lachien
29.03.07, 17:46
Czy surowa ryba w zimnym ryżu może zastąpić Big Maca?
Od modnych dzielnic Tokio i Nowego Jorku po chłodziarki w sklepach Bootsa –
sushi w błyskawicznym tempie staje się ulubioną potrawą świata.
Nie mamy adresu pana Sawady, mistrza sushi. Jedynie wizytówkę z samurajskim
symbolem czerwonej ważki i nazwą ulicy w pobliżu tokijskiej dzielnicy Ginza.
Dostrzegamy malutką ważkę wygrawerowaną na niepozornych drzwiach obok dzwonka.
„To dla mnie niezwykła chwila – mówi nasza tłumaczka Chie, gdy wchodzimy po
zniszczonych schodach. – Nie miałam szans tu zjeść. Nie jestem bogata. I mam
za mało lat”. Chie jest po trzydziestce.
Normalnie trzeba zapłacić 500 dolarów zaliczki za samo zarezerwowanie stolika
u Sawady – jednego z najsłynniejszych mistrzów tradycyjnego sushi w Japonii.
Nie mogliśmy zrobić rezerwacji, bo Sawada obsługuje najwyżej osiem osób
podczas jednego posiłku i stoliki są zajęte na kilka lat naprzód. Zgodził się
jednak poświęcić nam kilka minut, byśmy mogli go sfotografować na koniec dnia
przy pracy.
Wchodzimy do małego kwadratowego pokoju, w którym wszystko – podłoga, sufit,
ściany, krzesła, blat, a nawet lodówka – jest z jasnocytrynowego drewna
hinoki. To oznaka luksusu: tego drewna używa się do wykonywania trumien dla
cesarzy Japonii. Jest to jedyny kolor w tym pomieszczeniu, jeśli nie liczyć
pojedynczego różowego kwiatu kamelii stojącego w wazoniku na blacie.
Mistrz sushi jest poważny, głowę ma ogoloną niczym mnich buddyjski i wygląda
jak sobowtór Briana Coxa. Pokazuje nam swoje noże, piec na węgiel drzewny,
garnek do gotowania ryżu i płytę do szykowania potraw. Sushi podaje bez
talerzy, na blacie z drewna hinoki, który po każdym posiłku czyści, by lśnił
jak nowy.
Sawada podsypuje słomę ryżową do pieca, rozpala w nim i kilka razy przesuwa
nad dymem kawałek pelamidy. To stary sposób, zapożyczony od rybaków z Zatoki
Tokijskiej. Gdy ryba jest już wystarczająco osmalona, kładzie ją na blacie i
wycina z niej dwa kawałeczki wielkości palca. Obok stoi kosz z ciepłym,
przyprawionym octem ryżem. Sawada bierze głęboki wdech. Układa palce w gest
znany jako ninjitsu – na wzór wojowników ninja – i delikatnym, rytmicznym
ruchem zaczyna przygotowywać nigiri sushi. Z pochyloną głową przesuwa dłonie w
tę i z powrotem, nadając ryżowej masie kształt miniaturowego bochenka. Smaruje
go odrobiną wasabi. Kładzie na wierzchu zakrzywiony pasek chudego rybiego
mięsa, jakby uzupełniał kruchy element intarsji. Pod precyzyjnym kątem układa
na blacie sushi wielkości kęsa. Mamy przed sobą oryginalne nigiri sushi,
którego sposób przyrządzania nie zmienił się od 180 lat. Pytam go, co sądzi o
„nowym sushi” – na przykład roladzie kalifornijskiej. „Uważam, że jest
chaotyczna” – mówi.
Kilka miesięcy później o szóstej wieczorem w restauracji Yo! Sushi w Haymarket
koło Picadilly Circus mężczyzna kroi kawałek surowego lucjana czerwonego,
obojętnie, choć – jak wszyscy kucharze przygotowujący sushi – jest na widoku.
Woskowate mięso odpada od jego noża jak skiba od pługa. Kiedy kończy, zabiera
się za mięsisty kawał surowego tuńczyka. Układa, celuje, tnie, odsuwa. To
hipnotyczne. Niebawem, po dodaniu kilku plastrów jaskrawopomarańczowego
hodowlanego łososia, porcji cienko pokrojonej rzodkwi daikon i gorczycy mamy
przed sobą siedem plastrów sashimi za całe 5 funtów. Sashimi sunie po pasie
transmisyjnym. Obserwowanie wędrujących składników jest równie hipnotyzujące
co widok pieszczotliwych ruchów kucharza układającego kawałki ryby.
Mechaniczny balet, jakim jest przygotowywanie sushi i sashimi, to sztuka, czy
się go ogląda w restauracji Nobu, w Tokio, czy też w Yo! Sushi. Oczywiście są
różnice. Sawada uczył się przez sześć lat, kucharze w Nobu terminują przez
trzy lata, zanim będzie im wolno dotknąć ryby. (Co praktykanci robią przez ten
czas? Płuczą ryż. Zmywają naczynia. Patrzą i medytują.) W Yo! szkolenie trwa
tylko dwa miesiące. W Nobu czy w Zumie siedem plastrów fioletowego,
pomarańczowego i białego sashimi, niewiele różniącego się od tego z Yo!,
kosztuje co najmniej 20 funtów, nie licząc obsługi.
