TYLKO GŁUPCY NIE BOJĄ SIĘ GÓR

[madohora]

[madohora]

Góry rusztowe rusztowe, góry odznaczające się naprzemiennym występowaniem długich, równoległych do siebie grzbietów i dolin;
rzeźba gór rusztowych jest wynikiem denudacji obszaru zbudowanego ze sfałdowanych warstw skalnych o różnej odporności na erozję; np. Góry Sanocko-Turczańskie.

[madohora]

obejmują grzbiety, pasma i izolowane masywy otaczające śródgórskie kotliny; ciągną się łukiem długości ok. 300 km i szerokości 50 km, od Gór Połabskich na północnym zachodzie po Bramę Morawską na południowym wschodzie; od północy graniczą (wzdłuż linii uskoku brzeżnego) z Przedgórzem Sudeckim.

[madohora]

Ważniejsze bogactwa mineralne: węgiel kamienny i brunatny, rudy miedzi, niklu, cyny, chromu, żelaza, arsenu, baryt, kamienie budowlane, zwłaszcza granity i bazalty; główne miasta w Sudetach: Jelenia Góra, Wałbrzych, Nowa Ruda, Kłodzko; liczne źródła mineralne (głównie szczawy). Znane uzdrowiska: Świeradów Zdrój, Cieplice Śląskie Zdrój, Szczawno Zdrój, Kudowa Zdrój, Duszniki Zdrój, Polanica Zdrój, Lądek Zdrój. Sudety należą do najlepiej zagospodarowanych turystycznie regionów Polski i Czech.

[madohora]

w granicach Polski powierzchnia 2,1 tys. km2; obejmują: Góry Kamienne, Obniżenie Ścinawki, Góry Wałbrzyskie, Góry Sowie (1014 m), Góry Bardzkie, Góry Stołowe, Góry Bystrzyckie, Góry Orlickie (1115 m), Kotlina Kłodzka.

[madohora]

Nazwa Sudety pochodzi z II w. n.e. Po raz pierwszy użyto jej w Grecji (astronom Klaudiusz Ptolemeusz, autor Wstępu do geografii), umieszczając na mapie Germanii Wielkiej i Sarmacji. Zachodnią część tych gór Ptolemeusz nazwał grc. τὰ Σούδητα ὄρη[3], Soudeta ore (Geographia, Księga 2, Chapter 10), la. Suditi montes: „Suditi montes; sub quibus est Cabrita silva, inter quos in Sarmaticos monteis est saltus Hercynius”. W czasach późniejszych używana była nazwa Góry Czeskie

[madohora]

[madohora]

Według tego podziału Sudety Zachodnie (cz. Krkonošská oblast, Západní Sudety, Západosudetská oblast) składają się z następujących mezoregionów:
Góry Żytawskie (niem. Zittauer Gebirge, cz. Lužické hory, na pograniczu czesko-niemieckim)
Grzbiet Jesztiedzki (cz. Ještědsko-kozákovský hřbet, w Czechach)
Kotlina Liberecka (cz. Liberecká kotlina, Žitavská pánev, w Czechach)
Góry Izerskie (cz. Jizerské hory)
Góry Kaczawskie
Kotlina Jeleniogórska
Karkonosze (cz. Krkonoše)
Rudawy Janowickie
Podgórze Karkonoskie (cz. Krkonošské podhůří)

[madohora]

W skład Sudetów Środkowych wchodzą: Kotlina Kamiennogórska, Góry Kamienne, Góry Wałbrzyskie, Pogórze Wałbrzyskie (zwane też Bolkowsko-Wałbrzyskie), Góry Sowie, Obniżenie Noworudzkie, Góry Bardzkie, Kotlina Broumovska, Góry Stołowe, Góry Bystrzyckie, Góry Orlickie, Pogórze Orlickie, Obniżenie Ścinawki, Wzgórza Włodzickie, Wzgórza Ścinawskie, Kotlina Kłodzka i Rów Górnej Nysy.

[madohora]

Następnie przez ok. 200 milionów lat góry były niszczone przez czynniki zewnętrzne. Równocześnie w obniżeniach następowała sedymentacja grubych warstw skał osadowych i wulkanicznych w warunkach lądowych, w czasie karbonu, permu oraz wczesnego triasu. Są to piaskowce, zlepieńce i łupki z wkładkami węgla, powstałe w warunkach klimatu gorącego i wilgotnego (karbon), piaskowce, łupki zlepieńce z wkładkami wapieni, powstałe w warunkach pustynnych i odznaczające się czerwoną barwą (perm) oraz również pustynne – czerwone piaskowce triasowe.

