Palmyra. Wenecja pustyni

[alex.4]

Wenecja pustyni.
Palmyra ma bardzo stara metryke, ale zaczela odgrywac wieksza role wraz z
powstaniem monarchii seleukidow, kiedy to zaczela byc przystankiem na drodze
na jedwabnym szlaku. W I w n.e. stala sie jednym z najwazniejszych centrow,
ktore kontrolowaly ten handel. Wraz z zawladnieciem przez Rzymian panstwa
nabatejczykow, Palmyra uzyskala pozycje monopolisty na posredniczenie w
handlu miedzy rzymskim zachodem a wschodem.
W niejasnych blizej okolicznosciach palmyra zostala wlaczona do panstwa
rzymskiego. Propozycje badacze w tej materii rozmijaja sie pomiedzy
poczatkiem naszej ery, a poczatkiem II w n.e.
Palmyrenczcycy takze bardzo szybko zaczeli odgrywac istotna role w rzymskiej
armii. Z palmyry epigraficznie poswiadczonych jest z II w. n.e. prawie wiecej
oficerow (ekwitow) niz innych miast Syrii razem wzietych. palmyrenczykow
rekrutowano cohors XX Palmyrenorum stacjonujaca w Dura Europos.
Palmyrenczcycy slyneli z doskonalych lucznikow oraz ciezkiej jazdy
cataphracti.
Ustroj jaki panowal w Palmyrze byl polaczeniem greckiego/rzymskiego porzadku
i instytucji charakterystycznych dla pustyni. Z jednej strony byli urzednicy
analogiczni do miast greckich czy rzymskich, z drugiej strony istnialy 4
plemiona palmyrenskie...
Z palmyry znamy wiele inskrypcji (blisko 3 tys.) aramejskich, palmyrenskich i
bilingwicznych (obok aramejskiego greka)
Palmyra byla miastem wcesarstwie, ale jej kultura w niewielkim stopniu
uelagala hellenizacji. Byla wschodnia, arabska
pozdr

[alex.4]

W III wieku palmyra przezyla swoje chwile chwaly. na krotko stala sie potega,
aby potem upasc.
Zwiazane jest to nierozerwalnie z Odainatem i jego zona Zenobia. Znamy
genealogie Odainata dzieki inskrypcjom. W latach 40 III w. nastapil pierwszy
przelom w jego zyciu. Najprawdopodobniej wtedy zostaje wladca Palmyry. Wydaje
sie, ze zwiazane bylo to z zaslugami jego podczas wojny z persja. rzymianie
postanowili w ramach zdobywania poparcia elit na wschodzie kupowanie ich
nadawaniem przywilejow tym arystokratom, ktory wiernie stawali po stronie
rzymu. Oprocz Odainata podobnie nagrodzona Abgara IX z dynastii abgarydow,
ktory zostal krolem Edessy (30 lat wczesniej Rzymianie zlikwidowlai tam
monarchie). W latach 50 III Odainat pojawia sie na inskrypcjach obdarzony
tytulem lamprotatos hypatikos. Jego znaczenie nie jest do konca jasne. Czy
zostal namiestnikiem Syrii? konsulem dodatkowym? przyznano mu honorowe
oznaczenie ornamenta consularia?
Przelom nastapil w 260 r. Cesarz walerian poniosl kleske w wojnie z Szapurem I
po czym zostal schwytany przez persow. Przeciwko jego synowi Galienowi wystapil
macrianus dowodzca wojsk rzymskich na wschodzie po wzieciu do niewoli
waleriana. Macrianus poniosl jednak kleske na Balkanach, a odainat zdobyl Emese
w ktorej znajdowal sie syn macrianusa. Od tego momentu Odainat dowodzil rzymska
armia na wschodzie w walkach z Persja. pokonal Persje dotarl, az do jej stolicy
Ktezyfont. w tm czasie jest on corrector totius orientis, ma wladze zwierzchnia
nad calym rzymskim wschodzie. Odainat najparwdopodobniej pokonal Persje w 266.
W 267 lub 267/8 zostaje zamordowany. Albo za jego smiercia stal kuzyn urazony
na krewnego, albo za tym czynem stali rzymianie chcacy sie pozbyc zbyt
poteznego wodza. Odainat bowiem nie byl tylko kolejnym rzymskim namiestnikiem.
Z inskrypcji w Plamyrze pojawia sie jako krol krolow, tytul istniejacy w
persji, a nie uzywany pzrze rzymskich namiestnikow.

[alex.4]

Po zmierci Odainate wladze nad palmyra przejela wdowa po nim Zenobia. Zrodla
greckie, lacinskie nie mowia nic o jej pochodzeniu. Arabski historyk Tabari
opowiada historie, ze jej ojciec stal na zcele jednego z 4 plemion palmyry.
Prowadzil on walki z konfederacja tanukh, podczas ktorych zginal.
Zenobia objela rzady w imieniu swojego syna waballatha. W latach 269-270 enobia
i palmyra przejela kontrole nad wiekszoscia rzymskiego wschodu: Syria,
Palestyna, Arabia, Egiptem, czescia Azji Mniejszej. Armia rzymska albo zostala
pokonana, albo pewnie w zcesci pzreszla na strone Zenobii. Zenobia i jej syn
oficjalnie nie wystepowali przeciwko rzadacym cesarzom. Chcieli oni uzyskac
taka pozycja jaka mial Odainat. Kontrole nad wschodem przy teoretycznej
podleglosci Rzymowi. Doprowadzilo to jednak do konfrontacji z rzymem. W 272
Aurelian pokonal Palmyrenczykow (bitwy pod Immae i Emesa), miasto
skapitulowalo, a Zenobia dosdtala sie w rzymskie rece.
Jej los zrdola pzredstawiaja niejednoznacznie. Albo po trumfie Aureliana w
rzymie zostala potraktowana laskawie i dano jej wille w Italii, albo zostala
stracona. iekszosc badaczy opowiada sie za pierwszym rozwiazaniem.
Palmyra po opuszceniu wschodu przez Aureliana zbuntowala sie. Ale cesarz wrocil
i 273 zdobyl miasto. Wedle Historia Augusta zostalo ono dokumentnie zniszczone.
Archeoloia nie potwierdza taiej katastroficznej wizji. Ale Plamyra stracila
swoje militarne znaczenie. Na skutek dzialan Persow ulegly zmianie szlaki
handlowe i Palmyra z duzej metropoli stala sie malym miasteczkiem
pozdr

[alex.4]

Kiedy sie mowi o palmyrenczykach to czesto sie nazywa ich arabami. To
troszeczke uproszczenie, ale chyba tylko troszeczke. Palmyra byla miastem w
cesarstwie rzymskim, ale byla miastem wschodnim.
Arabowie odegrali pewna role w upadku Plamyry. Historia Augusta wspomina, ze
Aureliana wspomagali tez arabowie, ktorzy odstapili od popierania Palmyry.
Wiecej o udzilae Arabow mowi historyk arabski tabari. Wedle niego przeciwko
Palmyrze wystapila konfederacja Tanukh. Pokonali i zabili Zenobie. Tabari nie
wspomina udzialu rzymian, ale pisze on z arabskiego punktu widzenia wiele
wiekow po upadku Rzymu na wschodzie. Udzial Tanukh po stronie Aureliana w
wojnie z Palmyra wydaje sie oczywisty
pozdr