Żarki

[madohora]

Żarki - miasto w woj. śląskim, w powiecie myszkowskim, siedziba gminy
miejsko-wiejskiej Żarki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało
do woj. częstochowskiego.

[madohora]

.

[madohora]

Prawa miejskie miasto uzyskało przed 1382 rokiem. W 1406 roku zostało ponownie
lokowane przez Władysława Jagiełłę. Żarki utraciły je za udział mieszkańców w
powstaniu styczniowym i odzyskało ponownie dopiero 1 lipca 1949 r. (miasto
utworzono z gromad Żarki i Leśniów na podstawie rozporządzenia Ministra
Administracji Publicznej z 9 sierpnia 1949 r.). Ośrodek usługowy. Przemysł
metalowy, obuwniczy i chemiczny.

[madohora]

ŻARKI

Początki osadnictwa Żydów w Żarkach toną w mrokach dziejów. Pierwsze pisemne
wzmianki o istnieniu miejscowej gminy żydowskiej pochodzą z 1741 roku. Zawarto
wówczas ugodę pomiędzy przeorem leśniowskim, żareckim proboszczem ks.
Aleksandrem Obryckim oraz kahałem w Żarkach. W rzeczonym dokumencie władze
kościelne zapewniały Żydom brak przeszkód w zakresie osadnictwa i handlu, w
zamian za roczną opłatę w wysokości 150 zł. Żydzi w Żarkach osiedlili się
zapewne znacznie wcześniej, być może nawet w XVI wieku. Prawdopodobnie wielu z
nich przybyło tu z Niemiec i Czech.

Spis ludności żydowskiej z 1765 roku odnotował łącznie 893 osoby wyznania
mojżeszowego, zamieszkujące Żarki, Olsztyn, Włodowice i Mrzygłód. Pod koniec
XVIII wieku Żydzi w Żarkach posiadali dwie bóżnice, szpital oraz cheder. Gmina
żydowska obejmowała dwudzieścia pobliskich miejscowości i podlegała kahałowi w
Lelowie.

Żydzi przyczynili się do rozwoju gospodarczego Żarek. Zajmowali się handlem
(także zagranicznym), operacjami finansowymi, rzemiosłem. W latach późniejszych
Żydzi będą też liczącymi się przemysłowcami. Sekretarz lokalnej gminy żydowskiej
Mojżesz Rytterband w 1937 roku tak pisał o swej miejscowości: "Żarki od dawna są
miasteczkiem przemysłowym. Tu powstała przed stu laty pierwsza w Polsce
przędzalnia bawełny, wybudowana przez Sztajnkielera. Przeszła ona następnie w
ręce wielkiego przemysłowca Karola Szjblera, a obecnie jest własnością Izraela
Praszkiera z Łodzi. Istniała też w Żarkach pierwsza fabryka kotłów, która ongiś
dostarczała kotłów do fabryk krajowych i zagranicznych. W dniu dzisiejszym
znajdujemy też w Żarkach dziesięć garbarń, jedną fabrykę chemiczna produkującą
barwniki anilinowe, dwa młyny, dwie cegielnie oraz kilka tartaków parowych.
Znaczna część ludności żydowskiej zajmuje się przemysłem obuwniczym, którego
wyroby zbywa się na Śląsku, Pomorzu i w Małopolsce".

Przez wiele lat wyznawcy judaizmu stanowili istotną część lokalnej społeczności.
Według spisu powszechnego z 1921 roku, w Żarkach żyło 2.536 osób pochodzenia
żydowskiego, co stanowiło aż 57,6% wszystkich mieszkańców. Wspomniany uprzednio
Mojżesz Rytterband w 1937 roku napisał: "Ludność żydowska przeważa tu znacznie,
licząc przeszło sześćset rodzin".

Warte odnotowania są stosunkowo dobre relacje pomiędzy żareckimi chrześcijanami
i żydami. Marceli Antoniewicz tak pisze w swej historii miasta: "Mimo różnic i
rozbieżności, jakie dzieliły społeczność polską i żydowską, mimo dużego
procentu, jaki ta ostatnia stanowiła w ogólnej populacji, na przestrzeni wieków
nie słychać o jakichkolwiek waśniach czy antagonizmach". Wspomnijmy też o
zaangażowaniu części Żydów w powstaniu z 1863 roku, kiedy to bohaterską śmiercią
poległ krawiec Jankiel, prowadzący oddział do boju. Żydzi mieli też zasługi na
niwie kulturalno-oświatowej - z fundacji emigranta Abrahama Josefa Sztybla w
Żarkach powstała dysponująca sześcioma tysiącami ksiąg biblioteka żydowska, z
której korzystała też ludność polska.

Kres żydowskiej historii miasta położyła II wojna światowa. Pierwsze egzekucje
ludności polskiej i żydowskiej miały miejsce 4 września 1939 roku, dwa dni po
wejściu do miasta oddziałów Wehrmachtu. Dzień ten nazwano "czarnym
poniedziałkiem". Żydzi zostali zmuszeni do noszenia opasek, zakazano im
opuszczania miasta. Dziennie przysługiwała im porcja stu gram chleba. Getto w
Żarkach formalnie powstało w lutym 1942 r. i zostało zlikwidowane osiem miesięcy
później. Podczas wysiedlenia hitlerowcy rozstrzelali około trzystu osób.
Pozostałych wywieziono do obozu w Treblince oraz gett w Radomsku i Częstochowie.

