Noc Świętojańska

[madohora]

Imię bóstwa w języku polskim zostało prawdopodobnie zlaicyzowane i dało początek słowu piorun, co jest główną pozostałością językową po wierzeniach słowiańskich.

[madohora]

Perun to również nazwa jednostopniowej polskiej rakiety sondażowej. Rakieta Perun o długości 11,5 metra może przenosić ładunek o masie 50 kg na wysokość 150 km. Rakieta, ważąca 970 kg w momencie startu, ma średnicę 0,45 m i jest napędzana hybrydowym układem napędowym wykorzystującym modyfikowaną parafinę jako paliwo i ciekły tlen jako utleniacz.

[madohora]

[madohora]

Perperuną zwany był praktykowany na Bałkanach obrzęd sprowadzania deszczu o nazwie Peperuda, polegający na polewaniu wodą dziewczyny, która miała przyciągać deszcz i grzmoty.

[madohora]

NOC KUPAŁY 2026

[madohora]

[madohora]

Noc Kupały nawiązuje do kultury oraz wierzeń dawnych Słowian. To święto ku czci przesilenia letniego odbywające się w czerwcu.

[madohora]

Noc Kupały nawiązuje do kultury oraz wierzeń dawnych Słowian. To święto ku czci przesilenia letniego odbywające się w czerwcu.

[madohora]

Noc Kupały nawiązuje do kultury oraz wierzeń dawnych Słowian. To święto ku czci przesilenia letniego odbywające się w czerwcu.

[madohora]

Etymologia samego słowa „Kupała” nie jest jednoznaczna. Jedni badacze doszukują się tu imienia słowiańskiego bóstwa, inni – bardziej pragmatycznie – wskazują na związek z rytualnymi kąpielami, które miały oczyszczać ciało i duszę oraz chronić przed złymi mocami.

[madohora]

Już wkrótce w Ogrodach Hortulus Spectabilis ponownie zagoszczą słowiańskie tradycje oraz zwyczaje, a wszystko za sprawą święta przesilenia letniego. Najkrótsza noc w roku czyli Noc Kupały odbędzie się w niedzielę 21 czerwca. Specjalnie na tą okazję wydłużamy godziny otwarcia naszych ogrodów. Od 21 czerwca Ogrody Hortulus Spectabilis odwiedzić będzie można w godz. 10:30 – 20:30. To nie wszystko!
Specjalnie na ten dzień przygotowaliśmy wiele atrakcji.

[madohora]

Niektórzy kawalerowie przyczajali się w krzakach na wypatrzony wianek, by udowodnić swoją wielką miłość i pokazać się od bohaterskiej strony przed panną wsiadali do łodzi, czasem nawet nurkowali i wyławiali ten wianek, co trzeba na samym środku rzeki.

[madohora]

Analizy spalonych kości antylopy z jaskiń w Swartkrans w Południowej Afryce potwierdzają, że Paranthropus robustus i Homo erectus rozpalali ogniska już około 1,6 miliona lat temu. Stanowisko archeologiczne w jaskini Wonderwerk, na skraju pustyni Kalahari, zostały nazwane najstarszym znanym kontrolowanym ogniem. Analiza mikroskopowa popiołu roślinnego i zwęglonych fragmentów kości sugeruje, że materiały w jaskini nie były ogrzewane powyżej około 704 °C. Jest to zgodne ze wstępnymi ustaleniami, że do palenia wykorzystywano trawę, krzewy i liście, a takie paliwo nie wytwarzałoby gorętszych płomieni. Dane sugerują, że ludzie mogli gotować posiłki przy ognisku już od pierwszego pojawienia się Homo erectus 1,9 miliona lat temu.

[madohora]

Święto Peruna, Perunowe, Piorunowe, Perunica – słowiańskie święto ku czci boga Peruna, obchodzone przez współczesnych rodzimowierców słowiańskich; jego istnienie w czasach przed rozpoczęciem chrystianizacji Słowian pozostaje hipotetyczne. Święto obchodzone jest 20 lub 21 lipca przez rodzimowierców słowiańskich w Polsce w ramach zarejestrowanych związków wyznaniowych, jak również wspólnot nieformalnych, a także w innych krajach słowiańskich, m.in. na Ukrainie, Słowacji czy w Rosji, gdzie w niektórych grupach rodzimowierczych święto to jest traktowane wręcz jako najważniejsze w ciągu roku[6]. W trakcie jego obchodów organizowane są igrzyska (zawody sportowe) na cześć Peruna, podczas których mają miejsce zmagania uczestników w takich dyscyplinach, jak sporty walki czy przeciąganie liny.