[madohora]

Sudety Środkowe to typowe góry zrębowe, obcięte od północy i południa uskokami. Pod względem geologicznym przedstawiają strukturę nieckowatą, której oś przebiega równolegle do głównego kierunku zrębu sudeckiego (z północnego zachodu na południowy wschód). Na obrzeżach niecki od północy znajduje się gnejsowa kra sowiogórska Gór Sowich, a od południa masywy Gór Orlickich i Bystrzyckich zbudowane z prekambryjskich skał metamorficznych, głównie łupków i gnejsów z małym obszarem granitowej intruzji w okolicach Kudowy wieku karbońskiego. Nieckę wypełniają warstwy dewońskie, karbońskie i permskie. Na dnie niecki występują, mało odporne warstwy karbońskie (z wkładkami węgla kamiennego), które wyłaniają się na jej brzegach tworząc obniżenia śródgórskie Bramy Lubawskiej i Obniżenia Noworudzkiego. W permie powstały wylewne intruzje magmowe: żyłowe, warstwowe i gniazdowe, z których powstały porfiry, budujące wzniesienia Gór Wałbrzyskich i Kamiennych. Na południe i wschód od nich leży kilkusetmetrowa płyta piaskowców górnokredowych, budująca Góry Stołowe. Południowo-wschodnią część rowu tektonicznego Nysy Kłodzkiej wypełniają zwięzłe skały osadowe – piaskowce, zlepieńce i łupki. We wschodniej części pojawiają się ścięte uskokami, hercyńskie struktury fałdowe Gór Bardzkich zbudowane ze zwięzłych skał osadowych poprzecinanych prostopadłymi uskokami do głównego kierunku rozciągłości. Wygląd Sudetów Środkowych jest wynikiem długotrwałych procesów górotwórczych i denudacyjnych, kiedy to góry były wypiętrzane, a następnie niszczone. Różnorodne skały różnego wieku tworzącą tzw. mozaikową budowę geologiczną.

[madohora]

Nysa Szalona (dopływ Kaczawy), Strzegomka (dopływ Bystrzycy), Bystrzyca, Ścinawka, Bystrzyca Dusznicka (dopływ Nysy Kłodzkiej), Bystrzyca Łomnicka, Łomnica, Dzika Orlica, Zadrna, Pełcznica (dopływ Strzegomki).

[madohora]

Jeziorka naturalne z wodami stojącym występują na torfowiskach wysokich w Górach Bystrzyckich, na torfowiskach w Górach Stołowych.

[madohora]

maksimum termiczne: lipiec-wrzesień, średnia temperatura ok. 16 °C
minimum termiczne: styczeń-luty, średnia temperatura powietrza ok. –6 °C
średnia temperatura roczna w piętrze 400–500 m oscyluje w granicach 7 °C
czas trwania zimy: 14–16 tyg.
okres wegetacyjny:
w kotlinach rozpoczyna się w drugiej dekadzie kwietnia i trwa ok. 210 dni.
w szczytowych partiach pod koniec kwietnia i trwa ok. 170 dni
lato termiczne:
w kotlinach ok. 8 tyg.
w partiach szczytowych ok. 6 tyg.
opady roczne:
w kotlinach 750–850 mm
w górach ponad 1000 mm
maksimum opadowe: lipiec
minimum opadowe: luty
wpływ wysokości na temperaturę
na każde 100 m wzniesienia temperatura w piętrze górskim średnio obniża się o ok. 0,5–1,0 °C
zaleganie śniegu:
w partiach szczytowych do 100 dni (na zalesionych stokach północnych do początku maja)
w kotlinach do 50 dni
dominujące wiatry: południowo-zachodnie w szczytowych partiach przeważają wiatry zachodnie.

[madohora]

Twierdza Srebrnogórska, Twierdza Kłodzka, Zamek Książ, Opactwo cystersów w Krzeszowie, Bazylika w Wambierzycach, Zamek Grodno, młyn papierniczy – Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju, Zamek Leśna w Szczytnej. Zabytkowe wiadukty kolejowe i tunele kolejowe, Zespół Drewnianych Domów („Dwunastu Apostołów”) w Chełmsku Śl., Domy Tkaczy w Międzylesiu. Ponadto jest tu duża liczba zabytkowych pałaców, kościołów, budowli, starych kamiennych monolitowych krzyży nieznanego przeznaczenia, określanych często błędnie jako krzyże pokutne ew. pojednania, kaplic i kapliczek przydrożnych.