W odróżnieniu od wielu innych polskich miast, Żarki pielęgnują pamięć o swych
dawnych obywatelach żydowskiego pochodzenia. Z inicjatywy pracowników magistratu
i Domu Kultury powstał unikalny szlak turystyczny, zwany Traktem Kultury
Żydowskiej. Tworzy go kilka punktów, związanych z historią miejscowych Żydów.
Szlak rozpoczyna się przy ul. Częstochowskiej, przy domu, w którym polska
rodzina państwa Płaczków ukrywała Żydów. Jeden z ocalonych, Eli Zborowski w
latach powojennych piastował urząd przewodniczącego American & International
Societies for Yad Vashem. Za pomoc okazaną Żydom, rodzina Płaczków otrzymała
tytuł Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Inne przystanki na szlaku znajdują
się przy synagodze, mieszczącej dziś dom kultury; na terenie dawnego getta oraz
dzielnicy żydowskiej.

Trakt Kultury Żydowskiej nie pomija też miejscowych cmentarzy. W historii
żareckiego sztetl istniały trzy nekropolie żydowskie. Przy ul. Górki znajdziemy
tablicę z napisem: "Nie zachował się ślad po pierwszym cmentarzu żydowskim, ale
tu przy ul. Górki znajdował się drugi, tzw. Stary Kirkut (.). Pozostał tylko
duży, pusty plac, kryjący zapewne pod ziemią szczątki wyznawców judaizmu, a
także być może resztki nagrobków".

[madohora]

.

[madohora]

Jedyny zachowany cmentarz żydowski w Żarkach został założony w XVIII wieku przy
obecnej ul. Polnej. Do dziś na powierzchni 1,5 hektara zachowało się wiele
nagrobków z XIX i XX wieku. Najstarszy zidentyfikowany nagrobek pochodzi z około
1835 r. (data śmierci 1834). Przez lata cmentarz był zaniedbany, jednak
szczęśliwie większość nagrobków pozostała na swoich miejscach i nie uległa
zniszczeniu. W południowo-wschodnim narożniku nekropoli wzniesiono murek o
długości 35 metrów, do którego przytwierdzono fragmenty potłuczonych macew.
Teren nie jest ogrodzony. Przy cmentarzu umieszczono poniższą informację: "W
pobliżu ul. Polnej, na tzw. Kierkowie, zachował się jeden z obecnie największy i
najciekawszych jurajskich cmentarzy żydowskich. Założony w 1821 roku był trzecim
z kolei kirkutem w Żarkach, rozciągając się - po późniejszej rozbudowie - na
powierzchni 1,5 ha. Inwentaryzacja z lat 1983 - 1985 odnotowała tu ok. 900
nagrobków. Wtedy też dzięki Eli Zborowskiemu, rodakowi żareckiemu,
przewodniczącemu American and International Societies for Yad Vashem, cmentarz
został uporządkowany i częściowo odnowiony - powstało.

[madohora]

.

[madohora]

W 2004 r. miłośnicy Żarek, samorząd miasta oraz E. Zborowski podjęli starania o
przeprowadzenie przez Katedrę Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego - i
wydanie w formie książkowej - inwentaryzacji kirkutu. Do naszych czasów
zachowało się około 700 nagrobków, w całości lub szczątkowych formach. Widać
stojące i powalone stele-macewy, groby tumbowe i obramowane, resztki obelisków -
z piaskowca, wapienia, granitu, betonu, nie zachowały się żeliwne. Podziwiać
można bogatą symbolikę (na przykład niespotykany motyw gwiazdy ośmio- i
dwunastoramiennej), liternictwo i zdobienia. Unikatowe są inskrypcje
hebrajsko-polskie czy z arabskimi datami.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Z dziejami cmentarza wiąże się ciekawa historia. W 1836 roku powstał spór
pomiędzy przeorem paulinów z Leśniowa, a żareckim dozorem bóżniczym, w związku z
zamiarem obmurowania cmentarza. Żydzi przekonywali, że kirkut założyli na
gruntach dworskich, za zgodą właściciela miasta. Przeor udowodnił, że zmarłych
grzebano na gruntach klasztornych, a do całej sytuacji doszło w wyniku
niedopatrzenia jednego z poprzednich przeorów. Zawarto umowę, w której Żydzi
zobowiązali się płacić czynsz za korzystanie z cmentarza, ale kiedy zaniechali
płacenia w latach 1847 - 1858 - sprawa trafiła do sądu, gdzie zakończyła się
wygraną paulinów".

[madohora]

W 2006 r. przedstawiciel miasta Żarki, Wojciech Mszyca został uhonorowany
dyplomem Ambasady Izraela i Żydowskiego Instytutu Historycznego za zasługi w
ochronie dziedzictwa kultury żydowskiej w Polsce. Nagrody te są co roku
przyznawane osobom prywatnym, polskim organizacjom oraz miastom, które czynią
wiele dla odkrywania prawdy o przeszłości i budowania lepszej przyszłości.

[madohora]

[madohora]

[madohora]

[madohora]

Żarki - miasto w woj. śląskim, w powiecie myszkowskim, siedziba gminy
miejsko-wiejskiej Żarki. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do
woj. częstochowskiego.

[madohora]

Przed II wojną światową żydzi stanowili 60% społeczności Żarek. Obecnie jedynymi
śladami jest budynek dawnej synagogi - obecnie w remoncie.

[madohora]

[madohora]

[madohora]