[madohora]

W kolejnym etapie następuje poświęcenie za pomocą świętego ognia broni oraz amuletów przyniesionych przez uczestników; w tym czasie również zostają zawiązane rytualne walki oraz rywalizacje siłowe, symbolizujące mitologiczny scenariusz walki między Gromowładcą a Welesem, znanej m.in. ze słowiańskiego mitu kosmogonicznego.

[madohora]

Istnienie święta w czasach przedchrześcijańskich stanowi hipotezę, postawioną w ramach interpretacji ornamentyki zabytków archeologicznych poczynionej przez Borisa Rybakowa, o czym napisał Aleksander Gieysztor w swoim dziele Mitologia Słowian. Prawdopodobnie kult Peruna w procesie chrystianizacji Rusi został zastąpiony wśród kijowskich bojarów kultem proroka Eliasza. Obchodzony w czasach chrześcijańskich 20 lipca dzień Eliasza nosił wyraźne cechy dawnych kultów pogańskich, na podstawie czego domniemuje się, że zastąpił on pierwotne święto ku czci gromowładnego boga[9]. Zdaniem badacza Igora Nowickiego powiązanie przez Słowian dnia obchodów z konkretnym dniem kalendarza słonecznego wydaje się mało prawdopodobne, stąd też domniemuje on, że pierwotnie dzień poświęcony Perunowi mógł być obchodzony w przedostatni czwartek lipca, jako że czwartek powszechnie związany jest z postacią gromowładcy w religiach indoeuropejskich.

[madohora]

Latem 1907 r. było mi dane spędzić jeden miesiąc we dworze słynnego równie dobrze w Niemczech, jak w Rosji językoznawcy i członka akademji Fortunatova w małej wsi Kosalma... w gubernji ołonieckiej. W dniu 22 lipca urządzono wycieczkę do wsi Namojevo, leżącej na zachodnim brzegu Ukšozera. Była to pierwsza niedziela po 20 lipca, t. j. po dniu św. Eljasza, nazywana w tamtejszej okolicy „niedzielą skopową”, ponieważ w ciągu niej składa się prorokowi Eljaszowi skopy na ofiarę. [...] Trzy czy cztery skopy, ofiarowane przez poszczególnych bogatych chłopów zgodnie z poprzedniem ślubowaniem, zostają tej niedzieli po południu zaciągnięte przed kaplicę, zabite tam i poćwiartowane. Poczem mięso ich niosą nad jezioro, i mężczyźni ze wsi gotują je w dwunastu kotłach, ustawionych na wybrzeżu. Kobiety mogą uczestniczyć w tem tylko jako widzowie; a gdyśmy się je zapytali, dlaczegoż nie one zajmą się robotą gotowania, która przecież dla nich jest odpowiednią, odpowiedziała jedna, że prorok Eljasz kobiet nie lubi, podczas gdy druga objaśniła krótko: Nam ńe połagàjetśa („Nam to nie uchodzi”). Gdy mięso się ugotowało, zaniesiono je w kotłach do kaplicy przed święte obrazy i tu okadzano kadzidłem, zapalonem od węgli, użytych do gotowania nad jeziorem; podczas kadzenia dzieci odśpiewały pobożne pieśni. Następnie mięso rozprzedano w kaplicy na rzecz kościoła, a sprzedane zabrano do domów i tam spożyto...

[madohora]

Świętowit – bóg urodzaju i wojny oraz naczelny bóg słowiańskiego plemienia Ranów, a w późniejszym okresie wszystkich Słowian połabskich. Jego zorganizowany kult znajdował się na wyspie Rugia, na przylądku Arkona, gdzie znajdowała się także jego główna świątynia. Wedle opisów średniowiecznych kronikarzy posąg przedstawiający tego boga posiadał cztery głowy, róg oraz miecz, a samemu bóstwu poświęcony był biały koń, siodło, stanica oraz orły. Raz w roku, po żniwach, odbywało się duże święto ku jego czci. Przy pomocy rogu oraz konia należących do boga kapłani przeprowadzali wróżby, natomiast w nocy sam bóg dosiadał konia, by walczyć z wrogami. Jego imię można tłumaczyć jako Silny pan lub Święty pan. W przeszłości często mylnie uważano, że kult Świętowita wywodzi się od Świętego Wita. W środowisku badaczy mitologii Słowian Świętowit często uważany jest za połabską hipostazę Peruna. Jego kult w zorganizowanej formie upadł w 1168 roku, gdy zniszczono poświęconą mu świątynię w Arkonie.