Początki sushi mają w istocie więcej wspólnego z Yo! niż z Nobu czy Sawadą.
Była to przekąska uliczna, danie klasy robotniczej. Jak to często bywa,
wyrafinowana kuchnia pożyczyła jadło od biedoty i je podrasowała. Współczesne
sushi – jako surowa ryba podawana z przyprawionym octem ryżem – pojawiło się w
1824 roku na straganie w Edo (dzisiejszym Tokio). Jego właściciel Yohei Hanaya
jako pierwszy ręcznie układał ryż i dodawał do niego kawałek surowej ryby.
Jak wieść głosi, skłonili go do tego niecierpliwi klienci, którzy nie mogli
doczekać się na tradycyjne, wciśnięte do pudełka danie.
Dużo wcześniej, bo już co najmniej 500 lat przed nasza erą, mieszkańcy Azji
Południowo-Wschodniej odkryli, że gotowany ryż fermentuje i przechowywana w
nim ryba zachowuje świeżość. Sądzi się, że ta technika przywędrowała do
Japonii około 600 roku naszej ery. Mniej więcej w tym samym czasie
Europejczycy uczyli się, że rybę, dla większości ludzi najłatwiej dostępne
źródło protein, można przechowywać w occie i soli. Ta sama intencja wyposażyła
Japończyków w sushi, a nas w solonego dorsza i marynowanego śledzia.
Nigiri (ręcznie przygotowywane) sushi Hanayi zdobyło taką popularność, że
stragany z sushi wkrótce przerosły liczebnie większość innych punktów
sprzedaży w Tokio. Tak jak w przypadku kanapki, wymyślonej w XVIII wieku przez
hrabiego Sandwicha jako poręczna przekąska podczas gier hazardowych, wygoda
jest i była atutem.(...)
Sushi Hanayi podaje się obecnie nie tylko w Yo! Sushi czy w Sainsbury’s, ale i
u Bootsa. Kwestią sporną jest jednak, czy ryby używane przez Hanayę były
surowe. Z pewnością niektóre były marynowane w soi albo podgotowane, jak to
się dziś robi z krewetkami i węgorzem. Surowe sushi rozpowszechniło się
dopiero w latach 30. XX wieku, gdy do Japonii trafiły lodówki. Łososia i ikry
łososia nawet nie wymienia się w mojej książce z 1981 roku o robieniu sushi,
tymczasem dziś Japonia importuje rocznie prawie ćwierć miliona ton hodowlanego
łososia, czyli prawie tyle samo co tuńczyka. (...)
Kolejną innowacją była dostawa. Wkrótce po tym, jak Ray Kroc z McDonald’s
zainspirował się liniami montażowymi przemysłu samochodowego w Detroit,
Yoshiaki Shiraishi odwiedził zakład butelkowania piwa w Osace. Prowadził w tym
mieście nierentowny bar sushi. Nie brakowało mu klientów, ale nie mógł ich
obsłużyć w dostatecznym tempie.(...) Odpowiedzią był pas transmisyjny z
fabryki piwa.
Pierwsze restauracje Genroku Sushi Yoshiakiego zostały otwarte w 1958 roku.
Natychmiast zdobyły popularność przyniosły zyski. Zwłaszcza kiedy posadził
klientów przy czteroosobowych stołach ustawionych prostopadle do pasa
transmisyjnego, zamiast – jak dotychczas – wszystkich twarzą do niego. Mógł
dzięki temu obsłużyć cztery razy więcej osób. Jego podstawowym problemem było
tempo przesuwania pasa. Jeśli było za wolne, klienci tracili cierpliwość, gdy
za szybkie, zdarzały się wypadki. Poza tym zbyt silny prąd powietrza wysuszał
sushi. W końcu idealną prędkością okazało się 8 cm na sekundę.
W ciągu kilku lat Shiraishi miał już 240 restauracji sushi, w których
wykorzystywano pas transmisyjny. Dziś jest ich w Japonii 2700. (Shiraishi
zmarł w 2001 roku; przed śmiercią stracił zresztą większą część swojej
fortuny, próbując pogrzebać na zawsze zawód kelnera przez prace nad
stworzeniem robota podającego sushi). (...)
Proces rozprzestrzeniania się sushi po świecie zaczął się od dużych
emigranckich społeczności japońskich na wybrzeżach Pacyfiku – w zachodniej i
południowej Ameryce, Australii i Brazylii.(...) Kluczowym wynalazkiem, dzięki
któremu sushi przeistoczyło się z dania narodowego w globalną przekąskę, była
rolada kalifornijska. Jest dziś wśród sushi tym, czym spaghetti bolognese
w