[madohora]

Sudety Wschodnie – najwyższy szczyt Pradziad (cz. Praděd, niem. Altvater) 1492 m n.p.m. w Jesionikach, a po polskiej stronie Śnieżnik (cz. Králický Sněžník, niem. Glatzer Schneeberg) 1426 m n.p.m. w Masywie Śnieżnika.

[madohora]

W skład Sudetów Wschodnich wchodzą następujące jednostki tektoniczne: wschodni skrawek struktury bardzkiej, prawie cały masyw kłodzko-złotostocki, metamorfik Lądka i Śnieżnika, strefa Starego Miasta. Na obszarze Czech występują: kopuła Keprnika, kopuła Desny, masyw Żulowej, masyw Jesenika, masyw Sobotina oraz zachodnia część strefy morawsko-śląskiej (kulmu wschodniosudeckiego)

[madohora]

Od północnego zachodu Przedgórze Sudeckie graniczy z Niziną Śląsko-Łużycką, od północnego wschodu z Niziną Śląską, od południowego wschodu, południa i południowego zachodu z Sudetami.

[madohora]

[madohora]

W obrębie Sudetów można wyróżnić następujące jednostki geologiczne: blok karkonosko-izerski, nieckę północnosudecką, metamorfik kaczawski, nieckę śródsudecką, depresję Świebodzic, blok sowiogórski, strukturę bardzką, masyw gabrowo-diabazowy Nowej Rudy, metamorfik kłodzki, metamorfik bystrzycko-orlicki, masyw kudowski, Rów Górnej Nysy, masyw kłodzko-złotostocki, metamorfik Lądka i Śnieżnika, strefę Starego Miasta. Na obszarze Czech występują: niecka podkarkonoska, kopuła Keprnika, kopuła Desny, masyw Żulowej, masyw Jesenika, masyw Sobotina, kulm wschodniosudecki (strefa morawsko-śląska). Większa część Sudetów zbudowana jest ze skał metamorficznych, w mniejszej ilości występują skały magmowe – głębinowe i wulkaniczne oraz skały osadowe.

[madohora]

Przedgórze Sudeckie oddzielone od Sudetów i Pogórza Zachodniosudeckiego wyraźną krawędzią sudecką – sudeckim uskokiem brzeżnym. Jest to teren łagodnie pofalowany, z różnej wysokości pagórkami, zajęty pod uprawy rolne i z rzadka porośnięty drzewami i krzewami.

[madohora]

Klimat Sudetów kształtowany jest przez morskie masy powietrza, w samych górach jest typowo górski – chłodny i wilgotny, natomiast na pogórzu – ciepły i wilgotny. Występują tu typowe piętra klimatyczne. W latach 1966–2007 średnia roczna temperatura powietrza w profilu pionowym Sudetów i ich przedpola wynosiła od 8,9 °C (Legnica) do 0,7 °C (Śnieżka). Pionowy gradient rocznej temperatury powietrza określony na podstawie danych z 11 stacji z obszaru Sudetów wynosi 0,56 °C/100 m.

[madohora]

Nieliczne są sztuczne zbiorniki zaporowe. Na ziemiach polskich są to: Jezioro Witka na Witce, Jezioro Złotnickie i Jezioro Leśniańskie na Kwisie, Jezioro Bukowskie, Jezioro Modre, Jezioro Wrzeszczyńskie i Jezioro Pilchowickie na Bobrze, Zbiornik Sosnówka (gromadzi wody potoków Sośniak i Czerwonka) oraz Jezioro Bystrzyckie (Jezioro Lubachowskie) na Bystrzycy. Są to głównie zbiorniki retencyjne oraz służące do produkcji energii elektrycznej. Dla celów ochrony przeciwpowodziowej wybudowano kilka suchych zbiorników: na Kaczawie między Kaczorowem a Wojcieszowem, na Wilczce poniżej Międzygórza i na Morawce powyżej Stronia Śląskiego.

[madohora]

ssaki: jeleniowate, łasicowate, zającowate, jeżowate, nietoperze, dzik, lis rudy, łasica pospolita, wiewiórka pospolita, borsuk europejski, kuna domowa, kuna leśna, gronostaj europejski, rzęsorek rzeczek, rzęsorek mniejszy, wydra europejska, norka europejska, tchórz zwyczajny, mysz polna, mysz zaroślowa, mysz leśna, popielica szara, orzesznica leszczynowa, kret europejski, koszatka leśna oraz introdukowany w Polsce muflon śródziemnomorski i ponownie wilk szary (Karkonosze, Góry Wałbrzyskie, Góry Kamienne, Góry Stołowe).

[madohora]

pajęczaki: pająk krzyżak, tygrzyk paskowany, kolczak zbrojny.