[madohora]

Badacze zgodni są co do odczytu zapisu łacińskich zapisów; dwuznaki ⟨an⟩ i ⟨en⟩ wskazują na słowiańską samogłoskę nosow. W pierwszej części teonimu znajduje się staropołabski kontynuant prasłowiańskiego przymiotnika ‎*svętъ (z nosowym [e]). Na etapie staropołabskim, przynajmniej w dialektach północnych, w wyniku przejścia w (nosowe), ‎*svętъ przeszło w staropołabskie dialektalne *svąt-. Na tej podstawie staropołabski dialektalny teonim rekonstruuje się jako *Svątevit, który w polskiej literaturze kalkuje się jako Świętowit.

[madohora]

Współcześnie jednak pogląd ten bywa krytykowany i proponuje się, aby uznać znaczenie ‘święty’ za oryginalne, prasłowiański. Przeciwko wpływowi chrześcijaństwa na znaczenie słowa ‎*svętъ przeczy przede wszystkim jego etymologia[8]: najbliżej spokrewnionymi słowami są litewskie šventas i staropruskie swints ‘święty’, które, podobnie jak prasł. ‎*svętъ, wywodzą się z prabałtosłowiańskiego ‎*śwentas[. Blisko spokrewnione jest także awestyjskie spəṇta ‘święty’ i sanskryckie
śwanta spokojny’, ‘cichy’, ‘pewny siebie’. Dalej spokrewnione są także pragermańskie ‎*hunsla ‘ofiara’ oraz prawdopodobnie trackie *θιντ i praceltyckie ‎*penta. Słowo słowiańskie oraz słowa mu pokrewne wywodzą się ostatecznie z praindoeuropejskiego ‎*ḱwen- ‘świętować’[Rick Derksen rekonstruuje prasł. znaczenie jako ‘holy, sacred’, Marko Snoj jako ‘sanctus, sacer’ Wiesław Boryś jako ‘będący przedmiotem czci religijnej, kultu

[madohora]

Brückner uznał odczytanie imienia za problematyczne. Ostatecznie zasugerował możliwość związku z hipotetycznym słowem świętowity ‘święty’, taką interpretację odrzucił jednak Stanisław Urbańczyk. Materiał źródłowy potwierdza jednak istnienie tego typu słów w językach słowiańskich, por. białoruski dialektalny
swiatowyj
‘święty’, ros.
swiatowyj
‘święty’, ukr.
*swiatowoj
‘święty’, prawdopodobnie też staropolskie *świętowa ‘święty’, wszystkie ze słow. *svętovy[e]. Jeżeli ta etymologia jest prawdziwa, to teonim składa się z przymiotnika *svętovy oraz przyrostka ‎*-itъ(jь)

[madohora]

Świętowit wymieniany jest przez trzy źródła: główne informacje podawane są przez Kronikę Słowian Helmolda i Gesta Danorum Saxo Gramatyka; wymienia go także Knýtlinga saga. Najobszerniej o Świętowicie pisze Saxo, jego opis kultu jest najdłuższym znanym tekstem o wierzeniach Słowian. Fragment opisu Saxona:

[madohora]

Tradycja bowiem starodawna głosi, że w czasach Ludwika II[f] wyszli z Korbei mnisi odznaczający się świętością, którzy pragnąc zbawienia Słowian narazili się na niebezpieczeństwo i zaryzykowali swoje życie dla posłannictwa Słowa Bożego. Przewędrowawszy wiele krain słowiańskich przyszli oni do tego plemienia, które nazywa się Ranami albo Rugianami, a które mieszka w sercu morza. Tam mieści się ognisko błędów i znajduje się siedziba bałwochwalstwa. Misjonarze pełni zapału głosząc Słowo Boże zjednali sobie całą wyspę i założyli tamże kaplicę ku czci Pana i Zbawcy naszego Jezusa Chrystusa, jak i ku wspomnieniu św. Wita, który jest patronem Korbei. Skoro zaś za wolą Bożą w zmienionej sytuacji Ranowie odpadli od wiary, wypędzili natychmiast kapłanów oraz wiernych Chrystusa i zamienili religię na bałwochwalstwo.

