr Andrzeja Stefańskiego, mgr Barbarę Czajkowską i
mgr Jana Rutkowskiego. Na podstawie badań laboratoryjnych, prześwietlenia
obrazu promieniami rentgena, wykonania zdjęć rentgenowskich i zrobienia sond,
stwierdzono, że pod obecnym malowidłem zachowało się wcześniejsze malowidło
odkryte na twarzy i szyi Matki Bożej i na twarzy Dzieciątka, położone na
zaprawie cienkiej i drobno spękanej. Malowidło reszty obrazu wykonane jest na
zaprawie twardej, przeklejonej, położonej przy jego renowacji w 1935 roku, a
uszkodzonej szerokimi pęknięciami. Przeprowadzone sondy ujawniły także, że
kolorystyka i technika kładzenia farb spodniego malowidła wskazuje na jego
pochodzenie z XVII wieku. Ponadto odkryto, że w 1935 roku, deski uszkodzonego
obrazu obcięto częściowo u góry i dołu i prawdopodobnie po obu bokach, a
następnie uzupełniono nowymi deskami. Nie zrobiono sondy desek wcześniejszego
podobrazia, co umożliwiłoby stwierdzenie, czy w XVII wieku użyto desek
wcześniejszego obrazu. Ponadto na obrazie zauważalne są pewne niedokończenia.
Na ramieniu Maryi widnieje jedna gwiazda, a powinno być ich trzy, które w
stosunku do Maryi oznaczają dziewictwo Maryi, Maryja jako Parthenois i
Theotoks. Natomiast kula, którą trzyma Jezus powinna mieć dodatkową opaskę
dzielącą na części świata .
Tak więc po przeprowadzonych badaniach możemy za Józefem Gucwą przyjąć,
że: "obraz Matki Bożej Grybowskiej został namalowany przez nieznanego
artystę "ruskim sposobem" w drugiej połowie XV wieku, na deskach, które w
zdecydowanej większości zachowały się do naszych czasów. Twarz i szyję Matki
Bożej i twarz Dzieciątka przemalowano około roku 1700, a reszta obrazu
pochodzi z 1935 roku, ale malowana "po formie", czyli według zachowanych
resztek malowidła z około 1700 roku."
Wizerunek grybowski przedstawia na złoconym tle wytłaczanym we wzór roślinnej
plecionki Matkę Bożą z Dzieciątkiem ujętą w 3/4 postaci. Jest to obraz
sztalugowy, olejny, malowany na desce, o wymiarach 14 x 96 i umieszczony w
płasko-rzeźbionej złoconej ramie z drewna. Twarz Matki Bożej jest ciemna,
lekko wydłużona, o pięknych regularnych rysach, pełna dobroci, matczynej
miłości i troski, o spojrzeniu zamyślonym i głębokim a zarazem łagodnym,
rozmyślającym nad dziejami zbawienia ludzi. Ubrana w sukienkę karminową oraz
w ciemnofioletowy płaszcz, obrzeżony złotą lamą i okrywający także głowę. Na
prawym ramieniu Maryi widnieje złota pięcioramienna gwiazda. Matka Boża prawą
rękę ma wyciągniętą w geście wskazującym na Jezusa, który można skomentować
jako: "ukazująca Chrystusa Pana ludzi Przyjaciela" i "przewodniczka
wierzących po dr