[madohora]

Pogląd o chrześcijańskim pochodzeniu Świętowita odrzucany jest przez większość badaczy i historyków. Na ogół uważa się, że ta legenda została wymyślona w XII wieku, by uzasadnić polityczne roszczenia wobec Rugii, znane już od połowy XI wieku. Przede wszystkim niemożliwe jest, aby w IX w. nastąpiła chrystianizacja Połabia, ani tym bardziej Rugii – pierwsze dokumenty poświadczające chrystianizację Rugii pojawiają się dopiero po upadku słowiańskiej Arkony w 1168/1169 r., chociaż ówcześni kronikarze chętnie opisywali chrystianizację jakichkolwiek pogan – o chrystianizacji Rugii nie wspomina też Widukind z Korbei (Dzieje Sasów) ani Adam z Bremy (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum)[43]. Argumentem przeciwko takiej pożyczce są też imiona o podobnej budowie, np. Milowit, Radowit, Siemowit itd. Niejasne jest też, dlaczego Słowianie mieliby uznać mało popularnego świętego za bóstwo naczelne. Sam kult św. Wita na Połabie został przeniesiony z Pragi, nie z Korbei

[madohora]

Jest to prawdopodobnie najstarszy model magii, występujący przede wszystkim w szamanizmie. Zakłada on istnienie Zaświatów zamieszkanych przez istoty duchowe, takie jak: duchy, demony, anioły itp. W zależności od konkretnego systemu magicznego mag albo wchodzi (zwykle jedynie umysłem – dzięki transowi lub ekstazie) do Zaświatów i podróżując przez nie podejmuje działania magiczne, albo też tworzy zamknięty obszar (np. krąg), w którym inwokuje świat duchowy lub jego mieszkańców. W tym drugim przypadku duch albo wykonuje powierzone zadania oddziałując na świat materialny z Zaświatów, albo też opętuje maga, który dzięki temu zyskuje dodatkowe możliwości działania.

[madohora]

Najbardziej znanym magiem, który stosował magię tego modelu był Austin Osman Spare, którego magia sigili jest w zasadzie odwróceniem teorii kompleksów Freuda. Polega ona na tym, że mag skupia swoją intencję na sigilu, czyli stworzonym przez niego symbolu graficznym lub dźwiękowym, a następnie zapomina o nim (czyli usuwa ze świadomości). Sigil zostaje jednak w podświadomości, gdzie tworzy jakby sztuczny kompleks, który zaczyna wpływać na poczynania maga w sposób podobny jak zwykłe zepchnięte w podświadomość lęki.

[madohora]

W niektórych publikacjach pojawia się informacja, jakoby Świętowit był czczony także w Serbii (i Chorwacji), czego dowodem ma być święto Vidovdan (dosł. ‘dzień św. Wita’). Święto to, które było pierwotnie związane ze św. Witem, wraz z czasem zostało zapomniane, a swoją popularność zaczęło odzyskiwać w 1818 r. po publikacji Srpskiego rječnika Vuka Karadžića, gdzie Vidovdan wzmiankowany jest jako dzień bitwy pod Kosowem. Od połowy XIX w., wraz z narastaniem serbskiego romantyzmu, święto to wśród wszystkich Serbów zaczęło symbolizować bohaterstwo narodu w walce przeciwko Imperium Osmańskiemu. W 1864 r. święto to powróciło do kalendarza kościelnego, lecz wtedy święto było traktowane głównie jako dzień upamiętniający bitwę pod Kosowem i śmierć księcia Łazarza. Z tego powodu w literaturze naukowej pojawiały się nawet informacje, że Vidovdan w ogóle nie jest związany ze św. Witem

[madohora]

Znany jest także obrzęd związany z okrągłym kołaczem dużej wielkości doprawianym miodem, który kapłan stawiał przed sobą i pytał zebranych przed sobą ludzi, czy go widzą. Gdy tłum odpowiadał, że go widzi, kapłan życzył mu, by w następnym roku nie mógł go zobaczyć, co równało się życzeniu większych plonów.

[madohora]

Świętowitowi poświęcony był biały koń. Bóg sam miał nocą dosiadać tego konia, by walczyć z wrogami, czego dowodził fakt, że rankiem koń bywał zasapany i zabrudzony. Konia mógł dosiadać tylko kapłan, by nie umniejszać wartości wierzchowca, a wyrwanie włosa z grzywy lub ogona uważano za grzech. Koń ten także służył do wróżenia: kapłani ustawiali trzy rzędy włóczni grotami w dół, gdzie każdy rząd włóczni był ze sobą skrzyżowany, jeżeli koń przekraczał te rzędy włóczni prawą nogą, to oznaczało to pomyślność w planowanej bitwie lub napadzie, jeżeli lewą, bitwę odwoływano

[madohora]

Kult Świętowita oficjalnie upadł w czerwcu 1168 r. po zdobyciu Arkony przez Duńczyków dowodzonych przez króla Waldemara I i biskupa Absalona:

[madohora]

Gród, w którym znajdowała się świątynia, znajdował się na wyspie Rugia, na północno-wschodnim półwyspie Wittow, na skraju przylądku Arkona. Pozostałości świątyni nie zachowały się do czasów współczesnych, zostały wchłonięte przez morze. Podczas ostatnich badań archeologicznych (XX i XXI w.) odnaleziono przedmioty kupieckie i militarne, co potwierdza wysoką rangę grodu, a także pozostałości po ofiarach z ludzi.

[madohora]

Motyw zajeżdżania koni w nocy znano na terenie całej Słowiańszczyzny, jednak odpowiadały za niego demony. Ogólnosłowiański jest także rytuał chowania się za kołaczem, poświadczony na Ukrainie, Białorusi, w Hercegowinie i w Bułgarii. Wróżby przy pomocy konia znane były także Germanom (według Tacyta), Bałtom, Rusom i w religii awestyjskiej. Nieoddychanie w świątyni pojawia się także w zaratusztrianizmie, gdzie służy uniknięciu skażenia świętego ognia. Orły, jeżeli znajdowały się po dwóch stronach chorągwi, mają swoją analogię w pieczęciach polskich, gdzie postać księcia znajduje się między dwoma orłami, a okazałe ptaki często znajdowały się w hełmie księcia, co wiąże się ze sferą władzy. O używaniu chorągwi w kontekście religijnym przez Słowian połabskich pisał wcześniej Thietmar (chorągiew Swarożyca w Radogoszczy i chorągiew nieznanej bogini Lutyków)

[madohora]

Świętowita za hipostazę Peruna uważali też Wiaczesław Iwanow i Władimir Toporow. W Pieryni znajdowała się świątynia Peruna. Posąg tego boga znajdował się pośrodku koła, na brzegach koła ustawione były cztery paleniska zorientowane na cztery strony świata, a pomiędzy nimi dodatkowe cztery paleniska. Każde główne palenisko mogło służyć jako ołtarz poświęcony innej hipostazie Peruna; we wschodnim palenisku było więcej węgla niż w pozostałych. Według Iwanowa i Toporowa może to odpowiadać czterem głowom Świętowita i czterem kolumnom w świątyni oraz wschodniej orientacji świątyni w Arkonie

[madohora]

Z kolei Andrzej Szyjewski uznawał Świętowita za boga wegetacji i płodności, który posiadał także cechy słoneczne, był słońcem-bohaterem, posiadającym białego konia. Wraz z czasem zyskał on cechy wojenne[72]. Według Aleksandra Brücknera Świętowit, Trzygłów, Swaróg i Dadźbóg to jedno i to samo bóstwo czczone pod różnymi imionami a Stanisław Urbańczyk uważał, że Świętowit zastąpił Swaroga, Swarożyca lub Peruna.

[madohora]

[madohora]

W kościele w Altenkirchen (10 km od Arkony), w XIII-wiecznej ścianie zakrystii, znajduje się granitowa płyta o rozmiarach 1,19 × 1,68 m przedstawiająca mężczyznę z wąsem, w czapce i długiej szacie, trzymającego duży róg. Płyta niekiedy jest nawet datowana na X–XI w., chociaż wmurowana w ścianę została dopiero w XIII w. lub później; według Davida Chyträusa płyta ta znajdowała się tam już w 1586 r. i nosiła nazwę Jaromirstein (‘kamień Jaromira’). W XVIII płytę otaczał malowany, czarny napis Sanctus Vitus oder Svantevit (‘Święty Wit lub Świętowit’), współcześnie prawie całkowicie zatarty. Chyträus, za miejscowym podaniem, uważał płytę za przedstawienie Świętowita – w tradycji ludowej Rugii takie przekonanie trwało aż do XIX w